Συνομιλώντας με τον Γεώργιο Μικρό, καθηγητή Υπολογιστικής και Ποσοτικής Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Hamad bin Khalifa του Κατάρ, νιώθεις λιγότερο την ενοχή ότι κάθε λέξη που ξεστομίζεις ή γράφεις στο χαρτί ισοδυναμεί με ύβρη απέναντι στην ελληνική γλώσσα.
Το σύμπλεγμα που λίγο-πολύ μας κληροδότησαν οι σχολικοί φιλόλογοι υποχωρεί, για να δώσει τη θέση του στη γνήσια περιέργεια ενός παιδιού που ανακαλύπτει ένα καινούργιο παιχνίδι.
Θα περίμενε κανείς ότι η συζήτηση με έναν γλωσσολόγο, και μάλιστα με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας, θα έσφυζε από αρχαιοπρέπεια, δέος, μουσειακή αντίληψη, ίσως και μια γκρίνια για τη «γλώσσα που χάνεται».
Ομως ο κ. Μικρός δεν είναι ένας σταυροφόρος που μάχεται υπέρ των βωμών και εστιών της γλωσσικής παράδοσης, αλλά ένας επιστήμονας που αντιμετωπίζει τη γλώσσα ως έναν ζωντανό οργανισμό. Ή, ακόμα καλύτερα, σαν ένα αενάως εξελισσόμενο λογισμικό που «τρέχει» αδιάλειπτα εδώ και χιλιετίες, κάνοντας συνεχώς updates.
Ο καθηγητής γλωσσολογίας Γεώργιος Μικρός
«Η ελληνική γλώσσα έχει ενσωματώσει σημασιολογικά το βάρος του δυτικού πολιτισμού. Ο,τι γνωρίζουμε ως δυτικός πολιτισμός έχει κωδικοποιηθεί μέσα από αυτή» αναφέρει. Ωστόσο, η συζήτηση γρήγορα φεύγει από τα μνημεία και έρχεται στο σήμερα, στην εποχή που το ChatGPT γράφει σε δευτερόλεπτα από μαθητικές εκθέσεις μέχρι ακαδημαϊκές εργασίες και καθένας πιάνει σχεδόν καθημερινά τον εαυτό του να «κριντζάρει» ή να «σκρολάρει».
Ο μύθος της λεξιπενίας
Τον ρωτάω για τον φόβο που πλανιέται πάνω από κάθε συζήτηση για τη γλώσσα: Φτωχαίνουμε; Απειλούμαστε; Κινδυνεύουμε; Η απάντησή του είναι αφοπλιστική και άλλο τόσο λυτρωτική.
«Η ελληνική γλώσσα δεν πεθαίνει. Απλώς περιμένει το επόμενο μεγάλο update»
«Οι γλώσσες δεν φτωχαίνουν. Αυτό είναι μύθος. Η γλώσσα μεταλλάσσεται και αλλάζει λειτουργικότητα. Αν χάσεις σε λεξιλόγιο, το κερδίζεις σε συντακτικά σχήματα. Ακόμα και ο γλωσσικός θάνατος είναι μια φυσική διαδικασία, συμβαίνει όταν μια κοινότητα εγκαταλείπει τη γλώσσα της γιατί δεν την εξυπηρετεί πια» εξηγεί.
«Στην Ελλάδα δεν συμβαίνει τίποτα τέτοιο. Το αντίθετο. Η γλώσσα μας είναι πανίσχυρη».
Τι γίνεται όμως με τους ξενικούς όρους που ως άλλος δούρειος ίππος πολιορκούν την καθημερινότητά μας; Και φτάνουν να χρησιμοποιούνται στην ελληνοποιημένη τους εκδοχή, όπως για παράδειγμα η λέξη «γκουγκλάρω»;
«Οταν παίρνουμε μια ξένη λέξη και της δίνουμε μια ελληνική κατάληξη, την κάνουμε δική μας. Αυτή η διαδικασία, η μορφολογική αφομοίωση, είναι η απόδειξη ότι η ελληνική γλώσσα είναι υγιής και δυνατή. Το να λες “κριντζάρω” ή “γκουγκλάρω” δεν είναι κίνδυνος, είναι η ελπίδα μας» επισημαίνει ο κ. Μικρός.
Το «λογισμικό» της ελληνικής γλώσσας
Iσως το πιο γοητευτικό κομμάτι της συζήτησής μας είναι όταν ο καθηγητής, που πάντρεψε την αγάπη του για την πληροφορική με τη γλωσσολογία, κάνει μια ενδιαφέρουσα αναλογία της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας με όρους software update.
«Η Version 1.0 ήταν η Μυκηναϊκή, η Γραμμική Β’. Η Version 2.0, το μεγάλο update, ήταν το ελληνικό αλφάβητο με την προσθήκη των φωνηέντων. Ηταν σαν να περάσαμε από το DOS στα Windows. Μιλάμε για ριζοσπαστική αλλαγή» περιγράφει.
«Το να λες “κριντζάρω” ή “γκουγκλάρω” δεν είναι κίνδυνος για την ελληνική γλώσσα. Είναι η ελπίδα μας»
Ακολούθησαν η Κοινή Ελληνική (v3.0 – διεθνοποίηση), τα Βυζαντινά (v4.0) και η περίοδος της Διγλωσσίας (v5.0), όπου, όπως εξηγεί ο καθηγητής, είχαμε την επιλογή να «boot-άρουμε» τον υπολογιστή έχοντας επιλογή μεταξύ Linux (Καθαρεύουσα) και Windows (Δημοτική).
«Σήμερα τρέχουμε τη Version 6.0» καταλήγει. «Τη μεταπολιτευτική ελληνική γλώσσα. Εχουμε αφήσει πίσω τον διχασμό της διγλωσσίας και βαδίζουμε σε σταθερό έδαφος. Ακόμα και τα στοιχεία της καθαρεύουσας έχουν γίνει πλέον υφολογικά εργαλεία που εντάσσονται στην επικοινωνία και πλουτίζουν τον λόγο μας».
Ο ελέφαντας στο δωμάτιο
Ομως όσο καθησυχαστικός είναι ο κ. Μικρός για το παρελθόν και το παρόν, τόσο προβληματισμένος εμφανίζεται για το ψηφιακό μέλλον. Οχι για καθαυτή την ύπαρξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά για τη θέση της Ελλάδας μέσα σε αυτή.
«Στα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs), όπως το ChatGPT, η ελληνική γλώσσα αντιπροσωπεύει μόλις το 0,15% των δεδομένων εκπαίδευσης» αποκαλύπτει. «Είμαστε μια σταγόνα στον ωκεανό. Το μεγαλύτερο όμως ζήτημα είναι ότι η ποιότητα των γλωσσικών δεδομένων είναι χαμηλή. Τροφοδοτούμε τα μοντέλα κυρίως με ειδησεογραφία και lifestyle θέματα, γιατί η επιστήμη και η λογοτεχνία είναι κλειδωμένες πίσω από πνευματικά δικαιώματα».
Ο καθηγητής επισημαίνει τον κίνδυνο όχι μόνο για το λεξιλόγιο, τη γραμματική και το συντακτικό μας, αλλά για την εθνική μας ταυτότητα. «Τα LLMs είναι πλέον “Μοντέλα Κόσμου”. Αν τα ελληνικά δεν έχουν τη σωστή εκπροσώπηση, δεν θα χάσουμε μόνο λέξεις. Θα χάσουμε την οπτική μας γωνία, την ιστορική μας συνείδηση, τον πολιτισμό μας.
«Η δική μας δουλειά πλέον είναι η αυθεντικότητα. Να συνδέουμε τις ιδέες με τρόπο που να ακουμπάει στις ανάγκες του ανθρώπου»
Αν για παράδειγμα ρωτήσετε σήμερα ένα μοντέλο για τα ελληνοτουρκικά, θα πάρετε απαντήσεις που μπορεί να μη σας αρέσουν, ακριβώς γιατί έχει εκπαιδευτεί με πηγές που δεν είναι ελληνικές και δεν έχουν τη δική μας θεώρηση των πραγμάτων».
Η πρότασή του είναι συγκεκριμένη και τολμηρή: Μια εθνική συμφωνία με τους εκδότες για να ανοίξουν τα δεδομένα υψηλής ποιότητας – λογοτεχνία, επιστήμη, δοκίμιο – και να τροφοδοτήσουν τις μηχανές. «Είναι εθνικό χρέος» τονίζει.
Το παραπάνω ακούγεται επιτακτικό και μάλλον αυτονόητο σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές θα γράφουν πια τα πάντα. Αλλά τι απομένει για εμάς; «Η παραγωγή του τυπικού λόγου τελειώνει για τους ανθρώπους. Το μηχάνημα θα το κάνει καλύτερα και γρηγορότερα. Ηδη μπορεί να το πετύχει» λέει ο κ. Μικρός.
«Οι γλώσσες δεν φτωχαίνουν. Αυτό είναι μύθος. Η γλώσσα μεταλλάσσεται και αλλάζει λειτουργικότητα»
«Εκείνο που πρέπει να κάνουμε και αυτό που πρέπει να διδάξουμε στα παιδιά μας δεν είναι πια να γράφουν εκθέσεις-κονσέρβες 300 ή 500 λέξεων. Πρέπει να τα διδάξουμε κριτική σκέψη και πώς να αποτυπώνουν την προσωπική τους εμπειρία στο κείμενο».
«Οταν θα θες να γράψεις σε έναν φίλο ή να εκφράσεις ένα συναίσθημα, θα το γράφεις μόνος σου, με τα λάθη σου, αλλά θα βγαίνει η ψυχή σου. Το επαγγελματικό report ας το γράψει το AI. Η δική μας δουλειά πλέον είναι η αυθεντικότητα. Να συνδέουμε τις ιδέες με τρόπο που να ακουμπάει στις ανάγκες του ανθρώπου. Αυτό δεν μπορεί να το κάνει καμία μηχανή» υπογραμμίζει.
Ένας αισιόδοξος «χάκερ» της γλώσσας
Ο καθηγητής γνωρίζει από πρώτο χέρι τα όρια των μηχανών. Η έρευνά του πάνω στην «υφομετρία» έχει αποδείξει ότι, αν και τα μοντέλα μπορούν να μιμηθούν επιφανειακά το ύφος ενός συγγραφέα όπως ο Ερνεστ Χεμινγκγουέι ή η Μέρι Σέλεϊ, αποτυγχάνουν στη βαθύτερη δομή. Ο κ. Μικρός ήταν μέλος της διεθνούς ομάδας των «7» που κλήθηκαν να λύσουν το μυστήριο της ταυτότητας της διάσημης συγγραφέα Ελενα Φεράντε.
Ο ίδιος υπήρξε ένα παιδί που λάτρευε τα μαθηματικά και τον προγραμματισμό, αλλά ακολούθησε θεωρητική κατεύθυνση σπουδών, προορισμένος να διαδεχθεί τον πατέρα του στο δικηγορικό του γραφείο. Τελικά, βρήκε τρόπο να χακάρει το σύστημα, παντρεύοντας τις σπουδές του στη Φιλολογία με τους αλγόριθμους.
Ισως τελικά η αισιοδοξία του πηγάζει από την ενδελεχή γνώση και των δύο πλευρών του νομίσματος – ενός κόσμου που (στρεβλά) θεωρούμε ότι χάνεται και του νέου που ανατέλλει. «Δεν κινδυνεύει η γλώσσα μας» καταλήγει. «Είμαι υπεραισιόδοξος. Αρκεί να καταλάβουμε ότι χρειαζόμαστε συνέργειες. Χρειαζόμαστε γλωσσολόγους, ιστορικούς και τεχνοκράτες στο ίδιο τραπέζι. Η ελληνική γλώσσα δεν πεθαίνει. Απλώς περιμένει το επόμενο μεγάλο update».
