Ο Φιόντορ Ντοστογέφσκι ασφαλώς και δεν χρειάζεται συστάσεις, όπως δεν τις χρειάζεται ούτε ο Λέων Τολστόι, ο δεύτερος μεγάλος συγγραφέας του ρωσικού ρεαλισμού. Εχει περάσει σχεδόν ενάμισης αιώνας από τότε που πέθανε ο Ντοστογέφσκι και στο διάστημα αυτό δημοσιεύτηκαν άπειρες αναλύσεις και βιβλία για το έργο του. Εκείνο βέβαια που έχει σημασία είναι αν διαβάζεται και σήμερα με το ίδιο πάθος που τον διάβασαν στην εποχή του – και η απάντηση είναι καταφατική.
Μας τον γνώρισε ο αείμνηστος Αρης Αλεξάνδρου πριν από πολλά χρόνια με τις ανεπανάληπτες μεταφράσεις του. Κι όπως ήταν επόμενο, η άξια μεταφράστρια από τα ρωσικά Ελένη Μπακοπούλου τον μετέφρασε κι αυτή υποδειγματικά και οι μεταφράσεις της μπορούν να σταθούν δίπλα στις αντίστοιχες του Αλεξάνδρου, με μια μικρή αλλά ουσιαστική διαφορά: Βρίσκονται πιο κοντά στο σημερινό γλωσσικό ιδίωμα. Σ’ αυτές περιλαμβάνονται οι Αδελφοί Καραμάζοφ, που κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά το 2011 από τις εκδόσεις Ινδικτος και τώρα το βιβλίο το επανέφεραν στην αγορά οι εκδόσεις Αγρα. Δεν ήταν δυνατόν να λείπει από τα βιβλιοπωλεία αυτό το αριστούργημα, το «κύκνειο άσμα», καθώς λέμε, του Ντοστογέφσκι. (Δεν πρέπει να παραλείψουμε εδώ και την επίσης εξαιρετική μετάφραση της Σταυρούλας Αργυροπούλου που κυκλοφόρησε το 1999.)
Το μεγάλο θέμα του Θεού
Οι κλασικοί είναι σταθερή αξία, αλλά αυτό δεν σημαίνει πάντα ότι είναι και «σύγχρονοι» – με ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. Ο Ντοστογέφσκι κατάφερε να χειριστεί το μεγάλο θέμα του Θεού, δηλαδή της ύπαρξής Του μέσα από την πίστη, την εξομολόγηση, την αμφιβολία, την περηφάνια, το υπαρξιακό τραύμα που βρίσκεται στο βάθος της ανθρώπινης ψυχής, την αθωότητα και τη δυστυχία και να μιλήσει για τη σωτηρία χωρίς να κάνει σωτηριολογικό κήρυγμα. Κι όλα αυτά απλώνοντας το μεγάλο ταμπλό της εποχής του με τις αλλαγές, τους φόβους, τις ελπίδες και τις προκαταλήψεις της.
Το μυθιστόρημα εστιάζεται στη ζωή και τον χαρακτήρα τριών αδερφών: του Ντμίτρι, του Ιβάν και του Αλεξέι Καραμάζοφ, που έχουν τον ίδιο πατέρα (τον Φιόντορ Πάβλοβιτς), αλλά εντελώς διαφορετικούς χαρακτήρες: ο Ντμίτρι είναι αλκοολικός, ο Ιβάν μοιάζει να έχει παραιτηθεί από τα πάντα και μόνον ο Αλεξέι, ο λεγόμενος Αλιόσα, είναι θετικός ήρωας που δίνει νόημα στη ζωή του και προγραμματίζει το μέλλον του. Ολοι τον αγαπούν και ο ίδιος ακολουθεί τις συμβουλές του πνευματικού του πατέρα (στάρετς), του μοναχού πατρός Ζωσιμά, μιας από τις πλήθος εμβληματικές φιγούρες του μυθιστορήματος. Μαζί μ’ αυτούς έχουμε κι έναν νόθο γιο, τον κυνικό και επιληπτικό Σμερντιακόφ, που ζει στο σπίτι του πατέρα του και είναι ο λακές, ο μάγειρας και ο υπηρέτης του.
Αλλά ποιος πατέρας σε μια εποχή αθεϊσμού, όπου αν, κατά τον Ντοστογέφσκι, δεν υπάρχει Θεός, τότε όλα επιτρέπονται; Αυτό συμβαίνει στη Ρωσία το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα που με πάθος το κατήγγειλε ο Ντοστογέφσκι, πρώην αναρχικός που μεταστράφηκε στη θρησκεία κατά τη διάρκεια της εξορίας του το 1849 στη Σιβηρία. Το υπαρξιακό τραύμα που ο αθεϊσμός και ο μηδενισμός προκαλούν στον πατέρα Φιόντορ Πάβλοβιτς τον καταδικάζει σε μια μίζερη ζωή και καταντά θλιβερός κλόουν του εαυτού του που τα παιδιά του τον απεχθάνονται σε τέτοιο βαθμό, ώστε ένα από αυτά να τον δολοφονήσει.
Ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής
Σ’ αυτό το περίτεχνο μυθιστόρημα ενσωματώνοναι πολλές επί μέρους ιστορίες που λόγω χώρου – και όχι μόνον – δεν μπορώ να τις επαναλάβω. Θα μείνω μόνο σε μία από αυτές, στον Μεγάλο Ιεροεξεταστή που περιλαμβάνεται στο πέμπτο από τα δώδεκα βιβλία (συν τον επίλογο) που απαρτίζουν αυτό το ογκώδες βιβλίο. Την αφηγείται ο ορθολογιστής και μηδενιστής Ιβάν στον αδερφό του, Αλιόσα. Ο Ιβάν απορρίπτει τη θρησκεία και την ύπαρξη ενός Θεού ο οποίος απαιτεί από τους ανθρώπους να υποφέρουν. Και την ιστορία αξίζει να την παραθέσω εδώ περιληπτικά.
Βρισκόμαστε στον 15ο αιώνα στη Σεβίλλη της Ισπανίας, στη χειρότερη περίοδο της Ιεράς Εξέτασης, όταν εμφανίζεται ο Χριστός αυτοπροσώπως. Δεν είναι ασφαλώς η μοναδική φορά που το θέμα της Δευτέρας Παρουσίας παρουσιάζεται στο είδος του μυθιστορήματος. Αλλά ουδεμία από αυτές μπορεί να συγκριθεί με την τρομερή εκδοχή που μας έδωσε ο Ντοστογέφσκι. Τον Χριστό τον αναγνωρίζουν και τον επευφημούν οι πάντες· κι εκείνος κάνει θαύματα, όπως και παλαιότερα. Αλλά η παρουσία του υπάρχει κίνδυνος να ακυρώσει το status quo, δηλαδή την κοσμική εξουσία που την κατέχει (ή τη σφετερίζεται) η Καθολική Εκκλησία. Κι αυτή αντιπροσωπεύεται από τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή που δεν είναι βέβαια άνθρωπος του Θεού αλλά αυτός που στέλνει τον κόσμο στην πυρά. Γι’ αυτό και διατάζει να συλλάβουν τον Χριστό και να τον φυλακίσουν.
Το βράδυ ο Ιεροεξεταστής επισκέπτεται τον Χριστό στη φυλακή και του απευθύνει έναν απίστευτο μονόλογο στον οποίο τον κατηγορεί ότι έβαλε στη συνείδηση των ανθρώπων την καταστροφική ιδέα της ελεύθερης βούλησης και πως εμφανίστηκε σκόπιμα για να προκαλέσει προβλήματα. Του λέει όμως ότι οι ίδιοι (η εξουσία, η Ιερά Εξέταση) δεν συνεργάζονται μ’ Εκείνον αλλά με Αυτόν (τουτέστιν τον Σατανά) από τον οποίο πήραν τη Ρώμη και το ξίφος του Καίσαρα και διακήρυξαν ότι είναι οι μόνοι κυρίαρχοι του κόσμου, δηλαδή οι νέοι Καίσαρες που θα φέρουν την ευτυχία στην παγκόσμια κοινωνία.
Ο Χριστός δεν μιλά, αλλά στο τέλος τον πλησιάζει και τον φιλάει στα χείλη. Ο Ιεροεξεταστής ταράζεται και του λέει να φύγει και να μην ξανάρθει. Το ίδιο κάνει και ο Αλιόσα μετά το τέλος της ιστορίας. Φιλάει κι εκείνος απαλά στα χείλη τον Ιβάν, τον αδερφό του.
Οπως αντιλαμβάνεται κανείς κι εδώ, όπως και σε άλλα κείμενά του, καρδιά του χριστιανισμού για τον Ντοστογέφσκι είναι η ορθοδοξία και κατά συνέπεια ο καθολικισμός έχει εκπέσει σε μια κατάσταση κοσμικής ύβρεως. Γι’ αυτό και «αγία» είναι μόνο μία χώρα: η Ρωσία.
Η πατροκτονία
Από το πλήθος των ιστοριών που διαπλέκονται στο μυθιστόρημα κεντρική θέση κατέχει η δολοφονία του Φιόντορ Πάβλοβιτς από τον μεγαλύτερο γιο του, Ντμίτρι, ο οποίος τον μισούσε περισσότερο απ’ όλα τα αδέρφια του. Η αστυνομία αποφάνθηκε πως κίνητρο της δολοφονίας ήταν η ληστεία, αλλά τα κλοπιμαία δεν βρέθηκαν. Αποδεικνύεται αργότερα πως το κίνητρο υπήρξε πράματι η ληστεία, όμως δολοφόνος ήταν ο νόθος γιος του Φιόντορ, ο Σμερντιακόφ.
Ο Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ στα μαθήματά του για τον ρωσικό ρεαλισμό αποφαίνεται πως ο Ντοστογέφσκι, που τον θεωρούσε μέτριο πεζογράφο, ήταν «πρώτα και κύρια συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων», αλλά απορριπτικός ο συγγραφέας της Λολίτας ήταν και για τον Φόκνερ και για τον Μπαλζάκ – και όχι μόνο γι’ αυτούς. Βεβαίως, ο Ντοστογέφσκι είχε την ικανότητα να στήνει με εκπληκτικό τρόπο μια αστυνομική ιστορία (κατεξοχήν παράδειγμα αποτελεί το Εκλημα και τιμωρία), αλλά το περιεχόμενο των Αδελφών Καραμάζοφ δεν ορίζεται από ένα είδος. Μπορεί να είναι υπαρξιακό και κοινωνικό δράμα, θεολογική διατριβή, φιλοσοφική και μεταφυσική πραγματεία τεράστιας έκτασης ή άλλα τόσα, όμως εκείνο που έχει σημασία πρωτίστως είναι πως κανένας άλλος πεζογράφος δεν καταβυθίστηκε όπως αυτός και με τέτοιο πάθος στα απύθμενα βάθη της ανθρώπινης ψυχής.
Οι μηδενιστές και η «Αγία Ρωσία»
Το μηδενιστικό πνεύμα που είχε συναρπάσει τη νεολαία της εποχής, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του Ντοστογέφσκι, αναλύεται σε ένα άλλο σπουδαίο του μυθιστόρημα που προηγήθηκε: τους Δαιμονισμένους. Εδώ όμως έχουμε ένα μέτωπο ανάμεσα στους μηδενιστές (τον Ιβάν Φιοντορόβιτς και τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή – δηλαδή το πνεύμα του Κακού που απειλεί να καταστρέψει την Αγία Ρωσία) από τη μια, και τον Αλιόσα και τον στάρετς του, πάτερ Ζωσιμά, από την άλλη.
Αυτό βέβαια σε ό,τι αφορά την εποχή. Το μυθιστόρημα όμως την ξεπερνά – και ας είναι χρονολογημένο και ας αφορά έναν περίγυρο στον οποίο δεν είναι εύκολο να εισέλθουμε. Είναι ο μεγάλος συγγραφέας που μεταφέρει το παρόν στον χρόνο και αναλύει την ανθρώπινη συνθήκη με ασυνήθιστη δύναμη. Κι αυτό έχει συναρπάσει τόσες φυσιογνωμίες της παγκόσμιας κουλτούρας με τις οποίες ως άνθρωπος ο Ντοστογέφσκι δεν είχε καμία σχέση: τον Νίτσε, τον Τόμας Μαν, τη Βιρτζίνια Γουλφ και αργότερα τον Σαρτρ και τον Καμί, για να φτάσουμε ως τους πιο σύγχρονους: τον Τζορτζ Στάινερ ή τον Τζον Κουτσί και πλήθος άλλους.
