Χαρούμενη, αγχώδης, καταθλιπτική, βουλιμική, φοβισμένη, υπερσεξουαλική, κακοποιημένη, τρελαμένη. Πολλά τα συναισθηματικά στάδια και ζωηρή η κινησιολογία που καλείται να φέρει εις πέρας «σαν αθλήτρια» η Στέλλα Βογιατζάκη, διανύοντας μεγάλες αποστάσεις που απαιτούν αντοχές -σωματικές και ψυχικές – στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου ως «Κουκλίτσα» στην διασκευή του εμβληματικού «Κουκλόσπιτου» του Χένρικ Ίψεν από τη Μαρία Πανουργιά.
Η παράσταση προσεγγίζει το κλασικό έργο μέσα από μια σκοτεινή κατάδυση στο εσωτερικό των εύθραυστων ισορροπιών μιας (άχρονης) οικογένειας και ο πρωταγωνιστικός ρόλος κρύβει πολλές προκλήσεις.
Καθώς το χρήμα λειτουργεί ως απόλυτος ρυθμιστής των σχέσεων και η βία υποβόσκει πίσω από την καθημερινότητα, η Νόρα, μητέρα και σύζυγος, μεταμορφώνεται από «κουκλίτσα» ή «σκιουράκι» και «καρδερίνα» του σπιτιού, όπως την φωνάζει με λατρεία ο επιτυχημένος επαγγελματικά και κοινωνικά σύζυγός της Τόρβαλντ, σε μια φιγούρα που διεκδικεί την ελευθερία της με εκρηκτικό τρόπο.
Η πρωταγωνίστρια Στέλλα Βογιατζάκη, η οποία ανήκει στη νεότερη γενιά ηθοποιών που κινούνται με άνεση ανάμεσα στο κλασικό και το σύγχρονο ρεπερτόριο, με έμφαση στη σωματική έκφραση και τη σκηνική έρευνα, μιλά για τη πρόκληση του ρόλου, τη σύγχρονη διάσταση του έργου και την ανθρώπινη ανάγκη για ελευθερία και «έξοδο» από την καταπίεση.
«Το ίδιο το σκηνικό δημιουργεί την αίσθηση ότι ο θεατής παρακολουθεί ηδονοβλεπτικά τις σχέσεις αυτής της οικογένειας σαν μέσα από κλειδαρότρυπα.»
Το «Κουκλόσπιτο» του Ίψεν είναι ένα κλασικό έργο, πολύ γνωστό, αλλά στη συγκεκριμένη παράσταση αποκτά άλλο τίτλο και μια πολύ ιδιαίτερη ταυτότητα. Τι είναι αυτό που κάνει αυτή την διασκευή ξεχωριστή;
Πρόκειται όντως για μια διαφορετική εκδοχή του έργου. Στη διασκευή της Μαρίας Πανουργιά έχουν τονιστεί στοιχεία που απαιτούν έντονη σωματικότητα, κίνηση και μια άλλη σκηνική ενέργεια. Υπάρχουν παρεμβάσεις και στη μουσική, αλλά και γενικότερα στον τρόπο που στήνεται ο κόσμος της παράστασης. Δεν είναι η κλασική ανάγνωση του «Κουκλόσπιτου». Το ίδιο το σκηνικό δημιουργεί την αίσθηση ότι ο θεατής παρακολουθεί ηδονοβλεπτικά τις σχέσεις αυτής της οικογένειας σαν μέσα από κλειδαρότρυπα.
Η Στέλλα Βογιατζάκη και ο Φιντέλ Ταλαμπούκας στην «Κουκλίτσα». @Ανδρέας Σιμόπουλος
Αυτό από μόνο του μετατοπίζει το βλέμμα και δημιουργεί μια πιο κινηματογραφική, οπτική εμπειρία. Και αυτή η αίσθηση ενισχύεται και από την σχεδόν απόκοσμη παρουσία των παιδιών.
Για μένα τα παιδιά έχουν κάτι πολύ συγκινητικό, αλλά και συμβολικό. Έχουν μια αλληγορική διάσταση σαν να είναι οι τρεις εκκολαπτόμενες Νόρες. Όταν δίνουν το χέρι στη Νόρα και τη βοηθούν στην έξοδο, υπάρχει κάτι πολύ δυνατό σε αυτή την εικόνα. Σαν να βλέπεις τις επόμενες γυναίκες, τις επόμενες γενιές, να συνοδεύουν αυτή τη φυγή. Κι αυτό με αγγίζει πολύ, γιατί ένα από τα πιο σκληρά στοιχεία του έργου είναι ότι μια γυναίκα αφήνει την εστία και το σπίτι για να προσπαθήσει να βρει τον εαυτό της και να ξεφύγει από τη βία που ζει. Το ότι σε αυτή την παράσταση η έξοδος της μητέρας γίνεται με τη βοήθεια αυτών των τριών μικρών πλασμάτων κάνει το τέλος ακόμη πιο συγκινητικό.
Η έξοδος της Νόρας λειτουργεί σαν έκρηξη, όπως λέει η Μαρία Πανουργιά. Είναι ένα ανοιχτό σε ερμηνείες τέλος. Τίποτα δεν είναι σίγουρο.
Υπάρχει μια φράση στο τρίτο μέρος του έργου: «Κάθε τέλος πρέπει να είναι εντυπωσιακό». Κάθε φορά που το ακούω, στα αυτιά μου αποκτά μια διαφορετική χροιά και σκέφτομαι ότι «αυτό το τέλος θα είναι όντως εντυπωσιακό!»
«Η λέξη «κουκλίτσα» φέρνει αμέσως στο μυαλό κάτι όμορφο, γλυκό, χαριτωμένο. Ταυτόχρονα, όμως, κρύβει μέσα της και κάτι υποτιμητικό. Κάτι που μπορεί να γίνει παιχνίδι στα χέρια των άλλων.»
Ο τίτλος «Κουκλίτσα» επίσης μετατοπίζει ελαφρώς την εννοιολογική σημασία του έργου. Τι σημαίνει ακριβώς;
Εξηγεί πολύ καλά το τι συμβαίνει στο έργο. Η λέξη «κουκλίτσα» φέρνει αμέσως στο μυαλό κάτι όμορφο, γλυκό, χαριτωμένο. Ταυτόχρονα, όμως, κρύβει μέσα της και κάτι υποτιμητικό. Κάτι που μπορεί να γίνει παιχνίδι στα χέρια των άλλων, ένα αντικείμενο, ένα πλάσμα που δεν του επιτρέπεται να ενηλικιωθεί πραγματικά. Αυτό είναι το δράμα της Νόρας. Από τα χέρια του πατέρα της περνά στα χέρια του συζύγου της, σαν να μην της αναγνωρίζεται ποτέ πλήρης αυτεξουσιότητα. Και βέβαια υπάρχει και η σχέση της με τον Τόρβαλντ, ο οποίος λέει διαρκώς ότι την αγαπά, αλλά στην πραγματικότητα θέλει να του ανήκει αποκλειστικά. Κι αυτό δεν είναι αγάπη. Είναι ιδιοκτησία.
Ο σύζυγος διεκδικεί τη Νόρα σαν αντικείμενο. Τη θέλει δικιά του. Δεν θέλει κανείς ουσιαστικά να έρχεται σε επαφή μαζί της, εκτός από τον άρρωστο γιατρό που σε λίγο πεθαίνει και δεν τον νιώθει σαν απειλή. Και είναι και η Λίντα, μια γυναικεία φιγούρα από το παρελθόν που έρχεται κι αυτή να διεκδικήσει μια εργασιακή θέση στην τράπεζα από τον Τόρβαλντ. Όλα στην αρχή είναι σαν διαφημιστικό της Coca Cola, αλλά πολύ γρήγορα ανατρέπεται όλο αυτό.
Η Στέλλα Βογιατζάκη στην «Κουκλίτσα», που παρουσιάζεται στο Εθνικό Θέατρο. @Ανδρέας Σιμόπουλος
Γι’ αυτό και το έργο εξακολουθεί να μοιάζει τόσο επίκαιρο. Η ανατροπή στη δραματουργία αποκαλύπτει και τη φεμινιστική οπτική του Ίψεν.
Αν και ο ίδιος ο Ίψεν ποτέ δεν παραδέχτηκε ότι ήταν φεμινιστής. Αλλά σίγουρα το «Κουκλόσπιτο» είναι ένα φεμινιστικό έργο, χιλιοπαιγμένο, κλασικό, διαχρονικό που θίγει πανανθρώπινα ζητήματα.
«Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη προσπάθεια για να έρθει το έργο στο σήμερα. Είναι ήδη στο σήμερα όπως όλα τα σπουδαία κλασικά έργα. Αγγίζει την ενδοοικογενειακή βία, τη χειραγώγηση, τη θέση της γυναίκας μέσα σε ένα ανδροκρατούμενο σύμπαν.»
Ειδικά σήμερα, μετά το #MeToo και ενταγμένο σε μια χρονική περίοδο που συζητάμε ζητήματα πατριαρχίας και προκύπτουν τραγικά γεγονότα κακοποίησης και γυναικοκτονιών στην Ελλάδα, το έργο απηχεί την επικαιρότητα.
Και γι’ αυτό δεν χρειάζεται ιδιαίτερη προσπάθεια για να έρθει το έργο στο σήμερα. Είναι ήδη στο σήμερα όπως όλα τα σπουδαία κλασικά έργα. Αγγίζει την ενδοοικογενειακή βία, τη χειραγώγηση, τη θέση της γυναίκας μέσα σε ένα ανδροκρατούμενο σύμπαν και πίσω από κλειστές πόρτες με μοναδικό θεό το χρήμα. Και κατά τη γνώμη μου, όσο κι αν έχουν αλλάξει πολλά, υπάρχουν ακόμη πολύ βαθιές ρίζες αυτών των μηχανισμών στο πώς αντιμετωπίζεται το γυναικείο φύλο σήμερα. Ακόμα και οι ίδιες οι γυναίκες δεν αγαπάμε τις γυναίκες. Αυτό το βλέπω συχνά και με πληγώνει πολύ.
Και κάτι ακόμη πολύ ενδιαφέρον στην ανάγνωση του έργου που θέλω να θίξω: ότι οι άντρες γύρω από τη Νόρα τη χειραγωγούν διαρκώς και εκείνη μοιάζει να χρησιμοποιεί ως μέσο επιβίωσης αυτό που της έχει απομείνει, δηλαδή τη σεξουαλικότητά της. Κι αυτό για μένα είναι πολύ στενάχωρο. Είναι σαν να μην έχει μάθει άλλο τρόπο να υπάρχει. Στις πρόβες συζητούσαμε πώς η Νόρα χρησιμοποιεί τη σεξουαλικότητά της σαν εργαλείο, γιατί αυτό είναι ίσως το μόνο μέσο που γνωρίζει μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Και το λυπηρό είναι ότι αυτό δεν αφορά μόνο εκείνη την εποχή. Είναι κάτι που με άλλους τρόπους εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα.
Η «Κουκλίτσα» σε σκηνοθεσία της Μαρίας Πανουργιά απαιτεί σωματική ένταση από την Στέλλα Βογιατζάκη. @Ανδρέας Σιμόπουλος
Θα ήθελα να σταθώ και στην ερμηνεία σου, γιατί είναι μια ερμηνεία εξαιρετικά σωματική, με ένταση, νεύρο, διαρκείς μεταπτώσεις στον λόγο και την κίνηση. Πώς προετοιμάστηκες για τη Νόρα;
Οι πρόβες ήταν πολύ απαιτητικές, αλλά και πολύ δημιουργικές. Τις απόλαυσα γιατί είχε προηγηθεί έρευνα που είναι κάτι που πάντα με εξιτάρει. Δηλαδή γυρνούσα στο σπίτι και διάβαζα τις οδηγίες της Μαρίας, κείμενα, σημειώσεις πάνω σε πολλούς αυτοσχεδιασμούς χωρίς λόγια ή με λόγια. Με βοήθησε πολύ στην κίνηση η Ζωή Χατζηαντωνίου και δέθηκα με όλη την ομάδα των συναδέλφων. Για μένα είναι σημαντικές οι σχέσεις που αναπτύσσονται και το πώς υπάρχω με τους συναδέλφους μου πάνω στη σκηνή, γιατί για μένα υποκριτική είναι ο άλλος. Δεν γίνεται αλλιώς.
«Η παράσταση απαιτεί τεχνική ακρίβεια, συγκέντρωση και σωματική αντοχή. Νιώθω πραγματικά σαν να έχω ένα ραντεβού κάθε βράδυ που πρέπει να το τιμήσω με πλήρη αφοσίωση… Κάπως νιώθω σαν αθλήτρια.»
Η παράσταση αυτή απαιτεί τεχνική ακρίβεια, συγκέντρωση και σωματική αντοχή. Νιώθω πραγματικά σαν να έχω ένα ραντεβού κάθε βράδυ που πρέπει να το τιμήσω με πλήρη αφοσίωση. Χρειάζεται πειθαρχία και λιτή ζωή, σχεδόν ένα ασκητικό πρόγραμμα για τις συναισθηματικές μεταπτώσεις του ρόλου: να φροντίζω το σώμα μου, να ξεκουράζομαι, να είμαι συγκεντρωμένη. Κάπως νιώθω σαν αθλήτρια. Κάθε μέρα θα φάω συγκεκριμένο πρωινό με πρωτεΐνη, θα προσπαθήσω να κοιμηθώ συγκεκριμένες ώρες, δεν θα βγω. Είμαι μητέρα ενός τρίχρονου παιδιού, οπότε όλος μου ο χρόνος ανήκει στο παιδί.
Ο ρόλος ζητά και την υπερέκθεση στο κοινό από εσένα. Γιατί αποδέχτηκες την πρόκληση και βούτηξες στην παράσταση;
Η αλήθεια είναι ότι είναι μια παράσταση που χρειάζομαι ψυχολογική υποστήριξη και ευτυχώς την έχω από τον σύντροφο μου, υπάρχει κατανόηση. Σε αυτό το κομμάτι είμαι τυχερή. Έχουμε δουλέψει ξανά με την Μαρία Πανουργιά και την θαυμάζω πολύ για το μυαλό της και την εμπιστεύομαι, οπότε αποδέχτηκα με πολύ χαρά την πρόταση και απόλαυσα τις πρόβες. Έχω μάθει πολλά και μαθαίνω καθημερινά από τις παραστάσεις.
Η Στέλλα Βογιατζάκη ως βουλιμική {Κουκλίτσα». @Ανδρέας Σιμόπουλος
Xαρακτηριστικό της βουλιμίας του προσώπου που υποδύεσαι είναι ότι τρως τα πάντα πάνω στη σκηνή. Τι τρως όμως;
Τρώω γλυκά, πράγματα από μήλο και βρώμη, αλλά υπάρχουν και κάποια ζαχαρωτά στοιχεία μέσα στη σκηνική σύνθεση. Έχω βρει έναν τρόπο να το διαχειρίζομαι τεχνικά, γιατί βέβαια δεν γίνεται ένας άνθρωπος να τρώει κάθε βράδυ τεράστιες ποσότητες ζάχαρης. Όμως αυτή η βουλιμία είναι πολύ σημαντική για το πρόσωπο. Για μένα η Νόρα περνά από τρία στάδια. Στην αρχή τη βλέπουμε σχεδόν σαν παιδί: γεμάτη ορμή, βουλιμία, αθωότητα αλλά και άγνοια, μια ύπαρξη που δεν μπορεί να συγκρατηθεί. Στη δεύτερη πράξη περνά σε μια φάση εφηβείας, όπου προσπαθεί να επιβιώσει της χειραγώγησης των ανδρών με τα μέσα που διαθέτει, κυρίως την σεξουαλικότητά της. Και στην τρίτη πράξη φτάνει σε μια μορφή ενηλικίωσης, όπου σπάει τις φόρμες που της έχει επιβάλει η κοινωνία.
Οι Στέλλα Βογιατζάκη και ο Άρης Αρμαγανίδης στην παράσταση του Εθνικού Θεάτρου «Κουκλίτσα». @Ανδρέας Σιμόπουλος
Δεν είναι μια γυναίκα-θύμα.
Όχι, καθόλου. Και αυτό είναι κάτι που με ενδιέφερε πολύ. Δεν ήθελα να τη δω ούτε ως αγιοποιημένη μορφή ούτε ως μια «επίπεδη» ηρωίδα. Είναι ένας σύνθετος άνθρωπος, που φέρεται εγωιστικά μέσα σε ένα βίαιο σύμπαν όπου δεν υπάρχουν καλοί ή κακοί αλλά άνθρωποι που προσπαθούν να επιβιώσουν. Κι εκείνη προσπαθεί να επιβιώσει όπως μπορεί. Έχει εγωισμό, άγνοια, ορμή, φόβο, βία μέσα της και ταυτόχρονα μια ανάγκη για ελευθερία. Αυτό την κάνει ανθρώπινη και ενδιαφέρουσα.
Δεν αντέχει να ζει σύμφωνα με τα θέλω πλέον των άλλων. Ο Ίψεν ουσιαστικά δίνει φωνή σε μια γυναίκα που έχει μεγαλώσει σε ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον και ουσιαστικά αντιδρά για πρώτη φορά και αυτή η γυναίκα λέει ότι λέει να ανακαλύψει μόνη της την ταυτότητα της: τι θα πει να είσαι γυναίκα σήμερα, μητέρα και σύζυγος, Τι θα πει θρησκεία; Γιατί πολλά πράγματα στη ζωή μας είναι «φορεμένα» και γι’ αυτό τόνισα πριν ότι από τα χέρια του μπαμπά, περνάει κατευθείαν στα χέρια ενός συζύγου άντρα, οπότε είναι σαν να μην καταλαβαίνει τι της συμβαίνει. Συγκρούεται λοιπόν με αυτό, με την πατριαρχία, με αυτούς που τη θέλουν μόνο για κάτι συγκεκριμένο, να είναι μια κουκλίτσα. Να φέρεται μόνο με έναν τρόπο χωρίς ταυτότητα.
Ποιο είναι το στοιχείο που ξεχωρίζεις περισσότερο από αυτή την παράσταση;
Η έξοδος. Η ανάγκη της Νόρας να βρει την ταυτότητά της. Και η εικόνα των μικρών κοριτσιών που της δίνουν το χέρι και τη συνοδεύουν σε αυτή την έξοδο-έκρηξη. Για μένα εκεί συμπυκνώνεται όλη η τρυφερότητα, η βία, η απώλεια αλλά και η ελπίδα που κουβαλά αυτό το έργο.
INFO «Η κουκλίτσα», Νέα Σκηνή «Νίκος Κούρκουλος», Εθνικό Θέατρο. Μέρες και ώρες παραστάσεων: Τετάρτη & Κυριακή στις 19.00 | Πέμπτη, Παρασκευή & Σάββατο στις 20.30. Ημέρες και ώρες προσβάσιμων παραστάσεων: Παρασκευή 8 & Σάββατο 9 Μαΐου στις 20:30. Παραστάσεις έως 31 Μαΐου.
