Ήταν το «χτύπημα» στο Λιτόχωρο η απαρχή του εμφυλίου πολέμου; Ογδόντα χρόνια μετά την επίθεση των ένοπλων κομμουνιστικών ομάδων του Ολύμπου κατά του Σταθμού Χωροφυλακής στο Λιτόχωρο Πιερίας την βραδιά της 30ής προς την 31η Μαρτίου 1946, ημέρα διενέργειας των πρώτων εθνικών εκλογών από την επιβολή της μεταξικής δικτατορίας του 1936, οι διαφορετικές αναγνώσεις παραμένουν. Αν και σε συμβολικό επίπεδο το Λιτόχωρο έχει καταγραφεί ως το εναρκτήριο λάκτισμα της ένοπλης σύγκρουσης και σηματοδοτεί την έναρξη του αγώνα του ΔΣΕ, ωστόσο οι μεθοδολογικές προσεγγίσεις των ιστορικών διαφέρουν.
Το «Βήμα» της 1ης Απριλίου 1946 δημοσιεύει την είδηση: «Κατά τηλεγράφημα του διοικητού χωροφυλακής Κατερίνης, την 23.30′ ώραν της 30ής Μαρτίου, συμμορία 100 και πλέον κομμουνιστών ωπλισμένων δι’ αυτομάτων όπλων και όλμων, προσέβαλε δολοφονικώς τους εις τον αστυνομικόν σταθμόν χωροφυλακής Λιτοχωρίου Κατερίνης στρατωνιζομένους άνδρας της χωροφυλακής και εθνοφυλακής οίτινες προωρίζοντο διά την τήρησιν της τάξεως κατά τας εκλογάς. Επηκολούθησε συμπλοκή διαρκέσασα πλέον της ώρας, καθ’ ην το οίκημα του σταθμού ανεφλέγη εκ των βλημάτων των όλμων. Κατά την συμπλοκήν εφονεύθησαν εξ χωροφύλακες, ένας λοχίας, και ένας στρατιώτης. Επίσης, κατά νεωτέρας πληροφορίας εκ Λιτοχωρίου, αγνοείται η τύχη πέντε στρατιωτών, ενός λοχίου και ενός χωροφύλακος. (…) Η συμμορία μετά την συμπλοκήν ετράπη προς τον Όλυμπον».
Η επίθεση ήταν καλά οργανωμένη και προετοιμασμένη κατ’ εντολή της ηγεσίας του ΚΚΕ και πραγματοποιήθηκε λίγες ώρες πριν ανοίξουν οι κάλπες από τις οποίες το κόμμα απείχε παρά την αντίθετη άποψη της Μόσχας. Ο συμβολισμός δεν ήταν τυχαίος ούτε η ενέργεια ήταν κεραυνός εν αιθρία. Από την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945) και την παράδοση των όπλων από τον ΕΛΑΣ, στον απόηχο της οδυνηρής ήττας κατά την ένοπλη σύγκρουση του Δεκέμβρη 1944 μεταξύ με τις βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις, είχε εξαπολυθεί ένα άγριο κυνηγητό κατά των κομμουνιστών και εαμιτών.
Η τρομοκρατία και η αυτοάμυνα
Η «Λευκή Τρομοκρατία» που είχε εξαπολύσει ένα δίκτυο παραστρατιωτικών οργανώσεων και συμμοριών εθνικοφρόνων, φιλομοναρχικών και συνεργατών του καταχτητή σε σύμπνοια με τους μηχανισμούς των σωμάτων ασφαλείας κατά των κομμουνιστών με δολοφονίες, βιαιοπραγίες, λεηλασίες και εκτοπισμούς, είχε πυροδοτήσει τις αντιδράσεις των κυνηγημένων αντάρτικων ομάδων και διαμόρφωνε το πρόσφορο έδαφος πάνω στο οποίο άρχισε να ενισχύεται η ιδέα της ένοπλης απάντησης. Ήδη από τον Ιούνιο του 1945 η 12η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ είχε διακηρύξει την ανάγκη οργάνωσης της Μαζικής Λαϊκής Αυτοάμυνας «με όλα τα μέσα».
Η επιρροή του ΕΑΜ και του ΚΚΕ παρέμενε ισχυρή και η ζαχαριαδική ηγεσία (ο Νίκος Ζαχαριάδης επέστρεψε στην Ελλάδα από το Νταχάου, όπου κρατείτο από το 1941, τον Μάιο του 1945, μετά τον συμβιβασμό της Βάρκιζας) κοιτούσε σθεναρά προς την προοπτική της ένοπλης εξέγερσης παρά τις επιφυλάξεις του Κρεμλίνου: 8 Φλεβάρη 1946 ο Βιατσεσλάβ Μόλοτοφ «διαμήνυε» μέσω του Βούλγαρου κομμουνιστή ηγέτη Γκεόργκι Ντιμιτρόφ: «Μεταδώστε όσο το δυνατόν πιο σύντομα στους Ελληνες ότι εμείς θα τους συμβουλεύαμε να μην ακολουθήσουν τον δρόμο που οδηγεί στην ένοπλη εξέγερση, αλλά να επιδιώξουν την ανάπτυξη ενός μαζικού αγώνα υπέρ της δημοκρατίας σε συνδυασμό με μαζική αυτοάμυνα, όπως ήδη αναφέρατε στο τηλεγράφημά σας» (Ιορντάν Μπάεφ, «Ο εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα. Διεθνείς διαστάσεις», εκδόσεις «Φιλίστωρ», Αθήνα, 1997).
Το σχέδιο «Χάλυψ»
Το ότι στις αρχές του 1946 η ηγεσία του ΚΚΕ προσανατολιζόταν ήδη προς τον ένοπλο αγώνα πιστοποιεί το γεγονός ότι προετοιμαζόταν σχετικά. Σύμφωνα με έκθεση που συντάχθηκε το 1951 ο αντιστράτηγος του ΔΣΕ Γιώργης Κικίτσας έγραφε: «Αρχές 1946 με προοπτική μιας γενικής ξαφνικής λαϊκής εξέγερσης είχε εκπονηθεί για την περιοχή Μακεδονίας – Θράκης σχέδιο ενέργειας. Το σχέδιο αυτό, με την επωνυμία “Χάλυψ Ι, Χάλυψ ΙΙ”, καθόριζε τις διάφορες υποχρεώσεις για μια τέτοια περίπτωση στην περιοχή της Μακεδονίας – Θράκης» («Ριζοσπάστης» 28.2.2026).
Μάλιστα για την προετοιμασία της εξέγερσης είχε ανέβει στην Θεσσαλονίκη ο ταγματάρχης Θεόδωρος Μακρίδης, στέλεχος της ΚΕ του ΚΚΕ: «Κανονίσαμε την ταχτική που έπρεπε να ακολουθήσουμε για την τελική κατάρτιση σχεδίου ενέργειας ως τη λεπτομέρεια», ανέφερε η έκθεση Κικίτσα σημειώνοντας πως στη Θεσσαλονίκη και σε όλη την περιοχή Μακεδονίας – Θράκης «ταχτοποιήθηκε ο οπλισμός που προβλεπόταν ως την τελευταία συνοικία και τομέα», ενώ υπογραμμιζόταν πως «με διάφορες αφορμές, έγιναν παντού με επιτυχία δοκιμές κινητοποίησης των μαχητικών ομάδων». Ωστόσο «η απόφαση για γενική ξαφνική εξέγερση και όλη η προετοιμασία που έγινε σταμάτησε» και «η εξήγηση που δόθηκε τότε ήταν ότι τραβούσαμε για μια ομαλή δημοκρατική λύση».
Οι επιδιώξεις του Στάλιν
Άλλωστε τα σχέδια του Ζαχαριάδη προσέκρουαν στις γεωπολιτικές και γεωστρατηγικές ισορροπίες που επεδίωκε ο Ιωσήφ Στάλιν στο νέο διπολικό κόσμο. Κάτι που είχε φανεί ήδη από τον Ιανουάριο του 1946 όταν ο Μήτσος Παρτσαλίδης, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ, ως επικεφαλής αντιπροσωπείας του ΕΑΜ και σύμφωνα με τον ίδιο οι Σοβιετικοί του είχαν συστήσει: «Τώρα να πάρετε μέρος στις εκλογές. Μετά βλέποντας και κάνοντας. Ανάλογα με την εξέλιξη της κατάστασης τότε, το κέντρο βάρους θα μπορούσατε να το ρίξετε πότε στις νόμιμες μορφές πάλης και πότε στον ένοπλο αγώνα».
Ο Νίκος Ζαχαριάδης στο βουνό
Παρά τις σοβαρές επιφυλάξεις της Μόσχας για τον εμφύλιο και την περιορισμένη και αποσπασματική στήριξη του ένοπλου αγώνα των Ελλήνων κομμουνιστών, η αποκάλυψη του ντοκουμέντου (Νίκος Παπαδάτος, «ΝΙΚΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ. Η ζωή και η δράση του μέσα από τα αρχεία του ΚΚΣΕ και της KGB», εκδόσεις Πεδίο), στο οποίο ο Ζαχαριάδης δηλώνει στα στελέχη του ΚΚΕ που τον είχαν επισκεφθεί στο Τιουμέν της Σιβηρίας στις 6 Οκτωβρίου 1967 για να του ανακοινώσουν την απόφαση της 11ης Ολομέλειας, ότι τον δεύτερο ένοπλο αγώνα «τον είχε υποδείξει το ΚΚΣΕ» όταν τον Δεκέμβριο του 1947 τον κάλεσε ο Στάλιν, ενισχύουν την άποψη ότι ο σοβιετικός ηγέτης χρησιμοποιούσε το Ελληνικό ζήτημα στην σκακιέρα του νέου ψυχροπολεμικού τοπίου.
«Με όλα τα μέσα»
Μέσα σε αυτό το κλίμα θα συνέλθει τον Φεβρουάριο του 1946 η 2η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, η οποία θα θέσει αυστηρές προϋποθέσεις για την συμμετοχή στις εκλογές (παύση της κρατικής τρομοκρατίας, αφοπλισμό των παρακρατικών, εκκαθάριση εκλογικών καταλόγων, απομάκρυνση των συνεργατών των Γερμανών από τον κρατικό μηχανισμό, σχηματισμό αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης με συμμετοχή του ΕΑΜ κλπ.), ενώ θα προσανατολίσει το κόμμα προς την ένοπλη σύγκρουση.
«Ιερή, υπέρτατη και απαραβίαστη υποχρέωση για τον κάθε Έλληνα πολίτη και τις λαϊκές δημοκρατικές οργανώσεις του είναι να παλέψουν με όλα τα μέσα και να δώσουν όλες τις θυσίες», διακήρυττε το ΚΚΕ, κάνοντας αναφορά σε «καθεστώς μονόπλευρου εμφυλίου πολέμου ενάντια στον λαό» και δηλώνοντας πως «πρέπει στους εχθρούς μας να απαντήσουμε με τα ίδια σκληρά μέσα, αποφασιστικά και μέχρι τη νίκη».
Μάλιστα στο πλαίσιο της 2ης Ολομέλειας πραγματοποιήθηκε σύσκεψη με την συμμετοχή στρατιωτικών και πολιτικών στελεχών μεταξύ των οποίων ο Νίκος Ζαχαριάδης, ο Γιάννης Ιωαννίδης και οι γραμματείς των Οργανώσεων Περιοχής του κόμματος. Ο ίδιος ο Ζαχαριάδης μετά από χρόνια (στην 7η Πλατιά Ολομέλεια η οποία σε συνέχεια της καθαίρεσής του έναν χρόνο νωρίτερα από το ανώτατο κομματικό αξίωμα, αποφάσισε την διαγραφή του από το ΚΚΕ) θα πει ότι στην 2η Ολομέλεια εκδηλώθηκαν δυο απόψεις: η μια που έλεγε «να πάμε μόνο ειρηνικά» και η άλλη που ήταν «να πάμε μόνο με τα όπλα» και η Ολομέλεια αποφάσισε «προοδευτική ανάπτυξη του κινήματος, με ενίσχυση των ομάδων των καταδιωκόμενων για το προοδευτικό πέρασμα στον παρτιζάνικο αγώνα, στην ένοπλη αντίσταση».
Κατά τον ίδιο το βασικό νόημα της πολιτικής του κόμματος ήταν «να ενισχύσουμε το κίνημα το μαζικό, με την πολιτική της συμφιλίωσης και της ενότητας (…) και προώθηση της λαϊκής αντίστασης με τη δημιουργία της μαζικής λαϊκής αυτοάμυνας στις πόλεις, και την προώθηση των ομάδων στα βουνά (…) να δείχνουμε όπως ήταν στην πραγματικότητα, ότι αυτοί κάναν τον ένοπλο αγώνα εναντίον μας και τον κάνανε, μας σφάζανε, ότι εμείς αντιστεκόμαστε και περνάμε έτσι στον ένοπλο αγώνα».
Το «χτύπημα» στο Λιτόχωρο
Σε αυτό το υπόβαθρο σχεδιάστηκε η επίθεση στο Λιτόχωρο, για την οποία ο επικεφαλής της Αλέξανδρος Ρόσιος (Υψηλάντης) έχει γράψει («Στα φτερά του Οράματος: Εθνική Αντίσταση, Διωγμοί μετά τη Βάρκιζα, Εμφύλιος 1946-49, Πολιτική Προσφυγιά») ότι ο αντιστράτηγος του ΔΣΕ Κικίτσας του πρότεινε να αναλάβει την επιχείρηση («με την ομάδα καταδιωκομένων του Λιτοχώρου να διαλύσουμε μια άγρια και ισχυρή ομάδα τρομοκρατική, που δρούσε εξοντωτικά για τους εαμογενείς στην περιοχή Λιτοχώρου»).
Κατά τον ίδιο, ωστόσο, δεν μπορεί το Λιτόχωρο να θεωρηθεί ως αρχή του εμφυλίου πολέμου, αλλά ούτε ότι είχε σχέση με την διεξαγωγή των εκλογών: «Χτυπώντας στο Λιτόχωρο αποβλέπαμε να δώσουμε ένα μάθημα σε μια παρακρατική συμμορία, την οποία και εξοντώσαμε. Το Λιτόχωρο ήταν μέσα στην τροχιά των αμυντικών αντιδράσεών μας στο τρομοκρατικό όργιο του παρακράτους της Δεξιάς», είχε πει.
Για τον Ζαχαριάδη «τα γεγονότα στο Λιτόχωρο είναι ένα μήνυμα για το μοναρχοφασισμό και τους Άγγλους». Και σίγουρα δεν ήταν ένα τυχαίο χτύπημα μέσα στο δυσμενές για το ΚΚΕ και τις ΕΑΜικές δυνάμεις που επικρατούσε τότε στην περιοχή. Για αυτό και στα μέσα Μαρτίου του 1946 στο κομματικού «αχτίφ» της Περιφερειακής Οργάνωσης του ΚΚΕ Κατερίνης, όπου εγκρίθηκαν οι αποφάσεις της 2ης Ολομέλειας, ξεκαθαριζόταν ότι «στην ένοπλη τρομοκρατία θα αντιτάξουμε την ένοπλη αυτοάμυνά μας» και ότι «υποχωρήσεις και περαιτέρω ανοχές οδηγούν στην εξόντωση του Λαϊκού Αντιστασιακού Κινήματος».
Οι ιστορικοί για την αρχή του εμφυλίου
Το Λιτόχωρο, λοιπόν, φέρει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό και σηματοδοτεί μια τομή στην πορεία των γεγονότων. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ο εμφύλιος ξεκινά νωρίτερα (1943-44) με την ανοιχτή σύγκρουση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ με τον ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα και την ΕΚΚΑ του Δημητρίου Ψαρρού. Για κάποιους ιστορικούς ήταν ο «πρώτος γύρος» του εμφυλίου πολέμου ή ο «κατοχικός εμφύλιος», σύμφωνα με τον πολιτικό επιστήμονα Νίκο Μαραντζίδη, ο οποίος κλιμακώθηκε με τα Δεκεμβριανά και κορυφώθηκε με την αναμέτρηση του 1946-49 και την ήττα του ΔΣΕ. Είναι η προσέγγιση εκείνη που απορρίπτει ως αιτία την βία και το όργιο διώξεων κατά των αριστερών καθώς «προϋπήρχε η πρόθεση του ΚΚΕ να διεκδικήσει την εξουσία» («Καθημερινή» 26.6.2011).
Σύμφωνα με μια άλλη θεώρηση, ως αρχή του εμφυλίου πολέμου θεωρείται ο χρόνος κατά τον οποίο εμφανίζεται οργανωμένος αντάρτικος στρατός, δηλαδή τον Οκτώβριο του 1946, όταν ενοποιήθηκαν τα σκόρπια αντάρτικα τμήματα και συγκροτήθηκε το Γενικό Αρχηγείο των Ανταρτών.
Σύμφωνα με τον ιστορικό και δημοσιογράφο Γιώργο Πετρόπουλο, «αν δεχτούμε ότι η επιχείρηση στο Λιτόχωρο συνιστά την έναρξη του εμφυλίου, τότε γιατί να μη δεχτούμε πως ο εμφύλιος ξεκινάει το 1945, αμέσως μετά τη Βάρκιζα, με την έναρξη και το όργιο της Λευκής τρομοκρατίας;» («ΕΦ.ΣΥΝ.», 29.8.2016).
Σήμερα για τον Περισσό το Λιτόχωρο «είναι το πρώτο επεισόδιο της ηρωικής εποποιίας του ΔΣΕ» και η «πρώτη ένοπλη απάντηση στην τρομοκρατία» καθώς ένα χρόνο μετά την Συμφωνία της Βάρκιζας είχαν καταγραφεί από το ΕΑΜ πάνω από 1.192 δολοφονίες, 6.413 τρομοκρατικές πράξεις, 70.000 συλλήψεις, ενώ μέχρι τα μέσα Αυγούστου 1946 είχαν εκδοθεί και επιβληθεί 33 θανατικές ποινές και 39 καταδίκες σε ισόβια, ενώ μέχρι τέλη Οκτώβρη είχαν εξοριστεί 3.250 πολίτες.
