Παράλληλα με τη στρατιωτική σύγκρουση στο μέτωπο της Ουκρανίας, εξελίσσεται μια λιγότερο ορατή αλλά ιδιαίτερα ανησυχητική κρίση: η εκτεταμένη χρήση ναρκωτικών και ψυχοδραστικών ουσιών από τους στρατιώτες των δυο πλευρών.
Η παρατεταμένη διάρκεια της σύγκρουσης, η ψυχολογική εξουθένωση, οι ακραίες συνθήκες μάχης και η ευκολία πρόσβασης σε συνθετικά ναρκωτικά έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου η χρήση ουσιών θεωρείται πλέον σχεδόν καθημερινό φαινόμενο, καθώς στην πρώτη γραμμή των 3.500 χιλιομέτρων εκατοντάδες χιλιάδες μαχητές επιχειρούν υπό διαρκή πίεση, συχνά χωρίς επαρκή ψυχολογική ή ιατρική υποστήριξη.
Εκτεταμένο πρόβλημα σε Ρωσία και Ουκρανία
Τα στοιχεία αποτυπώνουν τη σοβαρότητα της κατάστασης. Ανάλυση σε 133 ρώσους στρατιώτες που νοσηλεύτηκαν στο ψυχιατρικό νοσοκομείο του Νοβοσιμπίρσκ μεταξύ 2022 και 2024 έδειξε ότι το 61% έπασχε από ψυχικές διαταραχές που σχετίζονταν με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών — η συχνότερη διάγνωση μεταξύ των περιστατικών.
Αντίστοιχα ανησυχητική είναι η εικόνα και στις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις. Σύμφωνα με έρευνα της ΜΚΟ 100% Life Rivne Network, το 38% των Ουκρανών στρατιωτών είχε κάνει χρήση αμφεταμινών μέσα στους τελευταίους τρεις μήνες, ενώ περίπου τα δύο τρίτα δήλωσαν ότι είχαν καπνίσει κάνναβη.
Γιατί οι στρατιώτες στρέφονται στις ουσίες
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι οι λόγοι είναι πολλαπλοί. Για ορισμένους στρατιώτες, τα ναρκωτικά λειτουργούν ως μηχανισμός διαφυγής από το ψυχολογικό τραύμα και τη διαρκή έκθεση στη βία. Άλλοι τα χρησιμοποιούν για να αντιμετωπίσουν την αϋπνία, την εξάντληση ή ακόμη και την ανία ανάμεσα στις αποστολές.
Καθώς ο πόλεμος εισέρχεται πλέον στον πέμπτο χρόνο του, πολλοί στρατιώτες έχουν συμμετάσχει σε επιχειρήσεις πρωτοφανούς έντασης, από τις μεγαλύτερες που έχουν καταγραφεί στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σε συνθήκες που δημιουργούν ακραία ψυχική πίεση.
Αμφεταμίνες, «άλατα» και αγχολυτικά
Το αλκοόλ παραμένει η πιο διαδεδομένη ουσία, ακολουθούμενο από την κάνναβη και τα αγχολυτικά φάρμακα. Ωστόσο, η χρήση διεγερτικών παρουσιάζει επίσης σημαντική αύξηση.
Ιδιαίτερα δημοφιλείς μεταξύ των στρατιωτών είναι οι αμφεταμίνες, η μεφεδρόνη και η alpha-PVP, γνωστή και ως «bath salts (άλατα μπάνιου)». Όλα αυτά χρησιμοποιούνται προκειμένου οι στρατιώτες να μένουν ξύπνιοι, σε διαρκή εγρήγορση και περισσότερο πρόθυμοι να αναλάβουν ρίσκα στο πεδίο της μάχης.
Οι επιπτώσεις όμως είναι σοβαρές: υψηλή εξάρτηση, ψυχωσικά επεισόδια, κατάρρευση της ψυχικής υγείας και έντονα στερητικά συμπτώματα.
Παράλληλα, ο ρώσος ειδικός Αλεξέι Λαχόβ δήλωσε στο Al Jazeera ότι η χρήση συνταγογραφούμενων φαρμάκων, όπως βαρβιτουρικά και αγχολυτικά τύπου Lyrica, έχει λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις μεταξύ των ρωσικών στρατευμάτων.
Όπως ανέφερε, τα συγκεκριμένα φάρμακα πωλούνται εύκολα χωρίς συνταγή σε κάποιες πόλεις κοντά στο μέτωπο, με στρατιώτες να αγοράζουν μεγάλες ποσότητες και να τις διανέμουν στις μονάδες τους.
Διακίνηση μέσω Telegram και κρυπτονομισμάτων
Κατά τα άλλα, η διακίνηση ναρκωτικών στις εμπόλεμες ζώνες έχει προσαρμοστεί πλήρως στη σύγχρονη τεχνολογία. Τόσο στη Ρωσία όσο και στην Ουκρανία, οι παραγγελίες γίνονται μέσω εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων και συχνά πληρώνονται με κρυπτονομίσματα, όπως μεταδίδει ρεπορτάζ του Al Jazeera.
Οι ουσίες παραδίδονται είτε μέσω «dead drops» — κρυφών σημείων παράδοσης — είτε απευθείας κοντά στα χαρακώματα, με τις τιμές να έχουν εκτοξευθεί λόγω του κινδύνου που αντιμετωπίζουν οι διακινητές στις εμπόλεμες περιοχές.
Σύμφωνα με τη ρωσική ανεξάρτητη έκδοση Verstka, κατά τη διάρκεια της ρωσικής κατοχής της Χερσώνας το 2022, ένοπλοι ένστολοι άνδρες απήγαγαν τοπικούς εμπόρους ναρκωτικών και τους βασάνισαν, προκειμένου να αποκαλύψουν στοιχεία για τις αποθήκες τους και κανάλια διακίνησης στο Telegram.
Μια αγορά που γιγαντώνεται μέσα στον πόλεμο
Ο Παγκόσμιος Δείκτης Οργανωμένου Εγκλήματος του 2023 κατέγραψε τη μεγαλύτερη αύξηση αγοράς συνθετικών ναρκωτικών παγκοσμίως στην Ουκρανία. Μεταξύ 2021 και 2023, η σχετική αγορά αυξήθηκε κατά 4,5 μονάδες — εξέλιξη που αποδίδεται άμεσα στις συνθήκες του πολέμου.
Η επιτόπια έρευνα του Παρατηρητηρίου Παράνομων Αγορών και της Σύγκρουσης στην Ουκρανία της GI-TOC καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η χρήση ναρκωτικών στο μέτωπο είναι πλέον εκτεταμένη και συνεχώς αυξανόμενη.
Η χρήση ουσιών στον πόλεμο δεν είναι νέο φαινόμενο
Πάντως, η ιστορία έχει δείξει ότι η χρήση ψυχοδραστικών ουσιών στο πεδίο της μάχης αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό των πολέμων.
Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Ναζί χρησιμοποιούσαν εκτεταμένα μεταξύ άλλων την Pervitin, μια μορφή μεθαμφεταμίνης που χορηγούνταν σε στρατιώτες όλων των κλάδων. Οι στρατιώτες της πρώτης γραμμής αποκαλούσαν τα χάπια «Panzerschokolade» — «σοκολάτα των τανκς» — λόγω της αίσθησης δύναμης και αήττητου που τους προκαλούσαν.
Αντίστοιχα, στον πόλεμο του Βιετνάμ, ο αμερικανικός στρατός μοίραζε μαζικά αμφεταμίνες δεξεδρίνης, τα λεγόμενα «pep pills», ώστε οι στρατιώτες να παραμένουν σε κατάσταση μάχιμης ετοιμότητας για ημέρες.
Πιο πρόσφατα στη Μέση Ανατολή, το διεγερτικό captagon εξελίχθηκε σε βασικό ναρκωτικό πολέμου. Συχνά αποκαλείται «ναρκωτικό των τζιχαντιστών» λόγω της ευρείας χρήσης του από μαχητές του ISIS, με τη διακίνησή του να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πηγές εσόδων της Συρίας του Άσαντ.
