Την 1η Μαΐου 1886 ξεκινά στο Σικάγο μια γενική απεργία εργατών με κεντρικό αίτημα την καθιέρωση του οκταώρου. Οι κινητοποιήσεις των επόμενων ημερών θα οδηγήσουν σε αιματηρές συγκρούσεις, αφήνοντας πίσω τους νεκρούς και τραυματίες.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1889, η Δεύτερη Διεθνής καθιερώνει την 1η Μαΐου ως ημέρα μνήμης των γεγονότων αυτών, θεμελιώνοντας την Εργατική Πρωτομαγιά, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.
Από τότε, ο Τύπος παρακολουθεί και καταγράφει κάθε χρόνο την ημέρα αυτή αποτυπώνοντας όχι μόνο τις κινητοποιήσεις, αλλά και το πολιτικό και κοινωνικό κλίμα κάθε εποχής.
Η πρώτη Πρωτομαγιά στην Ελλάδα
Ο Κώστας Κουμπέτσος γράφει για την 90η επέτειο της εργατικής Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα, στον «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟ» της 26ης Απριλίου 1984:
«Η Εργατική Πρωτομαγιά, στην Ελλάδα γιορτάσθηκε επίσημα για πρώτη φορά στην Αθήνα, στις Στήλες του ναού του Ολυμπίου Διός, το 1893».
Ωστόσο, οι ρίζες του εργατικού κινήματος στη χώρα είναι βαθύτερες. Ήδη από τα πρώτα χρόνια μετά την ανεξαρτησία, καταγράφονται οι πρώτες οργανωμένες κινητοποιήσεις:
«Οι αγώνες, όμως, των Ελλήνων εργατών, με λευκές και μαχητικές, γενικές ή ατομικές απεργίες, έχουν τις ρίζες τους στα χρόνια κιόλας της παλιάς “καλής” εποχής, και ακόμα νωρίτερα: Αμπελάκια, Ανάπλι, Σύρα… είναι οι πρώτοι τόποι, όπου εκδηλώθηκαν απεργιακοί αγώνες, σχεδόν αμέσως μετά την απαλλαγή της χώρας από τον ξένο ζυγό. Ξυλουργοί, τυπογράφοι, ναυπηγοί, υφαντεργάτες, ήταν οι πρώτοι αγωνιστές.
»Στις 14 Μαρτίου του 1826 γίνεται απεργία των τυπογράφων της “Εθνικής Τυπογραφίας” στο Ναύπλιο – που ήταν κι η πρώτη στην επίσημη ιστορία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα».
Τα πρώτα σωματεία και οι σκληρές αναμετρήσεις
Η οργάνωση των εργατών αποκτά πιο σταθερή μορφή στα τέλη του 19ου αιώνα. Το 1879 ιδρύεται στη Σύρο το πρώτο καθαρά εργατικό σωματείο στο ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα:
«Είναι ο “Σύνδεσμος Ξυλουργών – Ναυπηγών Σύρου”. Τότε δίνεται εκεί κι η πρώτη συλλογική κι οργανωμένη συνδικαλιστική εργατική μάχη […]
»Η εφημερίδα “Πατρίς” γράφει συγκεκριμένα: “Εν βήμα έτι προς την πρόοδον. Έχομεν εν Σύρω απεργίαν τετρακοσίων περίπου εργατών. Το ναυπηγείον αργεί. Οι εργάται του, συνελθόντες και σύνδεσμον εργατικόν συστήσαντες δια συμβολαιογραφικής πράξεως, υπήχθησαν εις όρους ορίζοντας το ημερομίσθιον εκάστης των τριών τάξεων των εργατών, τας εργασίμους ώρας και την σειράν των εργασθησομένων”.
»Στη δεκαετία του 1880-1890 δημιουργούνται εργατικά σωματεία σε πολλούς κλάδους εργαζομένων στην Ελλάδα. Στους ναυτικούς, τους μεταλλουργούς, τους μαγείρους τους εμποροϋπάλληλους…»
Την ίδια περίοδο, το Λαύριο βρίσκεται στο επίκεντρο σφοδρών συγκρούσεων. Οι μεταλλωρύχοι αντιδρούν στις εξαντλητικές συνθήκες εργασίας και η ένταση κορυφώνεται το 1896:
«Το Λαύριο συγκλονίζεται από τις κινητοποιήσεις των μεταλλουργών, στην αποφασιστική προσπάθειά τους να σταματήσουν την άγρια εκμετάλλευση του τίμιου ιδρώτα τους.
»Τελικά ένα τάγμα ευζώνων, μια πυροβολαρχία και, μαζί, ιππικό από την Αθήνα, επέβαλαν την τάξη στο Λαύριο, το 1896, έπειτα από μια σκληρή και πεισματική αναμέτρηση, που κράτησε 14 μέρες. Από τις 8 μέχρι τις 21 Απριλίου, εκείνου του χρόνου.
»Η απεργία αυτή, ήταν η τρίτη στην περιοχή των μεγάλων μεταλλείων, έπειτα από την πρώτη που έγινε το 1883 και τη δεύτερη του 1887, με θύματα εργάτες, νεκρούς και τραυματίες.
»Όπως γράφει, η “Εφημερίδα” του Λ. Κορομηλά της εποχής εκείνης “οι χωροφύλακες πυροβολούσι εις τον αέρα, οι εργάται αντιπυροβολούσι. Ακούγονται ύβρεις, φωναί, κραυγαί. Πίπτουσι συνεχώς λίθοι βροχηδόν, και η Καμάριζα (περιοχή στο Λαύριο) φαίνεται ως εις εμπόλεμον κατάστασιν”. Ο μεταλλωρύχος Καραφλιάς σκοτώνεται από το περίστροφο του μηχανικού της εταιρίας Λαυρίου. Μετά ο εργάτης Βακαλόπουλος…»
Οι γυναίκες στον αγώνα
Ιδιαίτερη θέση στο κεφάλαιο της Εργατικής Πρωτομαγιάς καταλαμβάνει η συμμετοχή των γυναικών. Το 1913 ιδρύεται στην Αθήνα ο πρώτος σύνδεσμος εργαζόμενων γυναικών, μια πρωτοβουλία με έντονο συμβολισμό:
«Μια Κυριακή, στις 30 Νοεμβρίου το 1913 ιδρύθηκε και το πρώτο σωματείο εργαζόμενων γυναικών στην Αθήνα. Ήταν ο “πρώτος σύνδεσμος εργατίδων” […]
»Οι εργάτριες προσήλθαν “ζωηραί, καθάριαι, με μια κόκκινη κονκάρδα στο στήθος” δηλαδή το διεθνές σήμα του σοσιαλισμού. Με άλλα λόγια τα μέλη του πρώτου σωματείου εργαζόμενων γυναικών στην Ελλάδα, ήταν εργαζόμενες σοσιαλίστριες γυναίκες της Αθήνας.
»Αυτά μας σημειώνει ο λαμπρός συνάδελφος Λάζαρος Αρσενίου, από τη Λάρισα, που μας έστειλε και όλη τη γραφική περιγραφή των εγκαινίων του συνδέσμου, όπως τη διάβασε στο περιοδικό “Νεωτερισμός” του 1913:
“ Τον σύνδεσμον απετέλεσαν κατ’ απο μίμησιν των αρρένων συναδέλφων των παντός είδους εργάτιδες. Ράπτριαι, κεντίστραι, ρακοσυλλέκτριαι, εργάτιδες πίλων, ταπήτων, διαφόρων βιοτεχνικών και βιομηχανικών καταστημάτων και μέχρις εκείνων ακόμη αίτινες κατά ρηξικέλευθον δια το φύλον των τρόπον επεδόθησαν εις το επάγγελμα του καθαριστού υποδημάτων, επάγγελμα όπερ μέχρι τούδε εν Ελλάδι ήτο αποκλειστικόν προνόμιον του ανδρικού φύλου».
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.4.1984, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Από τις πρώτες απεργίες στις αιματηρές κορυφώσεις
Καθώς η Ελλάδα εισέρχεται στον 20ο αιώνα και εκβιομηχανίζεται, οι εργατικοί αγώνες εντείνονται. Οι απεργίες πληθαίνουν και η σύγκρουση με την εξουσία γίνεται πιο ορατή. Όπως αναφέρει το δημοσίευμα:
«Αργότερα η χώρα αναπτύχθηκε. Μεγάλες εταιρίες και βιομηχανίες άπλωσαν τη μεταποίηση, την επεξεργασία προϊόντων και την παροχή υπηρεσιών, σ’ όλη την Ελλάδα.
»Ανοιξαν εργοστάσια κι αξιοποιήθηκαν οι πηγές ενέργειας, και ο ορυκτός και φυσικός πλούτος έγιναν εκμεταλλεύσιμοι, ενώ οργανώθηκαν παράλληλα οι μεταφορές. Ήρθαν οι τροχιόδρομοι, ο ηλεκτρισμός, οι σύγχρονες μονάδες…
«Σύλληψη τροχιοδρομικού απεργού διαδηλωτή από αστυνομικούς, στην Αθήνα του 1927». «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.4.1984, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
»Κι άρχισαν τώρα νέοι αγώνες, νέες εκδηλώσεις και νέες απεργίες για βελτίωση των όρων δουλειάς και των συνθηκών ζωής, γενικότερα».
Χαρακτηριστική είναι η αιματηρή εξέλιξη των κινητοποιήσεων στη Θεσσαλονίκη το 1936, που συνδέθηκαν με την εξέγερση των καπνεργατών και την απεργία της 9ης Μαΐου, με δεκάδες νεκρούς και τραυματίες.
«Μαζική συμμετοχή εργατών σε απεργιακή κινητοποίηση, στην Αθήνα του 1936. Εργαζόμενοι, με τις χαρακτηριστικές τραγιάσκες τους στο κεφάλι, μπροστά στο φρουρούμενο από αστυνομικούς Δημαρχείο, στην οδό Αθηνάς».
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.4.1984, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Η απεργία ως «όπλο»
Το δημοσίευμα, καταγράφοντας στοιχεία από τη δεκαετία του 1980, θυμίζει ότι η απεργία αποτελεί διαχρονική πρακτική:
«Η απεργία μένει και σήμερα το μόνο “όπλο” που διαθέτει ο εργάτης για να προστατέψει τα “κεκτημένα” δικαιώματά του και να βελτιώσει τους παραπέρα όρους της ζωής του.
»Έτσι το 1982 έγιναν 226 απεργίες, το 1983 εκδηλώθηκαν 218, ενώ το 1981 είχαν γίνει 313 και το 1980 έφτασαν τις 475.
»Φέτος, τους τρεις πρώτους μήνες του 1984 έγιναν 192 απεργίες διαφόρων κλάδων εργαζομένων, με συμμετοχή χιλιάδων επαγγελματιών και εργατών. Είναι η καθημερινή Εργατική Πρωτομαγιά κάθε εργάτη».
Αυτός είναι και ο λόγος που η Πρωτομαγιά παραμένει πάντα επίκαιρη. Δεν πρόκειται μόνο για μνήμη. Είναι μια υπενθύμιση ότι τίποτα δεν χαρίστηκε και τίποτα δεν είναι οριστικά κατοχυρωμένο.
