Τα ξημερώματα της Κυριακής – σχεδόν ολόκληρος – ο κόσμος θα προχωρήσει σε αλλαγή ώρας. Θα επαναλάβει δηλαδή μια γραφειοκρατική απόφαση που τον τελευταίο μισό αιώνα ισοδυναμεί με τελετουργία.
Μια ώρα ύπνου θα κάνει φτερά, ως σπονδή στον βωμό της λεγόμενης «θερινής ώρας» ενώ τη Δευτέρα το πρωί, πολλοί θα ξυπνήσουμε με εκείνη τη γνώριμη, ελαφριά ζάλη ενός συλλογικού μίνι jet lag, για να πιούμε τον καφέ μας λίγο πιο βιαστικά, γκρινιάζοντας ίσως για το σκοτάδι έξω από το παράθυρο.
Είναι η στιγμή που γεννιέται φευγαλέα αλλά σταθερά η ίδια (προαιώνια θαρρείς) απορία: γιατί συνεχίζουμε να πηγαίνουμε μπρος και πίσω τα ρολόγια μας κάθε Μάρτη και Οκτώβρη; Ποιος το αποφάσισε και τι τέλος πάντων κερδίζουμε από αυτή την ιστορία;
Οι ρίζες της αλλαγής ώρας: Οι χουζούρηδες Γάλλοι και ο Φραγκλίνος
Ο πρώτος σπόρος της ιδέας για την αλλαγή ώρας έπεσε το μακρινό 1784. Και μάλιστα όχι από κάποιον τυχαίο πολίτη.
Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, πρέσβης των ΗΠΑ στη Γαλλία εκείνη την εποχή, είχε δημοσιεύσει στην εφημερίδα Journal de Paris ένα σατιρικό δοκίμιο με τον τίτλο An Economical Project.
Με το παροιμιώδες χιούμορ του δήλωνε σοκαρισμένος με το γεγονός ότι ενώ ο ήλιος ανέτελλε κάθε πρωί από τις 6, οι Παριζιάνοι ξυπνούσαν πολύ αργότερα και η καθημερινή ζωή έμοιαζε να ξεκινά με χρονοκαθυστέρηση.
«Αν οι Γάλλοι ξυπνούσαν με την ανατολή», έγραφε ειρωνικά, «θα εξοικονομούσαν 64 εκατομμύρια λίβρες κεριού τον χρόνο».
Ο Φραγκλίνος δεν εισηγήθηκε ποτέ να αλλάξουν τα ρολόγια – άλλωστε ο τυποποιημένος χρόνος δεν υπήρχε καν τότε.
Αντίθετα, με σαρκαστική διάθεση πρότεινε λύσεις όπως το χτύπημα στις καμπάνες των εκκλησιών, επιβολή φόρων στα κλειστά παντζούρια, ακόμα και κανονιές, ώστε οι πολίτες να πετάγονται με συνοπτικές διαδικασίες από τα κρεβάτια τους.
Επρόκειτο για ένα αστείο που, έναν αιώνα αργότερα, κάποιοι θα έπαιρναν εξαιρετικά σοβαρά.
Οι χειραγωγοί του χρόνου: Ο Νεοζηλανδός εντομολόγος και ο παππούς των Coldplay
Ο πραγματικός «πατέρας» της θερινής ώρας ήταν ο Τζορτζ Χάντσον, ένας Νεοζηλανδός ταχυδρομικός υπάλληλος με ένα ασυνήθιστο πάθος: την εντομολογία.
Το 1895, απογοητευμένος που μετά τη βάρδιά του σκοτείνιαζε και δεν προλάβαινε να παρατηρήσει και να μαζέψει έντομα, πρότεινε στην Εταιρεία Φιλοσοφίας του Ουέλινγκτον μια δίωρη μετατόπιση του χρόνου το καλοκαίρι.
Η ιδέα του αντιμετωπίστηκε από κάποιους με σκεπτικισμό και από άλλους με χλευασμό.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1907, ένας Βρετανός εργολάβος, ο Γουίλιαμ Γουίλετ –προπάππους του τραγουδιστή των Coldplay, Κρις Μάρτιν– θα επανέφερε το θέμα.
Κάνοντας ιππασία ένα καλοκαιρινό ξημέρωμα, εκνευρίστηκε, όπως ακριβώς και ο Φραγκλίνος 120 χρόνια νωρίτερα, βλέποντας τα παντζούρια των σπιτιών κλειστά ενώ ο ήλιος έλαμπε ήδη ψηλά.
Αποφάσισε να πάρει την κατάσταση στα χέρια του. Ξόδεψε μεγάλο μέρος της περιουσίας του τυπώνοντας φυλλάδια και προσπαθώντας να πείσει το βρετανικό κοινοβούλιο να μετακινήσει την ώρα προς τα εμπρός.
Πέθανε το 1915, έναν χρόνο προτού η ιδέα του γίνει πραγματικότητα.
Ο Γερμανός Κάιζερ, ο Ά Παγκόσμιος Πόλεμος και η εξοικονόμηση άνθρακα
Η ρομαντική ιδέα της μεγαλύτερης απόλαυσης της ημέρας μετασχηματίστηκε σε σκληρή γεωπολιτική αναγκαιότητα στις 30 Απριλίου 1916.
Εν μέσω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Γερμανία του Κάιζερ Γουλιέλμου Β’ και η σύμμαχός της Αυστροουγγαρία έκαναν την πρώτη μεγάλη κίνηση: γύρισαν τα ρολόγια τους μία ώρα μπροστά.
Ο στόχος ήταν απολύτως πρακτικός: η εξοικονόμηση άνθρακα. Κάθε κιλό κάρβουνου που δεν καιγόταν για τον φωτισμό των σπιτιών, μπορούσε να διοχετευτεί στα εργοστάσια όπλων και πυρομαχικών.
Το ντόμινο ήταν άμεσο. Οι Βρετανοί ακολούθησαν μόλις τρεις εβδομάδες αργότερα. Λίγο μετά, μπήκαν στον χορό η Γαλλία, η Ρωσία και τελικά οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, πολλές χώρες εγκατέλειψαν το μέτρο, συχνά υπό την πίεση των αγροτών, που θεωρούσαν ότι η αλλαγή της ώρας διατάρασσε τον φυσικό ρυθμό της εργασίας τους. Ο χρόνος όμως είχε ήδη αποδειχθεί κάτι εξαιρετικά εύπλαστο στα χέρια των κυβερνήσεων.
Πετρελαϊκή κρίση του ’70: Η Ελλάδα συγχρονίζει τα ρολόγια της
Στην Ελλάδα η πρώτη απόπειρα εφαρμογής της θερινής ώρας έγινε το 1932. Το πείραμα όμως διήρκεσε μόλις λίγες εβδομάδες και προκάλεσε τέτοια σύγχυση στην καθημερινότητα ώστε εγκαταλείφθηκε γρήγορα.
Η ιδέα θα παρέμενε ξεχασμένη αν δεν προέκυπτε η μεγάλη ενεργειακή κρίση του 1973. Όταν ο ΟΠΕΚ περιόρισε την παραγωγή πετρελαίου, η Δύση βρέθηκε αντιμέτωπη με δραματικές ελλείψεις ενέργειας. Η εξοικονόμηση κάθε κιλοβατώρας έγινε μείζονος σημασίας εθνική προτεραιότητα.
Το 1975, πολλές ευρωπαϊκές χώρες —και μαζί τους η Ελλάδα— καθιέρωσαν ξανά τη θερινή ώρα. Στα επόμενα χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση εναρμόνισε σταδιακά τις ημερομηνίες αλλαγής ώστε όλα τα κράτη να μετακινούν τα ρολόγια τους την ίδια ημέρα. Από το 1997 τα ρολόγια αλλάζουν την τελευταία Κυριακή του Μαρτίου και την τελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου.
Ο καπιταλισμός του χρόνου: Το λόμπι του γκολφ και της καραμέλας
Πέρα από την ενέργεια και τις γεωπολιτικές κρίσεις, η ιστορία της θερινής ώρας καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό και από τα επιχειρηματικά κέρδη.
Όταν το Κογκρέσο των ΗΠΑ συζητούσε το 1986 (και ξανά το 2005) την επέκταση της θερινής ώρας, δέχτηκε τρομακτικές πιέσεις από δύο συγκεκριμένα λόμπι.
Το λόμπι της βιομηχανίας του γκολφ υπολόγισε ότι ένας επιπλέον μήνας θερινής ώρας –που μεταφράζεται σε περισσότερο φως αργά το απόγευμα για να παίζουν οι businessmen μετά το γραφείο– θα απέφερε έως και 400 εκατομμύρια δολάρια επιπλέον έσοδα.
Από την άλλη πλευρά, η βιομηχανία των ζαχαρωτών απαίτησε η αλλαγή της ώρας το φθινόπωρο να μετατεθεί και να γίνεται πάντα μετά την 31η Οκτωβρίου.
Ο λόγος; Ήθελαν τα παιδιά να έχουν μια επιπλέον ώρα φωτός για να βγουν στους δρόμους για το πατροπαράδοτο trick-or-treat του Halloween, που ως γνωστόν εκτοξεύει τις πωλήσεις στις καραμέλες και τις σοκολάτες.
Ο λογαριασμός της χαμένης ώρας: υγεία VS ενέργειας
Σήμερα, το επιχείρημα της εξοικονόμησης ενέργειας αμφισβητείται έντονα.
Πολλές σύγχρονες μελέτες καταδεικνύουν ότι η ενέργεια που εξοικονομείται από τον φωτισμό το απόγευμα συχνά αντισταθμίζεται —ή και ξεπερνιέται— από την αυξημένη χρήση κλιματισμού και άλλων ηλεκτρικών συσκευών.
Εκείνο που εξακολουθεί να επηρεάζεται περισσότερο από την αλλαγή ώρας είναι το ανθρώπινο σώμα. Ο κιρκάδιος ρυθμός —το εσωτερικό μας βιολογικό ρολόι— δεν διαθέτει κουμπί «forward». Η αιφνίδια μετατόπιση του ύπνου, έστω και κατά μία ώρα, δημιουργεί μια μικρή αλλά μετρήσιμη διαταραχή.
Ορισμένες επιστημονικές μελέτες έχουν καταγράψει αύξηση έως και 20–24% στα εμφράγματα του μυοκαρδίου τη Δευτέρα που ακολουθεί την ανοιξιάτικη αλλαγή της ώρας, ενώ έρευνες στις ΗΠΑ έχουν εντοπίσει αύξηση έως και 6% στα θανατηφόρα τροχαία ατυχήματα, πιθανότατα λόγω της στέρησης ύπνου και της μείωσης της προσοχής των οδηγών.
Η αμφίθυμη Ευρωπαϊκή Ένωση: Η απόφαση που δεν εφαρμόστηκε ποτέ
Γιατί όμως δεν αποφασίζουμε επιτέλους να σταματήσουμε μια αλλαγή που δε βελτιώνει το ενεργειακό ισοζύγιο και αντιθέτως έχει δυνητικά αρνητικές συνέπειες για την υγεία μας;
Το καλοκαίρι του 2018, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδειξε να αφουγκράζεται τα σημεία των καιρών. Διοργάνωσε μια τεράστια διαδικτυακή διαβούλευση. Περισσότεροι από 4,6 εκατομμύρια Ευρωπαίοι συμμετείχαν — η μεγαλύτερη συμμετοχή στην ιστορία τέτοιων διαβουλεύσεων — και το αποτέλεσμα ήταν σαρωτικό: το 84% τάχθηκε υπέρ της κατάργησης της αλλαγής ώρας.
Το 2019, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε υπέρ της κατάργησης, προτείνοντας ως έτος εφαρμογής το 2021. Και μετά οι δείκτες πάγωσαν.
Η πανδημία, η ενεργειακή κρίση και ο πόλεμος στην Ουκρανία άλλαξαν τις προτεραιότητες της Ευρώπης. Αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα αποδείχθηκε η ίδια η πολυπλοκότητα της ηπείρου.
Για να καταλάβει κανείς τι ακριβώς φοβούνται οι Βρυξέλλες, αρκεί να κοιτάξει τι συνέβαινε μέχρι το 2006 στην Πολιτεία της Ιντιάνα των ΗΠΑ.
Εκεί, η τοπική κυβέρνηση είχε αφήσει τις κομητείες να αποφασίσουν μόνες τους αν θα αλλάζουν ώρα. Το αποτέλεσμα; 77 κομητείες δεν την άλλαζαν και 15 την άλλαζαν.
Ένας οδηγός που διέσχιζε την Πολιτεία έπρεπε να αλλάξει το ρολόι του τρεις ή τέσσερις φορές σε μια διαδρομή δύο ωρών, οι εταιρείες logistics έχαναν δέματα και τα δρομολόγια των λεωφορείων ήταν μόνιμα λάθος, μέχρι που επιβλήθηκε ένας ενιαίος κανόνας.
Ίσως γι’ αυτό επτά χρόνια μετά την ψηφοφορία στην Ευρώπη, η ετυμηγορία παραμένει χαμένη στις ελληνικές καλένδες.
Οι «αποστάτες»: Όταν το κράτος παγώνει τον χρόνο
Την ώρα πάντως που η Ευρώπη το σκέφτεται και το ξανασκέφτεται, υπάρχουν χώρες που δεν έχασαν χρόνο και αυτονομήθηκαν.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Τουρκία. Τον Σεπτέμβριο του 2015, η κυβέρνηση του Ταγίπ Ερντογάν ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά ότι δεν θα γυρίσει ποτέ ξανά τα ρολόγια πίσω. Η χώρα κλείδωσε μόνιμα στη θερινή ώρα (UTC+3).
Ο επίσημος λόγος ήταν η καλύτερη αξιοποίηση του ηλιακού φωτός. Ωστόσο, πολλοί αναλυτές είδαν και έναν γεωπολιτικό συμβολισμό πίσω από την απόφαση: η Τουρκία απομακρύνθηκε χρονικά από την Ευρώπη τον χειμώνα και συγχρονίστηκε πλήρως με τη Μέση Ανατολή.
Το τίμημα στο εσωτερικό ήταν άμεσο. Τα παιδιά αναγκάζονται να πηγαίνουν στο σχολείο μέσα σε απόλυτο σκοτάδι τις χειμωνιάτικες ημέρες, γεγονός που έχει προκαλέσει επανειλημμένες αντιδράσεις από γονείς.
Κάτι παρόμοιο συνέβη και στη Ρωσία. Το 2011, ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ καθιέρωσε μόνιμη θερινή ώρα, δηλώνοντας ότι η εναλλαγή προκαλεί «στρες στους πολίτες αλλά και στις αγελάδες».
Οι Ρώσοι όμως δυσανασχέτησαν με τα εξαιρετικά σκοτεινά πρωινά. Έτσι, το 2014, ο Βλαντιμίρ Πούτιν ανέτρεψε την απόφαση και καθιέρωσε μόνιμη χειμερινή ώρα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Χαβάη και το μεγαλύτερο μέρος της Αριζόνα έχουν εδώ και δεκαετίες αρνηθεί να συμμετάσχουν στην αλλαγή ώρας, διατηρώντας τη σταθερή όλο τον χρόνο.
Οι αντάρτες της ώρας: Από την Ισπανία στο Νεπάλ
Όπως καταλαβαίνει κανείς ο χάρτης των ζωνών ώρας είναι μια πολυπαραγοντική σπαζοκεφαλιά, μια δυσεπίλυτη εξίσωση στην οποία έχουν κατά καιρούς βάλει το χέρι τους πολιτικές σκοπιμότητες, ιστορικές συγκυρίες αλλά και γεωγραφικές ανάγκες.
Πάρτε για παράδειγμα την Ανταρκτική. Κανείς δεν μπορεί να απαντήσει με βεβαιότητα τι ώρα είναι στον Νότιο Πόλο. Εφόσον όλες οι γεωγραφικές ζώνες ώρας συγκλίνουν και ενώνονται στους πόλους, η Ανταρκτική πρακτικά ανήκει σε όλες τις ζώνες του πλανήτη ταυτόχρονα.
Για καθαρά πρακτικούς λόγους, κάθε ερευνητικός σταθμός υιοθετεί την ώρα της χώρας από την οποία απογειώνονται τα αεροπλάνα που τον ανεφοδιάζουν.
Αλλά ας επιστρέψουμε στα πάτρια εδάφη της Γηραιάς Ηπείρου. Συγκεκριμένα στην Ισπανία, η οποία έχει ρυθμισμένα τα ρολόγια της σε ώρα Φράνκο. Μολονότι η χώρα της Ιβηρικής χερσονήσου βρίσκεται στην ίδια ζώνη με τη Μεγάλη Βρετανία, το 1940 ο Φρανθίσκο Φράνκο μετέφερε την ώρα της χώρας μία ώρα μπροστά, για να ευθυγραμμιστεί με τη ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ.
Το καθεστώς έπεσε με το θάνατο του δικτάτορα το 1975, αλλά η ώρα δεν γύρισε ποτέ πίσω. Αυτό εξηγεί γιατί οι Ισπανοί δειπνούν τόσο αργά — και γιατί πολλοί ερευνητές μιλούν για ένα διαρκές κοινωνικό μίνι τζετ λαγκ στη χώρα.
Ακόμα πιο πολύπλοκα είναι τα πράγματα στην Κίνα που εκτείνεται γεωγραφικά σε πέντε φυσικές ζώνες ώρας. Ωστόσο, από το 1949 η χώρα εφαρμόζει το δόγμα της ενιαίας ώρας — αυτής του Πεκίνου — ως ένδειξη εθνικής ενότητας. Αυτό σημαίνει ότι σε κάποιες δυτικές επαρχίες το ρολόι μπορεί να δείχνει 10:00 το πρωί ενώ ο ήλιος μόλις αρχίζει να ανατέλλει.
Ασυνήθιστη είναι το δίχως άλλο και η πρωτοβουλία του Νεπάλ να υιοθετήσει από το 1986 την ώρα UTC +5:45. Η επιλογή έγινε για να διαφοροποιηθεί από την Ινδία, της οποίας η ώρα είναι UTC +5:30.
Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο
Ακόμα πιο δραματικά έγιναν τα πράγματα – λόγω ώρας – στη Σαμόα. Μέχρι το 2011 η χώρα του Ειρηνικού Ωκεανού βρισκόταν στην ανατολική πλευρά της Διεθνούς Γραμμής Ημερομηνίας (της νοητής γραμμής στον Ειρηνικό όπου «αλλάζει» η μέρα), ευθυγραμμισμένη χρονικά με τις ΗΠΑ.
Καθώς όμως η οικονομία της στράφηκε προς την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, δημιουργήθηκε ένας εμπορικός εφιάλτης: η Σαμόα βρισκόταν 21 ώρες πίσω από το Σίδνεϊ.
Όταν οι Σαμοανοί δούλευαν την Παρασκευή, οι Αυστραλοί είχαν ήδη Σαββατοκύριακο, με αποτέλεσμα να χάνονται δύο εργάσιμες μέρες την εβδομάδα. Η λύση; Η κυβέρνηση αποφάσισε να «ξαναζωγραφίσει» τον χάρτη, μεταφέροντας τη χώρα στη δυτική πλευρά της Γραμμής.
Για να γίνει αυτό το χρονικό άλμα, τα μεσάνυχτα της Πέμπτης 29 Δεκεμβρίου 2011, το ημερολόγιο γύρισε κατευθείαν στο Σάββατο 31 Δεκεμβρίου.
Η Παρασκευή 30 Δεκεμβρίου διαγράφηκε εντελώς από την ιστορία της χώρας — με το κράτος, μάλιστα, να νομοθετεί ώστε οι εργαζόμενοι να πληρωθούν κανονικά το μεροκάματο της μέρας που εξαφανίστηκε.
Η ιστορία της νησιωτικής χώρας είναι αν μη τι άλλο μια πρώτης τάξεως παρηγοριά για εκείνες της στιγμές που θα δυσθυμήσουμε (και φέτος) για τη μία χαμένη ώρα ύπνου μας. Καλό – καινούργιο – ξημέρωμα.
