Στην αρχαία Ελλάδα, η λέξη «περίπτερος» αναφερόταν αποκλειστικά σε αρχιτεκτονικό τύπο ναού, ο οποίος περιβαλλόταν από κίονες σε όλες τις πλευρές του. Στην σύγχρονη Ελλάδα, το περίπτερο σημαίνει κάτι άλλο, κάτι εντελώς διαφορετικό: ένα μικρό κατάστημα που μπορείς να βρει κανείς σχεδόν τα πάντα.
Πλέον, τα παραδοσιακά περίπτερα είναι λίγα συγκριτικά με το παρελθόν και μαζί με αυτά χάνονται οι συνήθειες των Ελλήνων, όπως η ανάγνωση των πρωτοσέλιδων λίγο πριν αγοράσουν κάποια εφημερίδα, τη διπλώσουν και τη σφηνώσουν κάτω από την μασχάλη τους. Παγωτά, τσιγάρα, τυχερές σακούλες, μπαταρίες, όλα χωρούσαν σε λίγα τετραγωνικά.
Για πόσο ακόμα, όμως, τα πιο γνωστά κουβούκλια στην Ελλάδα θα εξυπηρετούν τους πολίτες; Σύμφωνα με τους ίδιους τους περιπτεράδες, το επάγγελμα περνάει εδώ και χρόνια μια κρίση η οποία οφείλεται, κυρίως, στη μετάβαση στον ψηφιακό κόσμο όσον αφορά τις εφημερίδες και στα μεγαλύτερα καταστήματα που κάνουν, μεταξύ άλλων, τη δουλειά των περιπτέρων.
Οι ιδιοκτήτες των πρώτων περιπτέρων στην Ελλάδα λίγο μετά την ίδρυση του Ελληνικού κράτους, πάντως, δεν φαντάστηκαν ποτέ πως τα λίγα τετραγωνικά τους πάνω στα πεζοδρόμια θα άλλαζαν για πάντα τον τρόπο που έχουμε στο μυαλό μας τις μικρές αλλά αναπόσπαστες αγορές της καθημερινότητάς μας.
Τα πρώτα περίπτερα και ο ελληνοτουρκικός πόλεμος
Αμέσως μετά την ίδρυση του Ελληνικού κράτους εμφανίστηκαν τα πρώτα περίπτερα στην Ελλάδα όπως τα έχουμε σήμερα στο μυαλό μας. Πιο συγκεκριμένα, η αρχή έγινε στο Ναύπλιο και έπειτα στην Αθήνα, κυρίως ως μικρά καπνοπωλεία. Σταδιακά, τα προϊόντα που πωλούσαν έγιναν περισσότερα ενώ μπορούσε να αγοράσει κανείς και το περιοδικό «Ίρις» με 25 λεπτά.
Η εξάπλωση των περιπτέρων σε όλη την Ελλάδα οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον ελληνοτουρκικό πόλεμο. Από το 1889 ξεκίνησε η χορήγηση αδειών σε τραυματίες πολέμου. Ένας τρόπος για να τους βοηθήσει το κράτος, ήταν να τους δώσει δουλειά καθώς δεν υπήρχε η οικονομική δυνατότητα να δωθούν συντάξεις αναπηρίας.
Παράλληλα, το άνοιγμα πολλών περιπτέρων έδωσε τη δυνατότητα στο κράτος να ελέγξει το καπνικό εμπόριο το οποίο μέχρι τότε έκαναν πλανόδιοι μικροπωλητές, με αποτέλεσμα να χάνονται έσοδα. Το κράτος, λοιπόν, έδωσε στα περίπτερα το αποκλειστικό δικαίωμα πώλησης καπνοβιομηχανικών προϊόντων.
Αθήνα, 1911
Στην Αθήνα, το πρώτο περίπτερο στήθηκε στην οδό Πανεπιστημίου το φθινόπωρο του 1911 – ένα κιόσκι, ωστόσο, είχε κάνει ήδη την εμφάνισή του στο Σύνταγμα μερικά χρόνια νωρίτερα.
Ο χρονογράφος και ποιητής των αρχών του 20ου αιώνα, Σωτήρης Σκίπης, γράφει σε άρθρο του στην εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ στις 20 Οκτωβρίου 1919: «Άξιος συγχαρητηρίων έγινε ο κ. Δήμαρχος ο οποίος αποφάσισε την ανέγερσιν πολλών περιπτέρων εις τας Αθήνας, τα οποία θα εκχωρήσει εις τους τραυματίας του πολέμου ή εις μέλη οικογενειών φονευθέντων πολεμιστών. Δεν φαντάζεται κανείς πόσα καλά θα προκύψουν αμέσως – αμέσως εκ της ανεγέρσεως των περιπτέρων. Τα περίπτερα θα είναι ένας στολισμός της πόλεως, θα εξυπηρετηθούν δι’ αυτών και θα εύρουν πόρον ζωής πλείστοι ανάπηροι των δύο πολέμων. Θα εξαπλωθεί δια του μέσου τούτου το ελληνικόν έντυπον, είτε εφημερίς, είτε περιοδικόν, είτε φυλλάδιον, είτε βιβλίο. Και θα γίνουν αιτία όπως οι μεγάλαι επαρχιακαί μας πόλεις θα κουνηθούν λιγάκι και θα μιμηθούν λιγάκι των πρωτεύουσαν».
Νομοθετικές διατάξεις και 0,70Χ0,70μ.
Το 1914 βρίσκουμε την πρώτη νομοθετική διάταξη, που αφορά την κατοχύρωση των περιπτέρων στους δρόμους. Οι μικροί αυτοί επαγγελματικοί χώροι, λοιπόν, άρχισαν να εμφανίζονται σε πάρκα, πλατείες, πεζοδρόμια, και ΚΤΕΛ με διαστάσεις 0,70Χ0,70μ. Τέσσερα μεταλλικά κολωνάκια, μια βάση και ένα πανί, αυτό ήταν.
Αργότερα αλλάζει η δομή των περιπτέρων και γίνονται όλα ομοιόμορφα, με μεγαλύτερες και ίδιες διαστάσεις για όλη την Ελλάδα, με εξωτερικά ρολά ασφαλείας και ψυγεία για αναψυκτικά. Το 2006 έγιναν ακόμα μεγαλύτερα και κάθε δήμος υιοθέτησε τη δική του πολιτική όσον αφορά τον κοινόχρηστο χώρο.
Οι δικαιούχοι
Βάσει της νομοθεσίας που θέσπισε το Υπουργείο Περιθάλψεως το 1922, η διαχείριση των υφιστάμενων αλλά και των μελλοντικών περιπτέρων ανατέθηκε αποκλειστικά στην «Πανελλήνιο Ένωση Τραυματιών Πολέμου 1912-1921».
Η άδεια εκμετάλλευσης είχε αυστηρά προσωπικό χαρακτήρα, γεγονός που σήμαινε πως απαγορευόταν ρητά οποιαδήποτε μορφή πώλησης ή μεταβίβασης. Τα έσοδα από τη διαδικασία αδειοδότησης προορίζονταν για τη δημιουργία ενός ειδικού Ταμείου, με σκοπό την προικοδότηση των θυγατέρων των θυμάτων και των τραυματιών των πολεμικών συρράξεων.
Με την πάροδο του χρόνου, οι κατηγορίες των δικαιούχων διευρύνθηκαν και συμπεριλήφθηκαν ανάπηροι του άμαχου πληθυσμού. Το 1971 τέθηκαν νέοι κανόνες στις αδειοδοτήσεις και αναγνωρίστηκαν επίσημα τα δικαιώματα των ενοικιαστών περιπτέρων ως διακριτή επαγγελματική τάξη. Μετά το 1980 το δικαίωμα επεκτάθηκε σε αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, αναπήρους του Δημοκρατικού Στρατού, θύματα από νάρκες ή βόμβες, καθώς και σε ένστολους (Αστυνομία, Λιμενικό, Πυροσβεστική, Στρατό) που τραυματίστηκαν εν ώρα καθήκοντος. Από το 2007, στη λίστα προστέθηκαν οι βετεράνοι του πολέμου της Κύπρου και τα Άτομα με Αναπηρία.
Από το 1911 στο 2026
ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ EUROKINISS
Η πορεία του ελληνικού περιπτέρου ξεκίνησε, ουσιαστικά, το 1911 από την οδό Πανεπιστημίου και συνεχίζεται για πάνω από έναν αιώνα, αποτελώντας αναμφίβολα ένα κομμάτι της συλλογικής και ατομικής μας μνήμης, συνυφασμένο με κάθε στάδιο της ζωής μας.
Σήμερα, το περίπτερο φαίνεται να εισέρχεται σε μια νέα φάση εξέλιξης, ακολουθώντας τις αλλαγές της ίδιας της χώρας. Στο 2026 πλέον, ο αριθμός των περιπτέρων στην Ελλάδα συνεχίζει την πτωτική του πορεία, επιβεβαιώνοντας πως ο κλάδος διανύει μία από τις πιο δύσκολες περιόδους της ιστορίας του.
Μέσα στα τελευταία 15 χρόνια έχουν κλείσει πάνω από 6.300 περίπτερα, μια απώλεια που αγγίζει το 55% του κλάδου σε πανελλήνια κλίμακα. Οι συνεχείς αυξήσεις στους φόρους των καπνικών προϊόντων περιόρισαν δραματικά το ποσοστό κέρδους για τους επαγγελματίες ενώ τα οργανωμένα δίκτυα μικρής λιανικής όπως τα mini markets έχουν πλέον καλύψει μεγάλο μέρος της αγοράς που παλαιότερα ανήκε στο περίπτερο.
