Περπατάμε καθημερινά πάνω από ιστορίες που δεν ξέρουμε. Πάνω σε ιδέες, όνειρα, θυσίες. Η Αθήνα που βιώνουμε έχει μια δεύτερη ζωή.
Μια ζωή με ονόματα χαραγμένα σε μάρμαρο και σκουριασμένο σίδερο. Μια ζωή σε πινακίδες που αντέχουν τις χειμωνιάτικες βροχές και τις καλοκαιρινές ζέστες.
Πόσες φορές έχεις πει τη διεύθυνσή σου χωρίς να αναρωτηθείς ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος; Πόσες φορές έχεις στρίψει σε μια γωνία και δεν έχεις κοιτάξει ψηλά για να προσδιορίσεις τη θέση σου με οδηγό δύο ονόματα στις μπλε πινακίδες που στέκουν καρφωμένες στους τοίχους;
Ονόματα που καθημερινά αναφέρεις χωρίς να ξέρεις αν ήταν αγωνιστές, ποιητές, επιστήμονες, πολιτικοί, πρωτοπόροι. Κάθε βήμα στα πεζοδρόμια της πόλης κι ένα βήμα πιο βαθιά στη μνήμη της.
Ο λογαριασμός στο Instagram “Athens Street Names” ιχνηλατεί την πόλη με οδηγό τις ιστορίες των ανθρώπων που τιμήθηκαν δίνοντας το όνομά τους στους δρόμους και τις πλατείες της Αθήνας.
“Athens Street Names”: κάθε δρόμος έχει τη δική του ιστορία
«Ξεκίνησε από προσωπική περιέργεια. Δεν μπορούσα να περνάω από κάπου, να βλέπω την οδό και να μην ξέρω ποιος είναι ας πούμε ο Φωκίων Νέγρης. Κρατούσα κάποιες σημειώσεις, με τη σκέψη ότι μπορεί να φτιάξω ένα βιβλίο.
Λόγω δουλειάς, πήγε πίσω κι έτσι σκέφτηκα να φτιάξω έναν λογαριασμό στο Instagram και να ανεβάζω τις πληροφορίες που είχα συγκεντρώσει», αναφέρει στο ΒΗΜΑ ο Γιώργος Μαργαρώνης, δημιουργός του “Athens Street Names”.
Η πρώτη ανάρτηση έγινε στις 28 Δεκεμβρίου 2024. Σήμερα οι 31.000 ακόλουθοι διαβάζουν την ιστορία της Λέλας Καραγιάννη, του Δημήτριου Χαλκοκονδύλη, του Ιωάννη Δροσόπουλου, της πριγκίπισσας Αλεξάνδρας.
«Ονόματα που λέμε καθημερινά, χωρίς δεύτερη σκέψη. Ονόματα γνωστά, αλλά και άλλα που παραμένουν ασαφή ή ξεχασμένα. Ποιοι ήταν, όμως, αυτοί οι άνθρωποι που σημάδεψαν την ιστορία μας;
Μέσα από αυτή τη διαδρομή, θα θυμηθούμε, θα ανακαλύψουμε και ίσως δούμε την Αθήνα με μια νέα ματιά. Ας ταξιδέψουμε μαζί στις ιστορίες πίσω από τα οδόσημα της Αθήνας», έλεγε η λεζάντα εκείνης της πρώτης ανάρτησης γνωριμίας.
Ρωτάω τον Γιώργο για ποιες οδούς δέχεται τις πολλές απορίες. «Οι δύο δρόμοι στο κέντρο για τους οποίους δέχομαι περισσότερες ερωτήσεις είναι η Καραγιώργη Σερβίας στο Σύνταγμα και η Πατριάρχου Ιωακείμ (πατριάρχης Κων/λεως) στο Κολωνάκι».
Για να μαθαίνουμε: Ο εμπορικός δρόμος που συνδέει την πλατεία Φιλικής Εταιρείας (Κολωνακίου) με το Μαράσλειο και τον Ευαγγελισμό φέρει το όνομα μιας σημαντικής εκκλησιαστικής μορφής του 19ου αιώνα, του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’.
Γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη το 1834, ο Ιωακείμ ανέλαβε τη Μητρόπολη της (τότε Οθωμανικής) Θεσσαλονίκης το 1874. Το 1878 εξελέγη Πατριάρχης, διαδεχόμενος τον πνευματικό του μέντορα, Ιωακείμ Β’.
Από τον Φωκιώνα Νέγρη στον Ιωάννη Δροσόπουλο
Κάποια από τις ιστορίες που διάβασε και είναι ένας δρόμος από τον οποίο ενδεχομένως περνάμε κάθε μέρα και μάλλον δεν ξέρουμε τίποτα γι αυτόν;
«Σίγουρα θα πω Δροσοπούλου και Φωκίωνος Νέγρη. Νομίζω ότι από αυτούς που πίνουν τον καφέ τους δεν ξέρει κανένας ποιος ήταν ο Φωκίων Νέγρης και ότι δεν έχει καμία σχέση με την περιοχή», αναφέρει.
Για να μαθαίνουμε: Ο πασίγνωστος και πάντα γοητευτικός πεζόδρομος που συνδέει την Πλατεία Κυψέλης με την Πατησίων φέρει το όνομα του Φωκίωνα Νέγρη, ενός πολυσχιδούς επιστήμονα, πολιτικού και προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών.
Ο Νέγρης γεννήθηκε το 1846 στην Κωνσταντινούπολη, μέλος της φαναριώτικης οικογένειας Νέγρη και δισέγγονος του Κωνσταντίνου Υψηλάντη. Μεγάλωσε στο Παρίσι όπου σπούδασε στη φημισμένη École de Mines, στο Πολυτεχνείο και στη μαθηματική σχολή της Σορβόννης.
Αργότερα, ασχολήθηκε με την πολιτική, εκλέχθηκε βουλευτής και ανέλαβε υπουργεία Οικονομικών, Συγκοινωνιών και Εσωτερικών. Το 1895 έγινε δήμαρχος Λαυρίου, ενώ το 1927 εξελέγη πρώτος πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών. Ο Φωκίων Νέγρης έφυγε από τη ζωή το 1928, αφήνοντας το όνομά του χαραγμένο – κυριολεκτικά και μεταφορικά – στην ιστορία της πόλης.
Για να μαθαίνουμε: Τα δυόμισι χιλιόμετρα που ενώνουν την οδό Μαυροματαίων (στη γωνία με την Ευελπίδων) με την Λεωφόρο Γαλατσίου φέρουν το όνομα ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες οικονομολόγους, του Ιωάννη Δροσόπουλου. Ήταν ένας από τους εμπνευστές της ιδέας του οικοδομικού συνεταιρισμού που θα κάλυπτε τις οικιστικές ανάγκες των υπαλλήλων της τράπεζας και συνέβαλε στην υλοποίησή της δημιουργώντας γι’ αυτό τον σκοπό, τη Φιλοθέη, την πρώτη κηπούπολη της Ελλάδος. Υπάρχει και πλατεία και άλσος Δροσοπούλου στο βόρειο τμήμα της Φιλοθέης.
Ολόκληρο το Κολωνάκι δεν έχει ούτε μια γυναίκα στις οδούς του
Πίσω από κάθε όνομα ένα κομμάτι ιστορίας. Η ονοματοδοσία των δρόμων έχει πολιτικό, κοινωνικό, ιστορικό και ιδεολογικό υπόβαθρο. Κάτι προδίδει για την εποχή τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τα γυναικεία ονόματα που ήταν και είναι σαφώς λιγότερα από τα ανδρικά.
«Έχω μια ιδιαίτερη ευαισθησία σε αυτό και το σχολιάζω όσο μπορώ. Αν αφαιρέσουμε τα ονόματα τα οποία είναι θηλυκά αλλά έχουν μία ουδετερότητα, δηλαδή είναι θεότητες (βλέπε η θεά Αθηνά), οι γυναίκες οι οποίες έχουν δώσει ονόματα σε δρόμους -και δεν είναι βασίλισσες- είναι ελάχιστες. Ολόκληρο το Κολωνάκι και δεν έχει ούτε μία», επισημαίνει ο Μαργαρώνης.
Και συνεχίζει λέγοντας: «Οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται και βέβαια υπάρχει μια λογική πίσω από αυτό. Ας πάρουμε για παράδειγμα τους έλληνες πολιτικούς, πάρα πολλές οδοί έχουν τα ονόματά τους.
Αντίστοιχα τα ονόματα των γυναικών πολιτικών στους δρόμους είναι πολύ λίγα γιατί είχαμε και λίγες γυναίκες πολιτικούς. Αποτυπώνεται μια πραγματικότητα.
Λίγες ποιήτριες, σχεδόν καθόλου ζωγράφους. Υπάρχει μεγαλύτερη ποσόστωση στους δήμους που είναι καινούργιοι, όπως το Ίλιον το οποίο έχει πολύ πολύ περισσότερες γυναίκες στις οδούς».
Η περίπτωση των μετονομασιών
Πολλοί δρόμοι άλλαξαν όνομα καθώς η Αθήνα εγκατέλειπε τις περιγραφικές ή «τοπικές» ονομασίες και περνούσε στη λογική της απόδοσης τιμής σε πρόσωπα.
Η Αθήνα μετράει 192 χρόνια ως πρωτεύουσα του κράτους και περίπου 170 χρόνια από τότε που ονόμασε (επίσημα) τους δρόμους και τις πλατείες της πόλης.
Από τότε η πόλη άλλαξε, μεγάλωσε και μαζί χρειάστηκε να αλλάξουν πολλά ονόματα δρόμων, πλατειών ακόμα και περιοχών.
«Ο χάρτης της πόλης, λοιπόν, προσαρμοζόταν κάθε φορά στα κοινωνικά αιτήματα, στις ανάγκες μνήμης – και, όχι σπάνια, στη βιασύνη της εξουσίας να αφήσει το αποτύπωμά της στη γεωγραφία της πόλης», γράφει η λεζάντα της ανάρτησης που είναι αφιερωμένη στις μετονονομασίες που αποτελούν ένα μεγάλο κεφάλαιο.
«Οι μετονομασίες είναι κι αυτές ένα αρκετά μεγάλο κομμάτι. Βέβαια και δείχνει πολλά πράγματα, τις πολιτικές τάσεις. Όταν δόθηκαν τα ονόματα στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, οι ήρωες του ’21 ζούσαν ακόμα.
Δεν είχαν τιμηθεί, εκτός από τον Καραϊσκάκη που είχε πεθάνει, οπότε για αυτό και δεν υπάρχουν τα ονόματά τους. Η οδός Ανακτόρων, ας πούμε, έγινε Κολοκοτρώνη. Ήταν κάποιες επιβεβλημένες μετονομασίες», σημειώνει ο Μαργαρώνης.
Για να μαθαίνουμε: Η οδός Λήμνου (Κυψέλη, πλατεία Αμερικής) μετονομάστηκε σε Λέλας Καραγιάννη μιας κι εκεί ήταν το σπίτι της.
Η οδός Κήπου, δίπλα στη ρώσικη εκκλησία, ονομάστηκε Γεωργίου Σουρή.
Η οδός Τιμολέοντος (Κολωνάκι) μετονομάστηκε σε Υψηλάντου.
Μια ιδιαίτερη περίπτωση είναι η Κηφισιάς. Παλαιότερα, όλος ο άξονας Σύνταγμα-Κηφισιά ονομαζόταν λεωφόρος Κηφισίας. Το 1932, μετά τον θάνατο της βασίλισσας Σοφίας, το τμήμα από τους Αμπελόκηπους μέχρι τη Βουλή πήρε το όνομά της. Το 1970 το χουντικό καθεστώς, στην προσπάθειά του να επηρεάσει τον δημόσιο χώρο, θέλησε να τη μετονομάσει σε λεωφόρο Μεταξά. Η ονομασία έμεινε στα χαρτιά και πέρασε, ως όφειλε, στη λήθη μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας.
Ονομασία ή μετονομασία οδών, πλατειών ή συνοικιών: Ποιος αποφασίζει;
Η σχετική εγκύκλιος (6/ΑΠ 8257/3-2-2020) του Υπουργείου Εσωτερικών αναφέρει ότι μεταξύ των αρμοδιοτήτων των δήμων της χώρας περιλαμβάνεται η ονομασία και μετονομασία οδών, πλατειών ή συνοικιών καθώς και η αρίθμηση κτισμάτων της εδαφικής τους αρμοδιότητας.
Η απόδοση τιμής σε πρόσωπα ή ιστορικά γεγονότα δέον να απηχεί τη σύμφωνη γνώμη της πλειοψηφίας των δημοτών, ούτως ώστε να μην εγείρονται αμφισβητήσεις και να καθίσταται ευχερής η αποδοχή της ενέργειας της δημοτικής αρχής.
Πρόκειται για κρατικού χαρακτήρα αρμοδιότητα, απονεμημένη στην πρωτοβάθμια αυτοδιοίκηση, δεδομένου ότι «έχει προεχόντως μή τοπικόν χαρακτήρα, καθ` όσον δύναται νά αφορά και εις τους κατοίκους άλλων περιοχών ή και ολοκλήρου της Χώρας, διότι ή εν λόγω ονομασία ή μετονομασία οδών ή πλατειών, συνδέεται πολλάκις προς γενικότερων ζήτημα τής απονομής τιμής προς πρόσωπα, κράτη, πόλεις κλπ., ή τής διατηρήσεως της μνήμης ιστορικών συμβάντων εύρυτέρας σημασίας».
Μια αφορμή για γνώση
«Δεν θέλω και δεν μπαίνω στα χωράφια των ιστορικών. Μαζεύω πληροφορίες και τις μορφοποιώ γραφιστικά, έτσι ώστε να γίνουν μια ιστορία», τονίζει ο Γιώργος Μαργαρώνης, γραφίστας στο επάγγελμα και με σπουδές στην Ιστορία της Τέχνης.
Ο λογαριασμός απαιτεί από εκείνον συνέπεια και αναζήτηση, την οποία βέβαια έκανε μια ζωή μιας και τον ενδιέφερε το κομμάτι της ιστορίας. Πέρα από το “Athens Street Names”, συγκεντρώνει υλικό για τα δύο πρώτα βιβλία μιας σειράς που θα εκδοθεί από το ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ από τη νέα σεζόν.
Η απήχηση που έχει η σελίδα στο Instagram δείχνει ότι ο κόσμος έχει ανάγκη να μάθει. «Η δική μου εμπειρία λέει ότι ο Έλληνας είναι πολύ φιλομαθής σχετικά με την ιστορία του και τη γεωγραφία. Προσπαθώ πάντοτε να μην είμαι καθόλου διδακτικός.
Θέλω να δίνω το έναυσμα κι αν κάποιος θέλει να διαβάσει παραπάνω για κάτι που του έκανε εντύπωση και του άρεσε, να ανατρέχει σε άλλες πηγές. Ο λογαριασμός είναι μια αφορμή».
