Η Κάθριν Εμπειρίκου μιλάει στο Grace: «Η ελληνικότητα είναι η άγκυρα μου»

Η σχέση της με την Ελλάδα αποτελεί έναν σταθερό άξονα σε αυτή τη διεθνή διαδρομή. Όχι ως μια απλή αναφορά καταγωγής, αλλά ως ένα ζωντανό σημείο επιστροφής και επαναπροσδιορισμού. Μέσα από τη δουλειά και τις επιλογές της, επιχειρεί να δημιουργήσει γέφυρες — ανάμεσα σε πολιτισμούς, ιδέες και διαφορετικούς τρόπους θέασης του κόσμου.

Σε μια εποχή όπου η τέχνη καλείται όλο και περισσότερο να πάρει θέση, η Κάθριν Εμπειρίκου προσεγγίζει τη δημιουργία όχι μόνο ως αισθητική πράξη, αλλά και ως εργαλείο κατανόησης, ευθύνης και διαλόγου. Με αφετηρία αυτή τη φιλοσοφία, μας μιλά για όλα όσα διαμορφώνουν τη σκέψη και τη δράση της σήμερα.

Μεγαλώνοντας ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμούς, τι σημαίνει για εσάς σήμερα «ελληνικότητα»;
Η  ελληνικότητα είναι η άγκυρά μου - σχεδόν μια συχνότητα στην οποία επιστρέφω. Πέρασα το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου στο Λονδίνο και με την πάροδο του χρόνου συνειδητοποίησα πόσο βαθιά η Ελλάδα διαμόρφωνε τον τρόπο που βλέπω και αισθάνομαι τον κόσμο. Κάποια στιγμή, τα πράγματα άρχισαν απλώς να αποκτούν νόημα μέσα από αυτήν.

Υπάρχει επίσης ένα μακρύ νήμα μετακινήσεων που διατρέχει την οικογένειά μου. Γενιές πριν από εμένα ταξίδεψαν, μετεγκαταστάθηκαν και υπήρξαν πρωτοπόροι του διεθνούς εμπορίου. Αυτό το ένστικτο της εξωστρέφειας υπήρχε ανέκαθεν. Δεν το βιώνω ως κάτι νέο. Είναι κάτι που κληρονόμησα.

Νιώθω απίστευτα τυχερή που είμαι Ελληνίδα και που η καταγωγή μου με συνδέει με μια τέτοια χώρα. Έχει εμπλουτίσει τη ζωή μου με τρόπους που δύσκολα μπορούν να αποδοθούν με λόγια.

Τώρα πια, ζώντας στη Νέα Υόρκη, με εγχειρήματα που έχουν τις ρίζες τους στην Ελλάδα και εκτείνονται προς τα έξω, η σύνδεση αυτή έχει γίνει πιο συνειδητή. Αυτό που με ενδιαφέρει πρωτίστως είναι η δημιουργία ενός διαλόγου - το να συνδέω τα καλύτερα στοιχεία της Ελλάδας με τη διεθνή κοινότητα με τρόπο ζωντανό και επίκαιρο.

Πώς συνδυάζεται το ελληνικό στοιχείο με το διεθνές περιβάλλον σας;

Είναι ακριβώς αυτός ο διάλογος που καθιστά την σχέση ενδιαφέρουσα. Δεν πρόκειται για μια μονόδρομη επιρροή, ούτε για κάτι αμιγώς διασπορικό, αλλά για μια αυθεντική ανταλλαγή. Το ένα τροφοδοτεί το άλλο. Ο διεθνής κόσμος προσφέρει έναν συγκεκριμένο ρυθμό, δομή και προβολή. Η Ελλάδα εισφέρει μια αίσθηση ψυχής - όχι με την ρομαντική έννοια, αλλά με τον τρόπο που βιώνεται ουσιαστικά η ζωή, με όλη την πολυπλοκότητα και τις αντιφάσεις της.

Αυτό που έχει σημασία είναι η συνεχής αλληλεπίδραση- το πώς το ένα οξύνει ή εξομαλύνει το άλλο. Μέσα σε αυτή την κίνηση ανάμεσα στους δύο κόσμους είναι που αρχίζει να αποκτά μορφή κάτι πραγματικά ουσιαστικό.

Αν η ελληνικότητα ήταν μια εικόνα ή ένα συναίσθημα, πώς θα την περιγράφατε;

Δεν είναι μια μεμονωμένη εικόνα. Είναι ο τρόπος που βλέπει κανείς τα πράγματα. Η οπτική γωνία, περισσότερο από την ίδια την αναπαράσταση. Κάτι που σε αγγίζει βαθιά, σχεδόν απροσδόκητα. Δεν μένει στην επιφάνεια. Έχει απαιτήσεις από εσένα και, μέσα από αυτή την διαδικασία, ριζώνει μέσα σου.

Αν έπρεπε να εμβαθύνω περισσότερο, θα επέστρεφα στην έννοια του κάλλους — την αρχαιοελληνική ιδέα που αποτέλεσε και το θέμα μιας έκθεσης στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης το 2021. Πρόκειται για ένα είδος ομορφιάς που δεν επιδεικνύεται, δεν αυτοπροβάλλεται. Δεν αποζητά την επιδοκιμασία, ακριβώς επειδή πηγάζει από τον εσωτερικό κόσμο —  από την ευφυΐα, την ακεραιότητα, τον χαρακτήρα.

Αυτή η ιδιότητα συμπυκνώνει ό,τι καλύτερο έχει να επιδείξει η Ελλάδα. Η ομορφιά όχι ως θέαμα, αλλά ως τρόπος ύπαρξης.

Πότε συνειδητοποιήσατε ότι η τέχνη είναι προσωπικός σας δρόμος;

Έγινε ο δικός μου δρόμος με την πάροδο του χρόνου. Προφανώς μεγάλωσα περιτριγυρισμένη από την τέχνη, οπότε ήταν πάντοτε παρούσα, αλλά δεν την ένιωθα εξαρχής ως “δική μου”. Μόνο μέσα από βιώματά μου ανέπτυξα μια προσωπική σχέση μαζί της.

Στο ξεκίνημα της ακαδημαϊκής μου διαδρομής, με γοήτευσε η ανθρωπολογία και η φιλοσοφία — τα ερωτήματα γύρω από το πώς ο άνθρωπος νοηματοδοτεί την ύπαρξή του και πώς ο πολιτισμός μεταδίδει ό,τι θεωρείται ουσιώδες. Η τέχνη αποδεικνυόταν διαρκώς το πεδίο όπου τα ερωτήματα αυτά ετίθεντο με τη μεγαλύτερη ειλικρίνεια.

Με τον καιρό, καθώς περνούσα από διαφορετικές φάσεις της ζωής μου, η σχέση μου με την τέχνη γινόταν πιο βαθιά, πιο ουσιαστική. Άρχισα να συνδέομαι μαζί της μέσα από το βίωμα - μέσα από όσα συναντάς, απορροφάς και προσπαθείς να ερμηνεύσεις καθώς μεγαλώνεις.

Υπήρξαν στιγμές, συμπεριλαμβανομένων κάποιων πιο δύσκολων, όπου αυτή η σύνδεση έγινε ιδιαίτερα ξεκάθαρη. Όχι ως φυγή, αλλά ως μια μορφή αναγνώρισης. Μια αίσθηση ότι αυτό που νιώθεις έχει βιωθεί ξανά, έχει εκφραστεί στο παρελθόν και έχει πάρει μια μορφή που μπορεί να μοιραστεί.

Με γοήτευσε αυτό που ο Wassily Kandinsky περιέγραψε ως την πνευματική διάσταση της τέχνης - η ιδέα ότι μπορεί να αγγίξει κάτι εσωτερικό και αόρατο, πέρα από προφανές. Παράλληλα, κατανόησα κάτι πολύ απλό - ότι η τέχνη μπορεί να σε κρατήσει. Σε βοηθά να αναμετρηθείς με καταστάσεις που, υπό άλλες συνθήκες, θα έμοιαζαν δυσβάσταχτες.

Για εμένα, η τέχνη δημιουργεί έναν αθόρυβο διάλογο ανάμεσα στην εσωτερική ζωή και τη συλλογική εμπειρία.

Πώς επιλέγετε τα έργα ή τα projects που πραγματικά σας αγγίζουν;

Πρέπει να ενέχουν μια αίσθηση αλήθειας. Όχι απαραίτητα τελειότητα ή διαύγεια - αλλά κάτι που αντέχει στον χρόνο.

Τείνω να εμπιστεύομαι αυτό που αποτυπώνεται μέσα μου και επιμένει στον χρόνο. Αν κάτι παραμένει μαζί μου αθόρυβα, συνήθως σημαίνει πως υπάρχει κάτι αληθινό. Με ενδιαφέρει λιγότερο αυτό που προκαλεί έναν άμεσο εντυπωσιασμό και περισσότερο αυτό που συνεχίζει να αποκαλύπτεται σταδιακά.

Πώς επηρεάζει το οικογενειακό σας υπόβαθρο την πολιτισμική σας ευθύνη;

Την καθιστά βιωματική και όχι θεωρητική. Ο πολιτισμός δεν είναι κάτι απόμακρο - είναι κάτι που κληρονομείς, αμφισβητείς και αναδιαμορφώνεις. Το αντιλαμβάνομαι λιγότερο ως καθήκον και περισσότερο ως πέρασμα. Λαμβάνεις κάτι και αποφασίζεις το πώς θα το μεταφέρεις στο μέλλον.

Δημιουργεί, επίσης, μια συγκεκριμένη επίγνωση: ότι η ομορφιά, ο τόπος και η μνήμη δεν μας ανήκουν. Απλώς μας τα εμπιστεύονται. Έχουμε την ευθύνη να τα παραδώσουμε στις επόμενες γενιές σε καλή κατάσταση — ή και σε ακόμα καλύτερη.

Πλέον, ο γιος μου είναι αρκετά μεγάλος ώστε να κολυμπά στην ίδια θάλασσα, να αρχίζει να απορροφά το ίδιο φως. Αυτό δεν είναι απλώς συναισθηματισμός — είναι μια σοβαρή δέσμευση. Γι’ αυτό ακριβώς το έργο που επιτελούμε μέσω της πρωτοβουλίας Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης έχει για μένα τόσο θεμελιώδη σημασία.

Πιστεύετε ότι η τέχνη πρέπει να παίρνει θέση στα κοινωνικά ζητήματα της εποχής;
Μπορεί να το κάνει, αλλά δεν θεωρώ ότι αυτό πρέπει να μοιάζει επιβεβλημένο. Τα πιο ισχυρά έργα συχνά δεν διακηρύσσουν τις προθέσεις τους. Αποκαλύπτουν κάτι με έναν πιο αθόρυβο τρόπο — καταλήγεις να τα κατανοείς βιωματικά, χωρίς να σου υποδεικνύεται.

Στον πυρήνα της, η τέχνη αφορά την ανθρώπινη συνθήκη. Την προσπάθεια να συλλάβουμε τί σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Όταν αυτό γίνεται με ειλικρίνεια, το έργο αναπόφευκτα αντανακλά τον κόσμο που το περιβάλλει — μαζί με όλες τις εντάσεις και τα ερωτήματά του —  χωρίς να χρειάζεται να τοποθετηθεί με τρόπο υπερβολικά ρητό.

Είμαι, επίσης, κάπως επιφυλακτική απέναντι στην τέχνη που ξεκινά ως "μανιφέστο" — εκεί όπου το επιχείρημα προηγείται και το έργο ακολουθεί απλώς για να το εικονογραφήσει. Η πιο ισχυρή πολιτική τέχνη που έχω συναντήσει λειτουργεί συχνά έμμεσα. Καταφέρνει να μετατοπίσει κάτι μέσα σου, προτού καν προλάβεις να αποφασίσεις αν συμφωνείς.

Σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης, πώς διατηρείται η αυθεντικότητα στην τέχνη;

Επιβραδύνοντας τους ρυθμούς μας και δίνοντας χώρο στο βάθος. Δεν χρειάζεται τα πάντα να είναι άμεσα. Υπάρχει μια διαρκής πίεση σήμερα για συνεχή παραγωγή και ακατάπαυστη ανταπόκριση. Ωστόσο, η αυθεντικότητα απαιτεί συχνά χρόνο - χρόνο για σκέψη, για αμφιβολία, για εκλέπτυνση.

Η αυθεντικότητα δεν ταυτίζεται με την ένταση. Συχνά είναι κάτι πολύ αθόρυβο. Προκύπτει όταν δημιουργείς κάτι με τόση φροντίδα, ώστε ο “αποδέκτης” να μπορεί να το συναντήσει πραγματικά, όχι απλώς να το καταναλώσει. Πιστεύω πως υπάρχει μια αυξανόμενη ανάγκη για κάτι τέτοιο σήμερα. Το έργο που διαρκεί είναι συνήθως αυτό που άξιζε τον χρόνο και την πρόθεση που απαιτήθηκαν για να υπάρξει.

Τι μπορεί να προσφέρει σήμερα η Ελλάδα στον παγκόσμιο πολιτιστικό διάλογο;

Ένα συγκεκριμένο βάθος οπτικής. Η Ελλάδα βρισκόταν πάντα σε έναν διαρκή διάλογο με το παρελθόν της, αλλά και σε μια συνεχή ένταση μαζί του. Αυτή η σχέση γεννά έναν τρόπο σκέψης που δεν είναι στατικός, ούτε υπερβολικά απλουστευμένος.

Υπάρχει, επίσης, εδώ ένα έμφυτο ένστικτο για αμφισβήτηση — μια τάση επιστροφής στις θεμελιώδεις αρχές των πραγμάτων, αντί μιας άκριτης αποδοχής των πραγμάτων όπως παρουσιάζονται. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε έναν κόσμο που συχνά κινείται υπερβολικά γρήγορα για να σταθεί και να αναστοχαστεί.

Δεν πρόκειται για την παρουσίαση της Ελλάδας ως ιδεώδους, αλλά ως ενός τόπου όπου αυτά τα επίπεδα — το ιστορικό, το φιλοσοφικό, το βιωματικό — παραμένουν σε διαρκή αλληλεπίδραση. Και αυτό, από μόνο του, έχει κάτι να προσφέρει.

Πώς βλέπετε τη νέα γενιά Ελλήνων δημιουργών να επαναπροσδιορίζει την ταυτότητά της;

Υπάρχει μια ήρεμη αυτοπεποίθηση. Λιγότερη ανάγκη να εξηγήσουν ή να επιδείξουν την “ελληνικότητα” τους. Είναι παρούσα, αλλά με έναν τρόπο πιο εσωτερικευμένο.

Διακρίνω, επίσης, μια προθυμία να διεκδικήσουν την κληρονομιά τους και να δημιουργήσουν κάτι απροσδόκητο με αυτήν, αντί είτε να την απορρίψουν ολοκληρωτικά είτε να την ωραιοποιήσουν προς "εξαγωγή". Αυτό το βρίσκω πραγματικά συναρπαστικό.

Νομίζω ότι υπάρχει μεγαλύτερη ελευθερία στον τρόπο προσέγγισης της ταυτότητας — δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό ή μονοσήμαντο, αλλά ως κάτι που μπορεί να εξελίσσεται, να προσαρμόζεται και να παίρνει διαφορετικές μορφές ανάλογα με το πλαίσιο.

Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η προσέγγιση δεν αποδυναμώνει την ταυτότητα. Αντιθέτως, την καθιστά πιο ακριβή. Πιο προσωπική και, τελικά, πιο αληθινή.

Ως executive producer του ντοκιμαντέρ «The Voice of Hind Rajab», τι σας ώθησε να στηρίξετε αυτή την ιστορία και ποιο μήνυμα θέλατε να μεταδώσετε;

Ήταν το ανθρώπινο βάρος της ιστορίας που έμεινε μαζί μου — ιδιαίτερα ως μητέρα. Η Hind ήταν έξι ετών. Ο γιος μου είναι έξι. Από εκεί ξεκινώ όταν με ρωτούν για το κίνητρό μου, γιατί όλα τα υπόλοιπα απορρέουν από αυτό.

Ζούμε σε μια εποχή ακραίας ορατότητας και, ταυτόχρονα, ακραίας αποσιώπησης. Αυτή η ταινία ήταν, εν μέρει, μια πράξη επιμονής: η υπενθύμιση ότι υπάρχουν κάποια πράγματα από τα οποία δεν επιτρέπεται να αποστρέψουμε το βλέμμα.

Πιστεύω επίσης ότι η τέχνη μπορεί να κάνει κάτι που η δημοσιογραφία — όσο απαραίτητη κι αν είναι — δεν μπορεί να κάνει με τον ίδιο τρόπο: να σε φέρει σε επαφή με το βάρος μιας ζωής. Αυτό μου φάνηκε αναγκαίο.

Και η ανταπόκριση στην ταινία υπήρξε ουσιαστική — έχει προβληθεί στον ΟΗΕ, στη Βουλή των Λόρδων, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δύο φορές στο Capitol Hill στην Ουάσιγκτον και στο Συμβούλιο Ασφαλείας στις Βρυξέλλες.

Στο Hollywoodgate, ποιο ήταν το ρίσκο — δημιουργικό ή προσωπικό — που νιώσατε ότι αναλαμβάνετε μπαίνοντας σε αυτή την παραγωγή;

Ο κίνδυνος ήταν η εγγύτητα με κάτι που θα μπορούσε να προκαλέσει δυσφορία σε μερίδα του κοινού. Πιστεύω, όμως, πως συχνά εκεί ακριβώς εντοπίζεται το πιο ενδιαφέρον έργο: μέσα σε αυτήν την αίσθηση δυσφορίας.

Τα εύκολα εγχειρήματα δεν έχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις από εσένα. Τα πιο ουσιαστικά απαιτούν συνήθως τη βούληση να παραμείνεις προσηλωμένος σε κάτι που δεν είναι ούτε λυμένο, ούτε απλό.

Υπάρχει, επίσης, μια ευαλωτότητα όταν καταπιάνεται κανείς με ένα θέμα που βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Δεν έχεις την καθαρότητα της εκ των υστέρων γνώσης, ούτε την άνεση της τελικής αποτίμησης. Όμως, αυτή ακριβώς η αβεβαιότητα είναι που προσδίδει στο έργο το ειδικό του βάρος.

Στον ρόλο σας στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, πώς φέρνετε πιο κοντά τηνελληνική πολιτιστική κληρονομιά με το διεθνές κοινό;
Δημιουργώντας έναν διάλογο, αντί να την παρουσιάζουμε ως κάτι στατικό. Ο στόχος δεν είναι να διατηρήσουμε την κληρονομιά σε απόσταση, αλλά να την εντάξουμε σε μια συνομιλία με το παρόν — και με ένα διεθνές ακροατήριο.

Όταν επιτυγχάνεται αυτή η σύνδεση, η αίσθηση της απόστασης αίρεται. Η ιστορία παύει να είναι κάτι αποκομμένο και γίνεται κάτι οικείο.

Είναι κάτι που το Μουσείο κάνει με μεγάλη προσοχή και σκέψη, και αποτελεί τιμή για εμένα να συμβάλλω σε αυτή την προσπάθεια - ιδιαίτερα καθώς συνεχίζει να διευρύνει τη διεθνή του παρουσία, παραμένοντας ταυτόχρονα πιστό σε όσα το καθιστούν μοναδικό.

Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για έναν πολιτιστικό οργανσμό, ώστε να παραμένει πιστός στην ιστορία του, ενώ ανοίγεται σε νέες αφηγήσεις;

Η ίδια η ιστορία δεν είναι στατική. Επομένως ούτε οι οργανισμοί μπορούν να είναι. Πιστεύω πως οι καλύτεροι οργανισμοί είναι εκείνοι που παραμένουν στιβαροί και θεμελιωμένοι, αλλά ταυτόχρονα ανοιχτοί - σε νέες ιδέες, διαφορετικές φωνές και σε τρόπους σκέψης που κρατούν τα πράγματα επίκαιρα.

Όταν επιτυγχάνεται αυτή η ισορροπία, η σχέση παρελθόντος και παρόντος παύει να βιώνεται ως σύγκρουση. Γίνεται μια φυσική συνέχεια.

Πώς συνδυάζεται το ελληνικό στοιχείο με το διεθνές περιβάλλον σας, στο έργο σας;
Δεν είναι κάτι που διαχωρίζω. Είναι περισσότερο ένα πλαίσιο που διατρέχει καθετί με το οποίο καταπιάνομαι.

Όταν εργάζεσαι σε διαφορετικά περιβάλλοντα, βρίσκεσαι σε μια διαρκή διαδικασία μετάφρασης — όχι μόνο της γλώσσας, αλλά και των τρόπων σκέψης, των τρόπων θέασης του κόσμου. Όταν βρίσκομαι σε μια αίθουσα στο Λονδίνο ή στη Νέα Υόρκη, συχνά φέρω αυτή την ταυτότητα αθόρυβα μέσα μου. Διαμορφώνει το τι παρατηρώ.

Αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος με τον οποίο αυτά τα στοιχεία αλληλεπιδρούν. Όταν η σύνδεση αυτή επιτυγχάνεται, δημιουργείται κάτι που μοιάζει ταυτόχρονα γειωμένο και εξωστρεφές.

Τι ετοιμάζετε για την συνέχεια;

Γράφω περισσότερο αυτόν τον καιρό, επιτρέποντας σε αυτή την διαδικασία να εξελιχθεί με τον δικό της οργανικό τρόπο.

Παράλληλα προετοιμαζόμαστε για το ετήσιο Summer Weekend για τους Young Patrons στις Κυκλάδες. Ενώ εισερχόμαστε στον τέταρτο χρόνο της Πρωτοβουλίας Cycladic Identity, η οποία συνεχίζει να αναπτύσσεται, διευρύνοντας διαρκώς τόσο το πεδίο δράσης της όσο και τον αντίκτυπό της.