Λονδίνο, Ανταπόκριση
Η βροχή έπεφτε ασταμάτητα στο Ουεστμίνστερ χθες Τρίτη, μετατρέποντας την Parliament Square σε ένα θολό μωσαϊκό από ομπρέλες και αντανακλάσεις καθώς το σούρουπο απλωνόταν πάνω από το Λονδίνο. Στο εσωτερικό του Παλατιού του Ουεστμίνστερ, ωστόσο, η ατμόσφαιρα ήταν τεταμένη και όχι μελαγχολική.
Βουλευτές, σύμβουλοι, διπλωμάτες και λίγοι δημοσιογράφοι συγκεντρώθηκαν αθόρυβα στην αίθουσα IPU, έναν χώρο πιο συνηθισμένο σε τυπικές ενημερώσεις παρά σε στιγμές γεωπολιτικής ανησυχίας.
Λίγα μόλις λεπτά πριν από την έναρξη της συνάντησης, μια μικρή αλλά εντυπωσιακή λεπτομέρεια τράβηξε το βλέμμα: η κόκκινη και λευκή σημαία της Γροιλανδίας είχε τοποθετηθεί προσεκτικά στο βήμα. Στεκόταν μόνη της, συμβολική και σκόπιμη, λίγο πριν η υπουργός της Γροιλανδίας πάρει τη θέση της για να απευθυνθεί στο μικρό ακροατήριο.
Εκκληση στους βρετανούς βουλευτές
Δεν επρόκειτο για μια συνηθισμένη κοινοβουλευτική εκδήλωση. Ανώτατη υπουργός της κυβέρνησης της Γροιλανδίας είχε ταξιδέψει στο Λονδίνο με σύντομη προειδοποίηση για να απευθύνει άμεση έκκληση προς βρετανούς βουλευτές, καθώς η χώρα της αντιμετώπιζε μια εξαιρετική πρόκληση: ανανεωμένες απειλές από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, για προσάρτηση της Γροιλανδίας, του ημιαυτόνομου δανικού εδάφους που κατέχει στρατηγική θέση στην Αρκτική και στη δυτική αντίληψη περί ασφάλειας.
Η Νάαγια Ναθανιέλσεν, υπουργός Επιχειρηματικότητας, Ορυκτών Πόρων, Ενέργειας, Δικαιοσύνης και Ισότητας των Φύλων της Γροιλανδίας, άλλαξε την πορεία της επιστροφής της από την Κοπεγχάγη για να εμφανιστεί αυτοπροσώπως στο Ουεστμίνστερ.
Απευθύνθηκε σε αυτό που είχε συγκληθεί ως έκτακτη συνεδρίαση βουλευτών, υπό την αιγίδα της Διακομματικής Κοινοβουλευτικής Ομάδας (APPG) για τη Γροιλανδία.
Το ΒΗΜΑ βρισκόταν μέσα στην αίθουσα καθώς η Ναθανιέλσεν μιλούσε με ειλικρίνεια για τις οικονομικές φιλοδοξίες της Γροιλανδίας, τη θέση της εντός του Βασιλείου της Δανίας και τον φόβο που πλέον διαπερνά έναν πληθυσμό μόλις 57.000 ανθρώπων.
H χρονική στιγμή ήταν κρίσιμη. Μόλις λίγες ώρες αργότερα, οι υπουργοί Εξωτερικών της Δανίας και της Γροιλανδίας επρόκειτο να συναντηθούν στην Ουάσιγκτον με τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, και τον υπουργό Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, μετά την τελευταία κλιμάκωση του Τραμπ: δημόσια ρητορική και κινήσεις στο Κογκρέσο που παραπέμπουν στο «Greenland Annexation and Statehood Act». Αυτό που κάποτε έμοιαζε απίθανο είχε ξαφνικά αποκτήσει το βάρος νομοθετικής πρόθεσης.
«Ποτέ στα πιο τρελά μου όνειρα»
Η συνάντηση άνοιξε με την τοποθέτηση του Μπρένταν Ο’Χάρα, προέδρου της APPG για τη Γροιλανδία, του οποίου η αίσθηση δυσπιστίας έδωσε τον τόνο. Όταν η ομάδα ιδρύθηκε το 2020, υπενθύμισε, η εστίασή της ήταν καλοπροαίρετη και πρακτική: εμπόριο, αλιεία, τουρισμός και η εταιρική σχέση ασφάλειας που συνδέει τη Γροιλανδία, την Ευρώπη και το ΝΑΤΟ.
«Ποτέ στα πιο τρελά μου όνειρα», είπε, «δεν φανταζόμουν ότι θα υπήρχε τόσος κόσμος σε μια συνάντηση για τη Γροιλανδία». Ωστόσο, η κατάμεστη αίθουσα μαρτυρούσε πόσο δραματικά είχαν αλλάξει οι συνθήκες.
Ο Ο’Χάρα περιέγραψε πώς τα γεγονότα επιταχύνθηκαν με ανησυχητική ταχύτητα, κορυφούμενα με την κατάθεση νομοσχεδίου στο Κογκρέσο των ΗΠΑ που προτείνει την προσάρτηση.
Μέσα σε λίγα λεπτά από την επικοινωνία με αξιωματούχους της Γροιλανδίας, εξήγησε, η ίδια η Ναθανιέλσεν προσφέρθηκε όχι μόνο να μιλήσει μέσω βιντεοσύνδεσης αλλά να παρευρεθεί αυτοπροσώπως στο Λονδίνο.
Τα λόγια του ήταν ξεκάθαρα. Οποιαδήποτε απόπειρα προσάρτησης της Γροιλανδίας, υποστήριξε, θα ήταν «θεμελιωδώς παράνομη», παραβιάζοντας κάθε αρχή του διεθνούς δικαίου.
Από την οικονομική φιλοδοξία στην υπαρξιακή αγωνία
Η Ναθανιέλσεν ξεκίνησε ευχαριστώντας τους Βρετανούς για τις εκφράσεις αλληλεγγύης. Αυτή η στήριξη, είπε, γίνεται αισθητή στη Γροιλανδία και εκτιμάται βαθιά.
Μόλις λίγες εβδομάδες νωρίτερα, το έργο της ήταν σχεδόν αποκλειστικά επικεντρωμένο στην προώθηση επιχειρηματικών ευκαιριών και της οικονομικής ανάπτυξης. Για τέσσερα έως πέντε χρόνια, το βασικό της καθήκον ήταν να μετατρέψει το δυναμικό των πόρων της Γροιλανδίας σε απτές βελτιώσεις στην καθημερινή ζωή.
Αυτό, εξήγησε, κυριαρχούσε στην πολιτική και στις οικογενειακές συζητήσεις μέχρι πολύ πρόσφατα. Ζητήματα υποδομών, πρόσβασης στην υγεία, πληθωρισμού και συρρικνούμενου εργατικού δυναμικού ήταν τα «θέματα του τραπεζιού της κουζίνας» για τους απλούς πολίτες. Η οικονομική ανάπτυξη, τόνισε, δεν αφορούσε πρωτίστως την ανεξαρτησία από τη Δανία, αλλά τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου στο παρόν.
Έπειτα, ξαφνικά, όλα άλλαξαν
«Αυτή τη στιγμή», είπε στους βουλευτές, «οι άνθρωποι στη Γροιλανδία ανησυχούν για το μέλλον που μας περιμένει». Ο αντίκτυπος της αμερικανικής ρητορικής ήταν βαθύς. «Οι άνθρωποι δεν κοιμούνται. Τα παιδιά φοβούνται». Το άγχος έχει διαποτίσει την καθημερινή ζωή σε μια κοινωνία που δεν είναι συνηθισμένη να αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο προς αγορά ή κατάληψη.
Μια οικονομία σε μετάβαση
Η Ναθανιέλσεν παρουσίασε με σαφήνεια και αυτοσυγκράτηση τις οικονομικές πραγματικότητες της Γροιλανδίας. Η αλιεία εξακολουθεί να κυριαρχεί στην οικονομία, ενώ ο τουρισμός, η εξόρυξη και η ενέργεια επεκτείνονται σταδιακά. Πάνω από το μισό του εθνικού προϋπολογισμού – περίπου 54% – προέρχεται από επιχορήγηση της Δανίας, υπογραμμίζοντας το μέγεθος της πρόκλησης για τη δημιουργία μιας πλήρως βιώσιμης οικονομίας.
Η ορυκτή περιουσία του νησιού έχει προσελκύσει αυξανόμενο διεθνές ενδιαφέρον, ιδιαίτερα καθώς οι χώρες αναζητούν ασφαλείς προμήθειες κρίσιμων ορυκτών για την πράσινη μετάβαση. Η κλιματική αλλαγή, η πανδημία της Covid-19 και ο πόλεμος στην Ουκρανία έχουν αναδείξει τις ευαλωτότητες των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού, οι οποίες συχνά είναι συγκεντρωμένες στην Κίνα.
«Η ανάπτυξη δε θα γίνει με οποιοδήποτε τίμημα»
Η Γροιλανδία, όπως σημείωσε η Ναθανιέλσεν, διαθέτει ορισμένα από τα μεγαλύτερα παγκοσμίως κοιτάσματα ορυκτών που θεωρούνται ζωτικής σημασίας για τις βιομηχανίες του μέλλοντος.
Ωστόσο, η Γροιλανδία δεν είναι ένας εύκολος τόπος για επιχειρηματική δραστηριότητα. Τα υψηλά περιβαλλοντικά, κοινωνικά και πρότυπα εταιρικής διακυβέρνησης είναι αδιαπραγμάτευτα.
Οι εργαζόμενοι αμείβονται δίκαια, η προστασία του περιβάλλοντος είναι αυστηρή και οι κανονιστικές διαδικασίες απαιτητικές. «Θέλουμε να εξορύσσουμε με υπευθυνότητα», δήλωσε, υπογραμμίζοντας ότι η ανάπτυξη δεν θα γίνει με οποιοδήποτε τίμημα.
Η βρετανική παρουσία είναι σημαντική, ιδίως μετά το Brexit, με εταιρείες με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο να δραστηριοποιούνται σε διάφορα στάδια έρευνας και ανάπτυξης. Μόνο ένα ορυχείο βρίσκεται σήμερα σε λειτουργία, γεγονός που καταδεικνύει πόσο πρώιμο παραμένει το στάδιο του κλάδου. Η Γροιλανδία, είπε, εξακολουθεί να είναι σε μεγάλο βαθμό μια «παρθένα» χώρα από πλευράς εξορύξεων.
Αξιοσημείωτο είναι ότι η κυβέρνηση έχει επιλέξει να μην εκμεταλλευτεί τα ανεκμετάλλευτα αποθέματα πετρελαίου της, κρίνοντας ότι τόσο από περιβαλλοντική όσο και από οικονομική άποψη είναι πιο λογικό να παραμείνουν στο έδαφος.
Αντ’ αυτού, η προσοχή στρέφεται στην υδροηλεκτρική ενέργεια, με επικείμενους διαγωνισμούς για έργα που θα μπορούσαν να συγκαταλέγονται στα μεγαλύτερα της Ευρώπης και να παράγουν πολύ περισσότερη ενέργεια από όση χρειάζεται η ίδια η Γροιλανδία.
Και ο τουρισμός αναπτύσσεται, αν και με προσοχή. Η Γροιλανδία δεν επιθυμεί να γίνει «η νότια Ισπανία», αστειεύτηκε η Ναθανιέλσεν. Ο στόχος είναι ένας βιώσιμος, τοπικά ελεγχόμενος τουρισμός, που θα σέβεται τον άγριο χαρακτήρα της χώρας, προσφέροντας παράλληλα οικονομικές ευκαιρίες πέρα από την αλιεία.
Συμμαχία, όχι προσάρτηση
Όταν η Ναθανιέλσεν στράφηκε στη γεωπολιτική, η ατμόσφαιρα στην αίθουσα άλλαξε αισθητά. Η Γροιλανδία, επέμεινε, υπήρξε πάντοτε και παραμένει σταθερά μέρος της δυτικής συμμαχίας. Υποστηρίζει το ΝΑΤΟ και θεωρεί τη συμμαχία ακρογωνιαίο λίθο της παγκόσμιας σταθερότητας. Η θέση αυτή, σημείωσε, επαναλήφθηκε και σε πρόσφατες δηλώσεις τόσο του πρωθυπουργού της Γροιλανδίας όσο και της πρωθυπουργού της Δανίας.
Η Γροιλανδία κατανοεί τις ανησυχίες των ΗΠΑ για την αυξανόμενη ρωσική και κινεζική δραστηριότητα στην Αρκτική. Μάλιστα, όπως υποστήριξε, η ίδια η Γροιλανδία εδώ και χρόνια ζητά ενισχυμένη επιτήρηση και εγκαταστάσεις διπλής χρήσης στην περιοχή, ακόμη και σε περιόδους μεγαλύτερης ηρεμίας. Η συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας, τόνισε, δεν αποτελεί πρόβλημα.
Αυτό που είναι ακατανόητο είναι το άλμα από τη συμμαχία στην προσάρτηση.
Ο πληθυσμός της Γροιλανδίας, μόλις 57.000 άνθρωποι διάσπαρτοι κατά μήκος των ακτών του μεγαλύτερου νησιού στον κόσμο, δεν απειλεί κανέναν. Ωστόσο, η ιστορία, παρατήρησε η Ναθανιέλσεν, προσφέρει άβολα προηγούμενα ιθαγενών πληθυσμών των οποίων το δικαίωμα να κατοικούν σε πλούσιες σε πόρους περιοχές αμφισβητήθηκε. Η Γροιλανδία υπήρξε κάποτε αποικία της Δανίας και, αν και αυτή η σχέση περιλάμβανε δύσκολα κεφάλαια, τα τελευταία 300 χρόνια αποτέλεσαν επίσης μια πορεία προς την αυτοδιοίκηση και τη δημοκρατική ωρίμανση.
Γροιλανδία, μικρή αλλά όχι ανίκανη
Σήμερα, η Γροιλανδία διαθέτει το δικό της κοινοβούλιο, τη δική της κυβέρνηση, το δικό της εκπαιδευτικό σύστημα και θεσμούς. Είναι μικρή, αλλά όχι ανίκανη.
Ταυτόχρονα, η Ναθανιέλσεν ήταν απολύτως ειλικρινής σχετικά με τους περιορισμούς που επιβάλλει το μέγεθος. Η πλήρης αυτάρκεια, ιδιαίτερα στον τομέα της άμυνας, δεν είναι ρεαλιστική. Η ανεξαρτησία συζητείται στη Γροιλανδία, αλλά δεν αποτελεί πλειοψηφική άποψη, παρά τις εντυπώσεις που μερικές φορές δημιουργούν τα διεθνή μέσα ενημέρωσης.
«Δεν είμαστε δυσαρεστημένοι με το σπίτι», είπε μεταφορικά, «αλλά έχουμε κάποια προβλήματα με το εσωτερικό». Η Γροιλανδία επιδιώκει μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών, παραμένοντας εντός του Βασιλείου της Δανίας – μια σύνθετη θέση που αντιστέκεται σε απλοϊκές διχοτομίες.
Έκκληση για διάλογο και αλληλεγγύη
Η εποχή του διαδικτύου, υπέδειξε η Ναθανιέλσεν, δυσκολεύεται να διαχειριστεί τέτοιου είδους πολυπλοκότητα. Οι αλγόριθμοι ευνοούν τις απόλυτες αφηγήσεις, όχι τις πολυεπίπεδες πραγματικότητες. Ωστόσο, η ιστορία, η γεωγραφία και η πολιτική της Γροιλανδίας ήταν πάντοτε σύνθετες.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αναγνώρισε, θεωρούν εδώ και δεκαετίες τη Γροιλανδία μέρος της σφαίρας εθνικής τους ασφάλειας, κάτι που έχει θεσμοθετηθεί μέσω συμφωνιών από το 1951 και ενισχύθηκε περαιτέρω το 2004. Η Γροιλανδία συνεργάστηκε πρόθυμα και ανοιχτά ως σύμμαχος. Ο κόσμος έχει αλλάξει, είπε, και οι προτεραιότητες έχουν μετατοπιστεί – όμως η αλλαγή δεν απαιτεί τη χρήση βίας.
«Η αγνόηση του διεθνού δικαίου εγκυνομεί κινδύνους»
«Η Γροιλανδία αυτή τη στιγμή φαίνεται να αντιμετωπίζει δύο επιλογές, αν βασιστεί κανείς στα μέσα ενημέρωσης: να πουληθεί ή να προσαρτηθεί», είπε. «Είναι απλώς αδιανόητο».
Η ελπίδα της εστιάζεται στον διάλογο: ότι η επικείμενη συνάντηση στην Ουάσιγκτον θα δώσει στη Γροιλανδία πραγματική θέση στο τραπέζι και ότι η οπτική της θα ακουστεί ισότιμα με εκείνες της Δανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών.
Όσο για τον ρόλο της Βρετανίας, η Ναθανιέλσεν ήταν σαφής. Το Ηνωμένο Βασίλειο μπορεί να βοηθήσει επιμένοντας στη σημασία του ΝΑΤΟ, υπερασπιζόμενο το διεθνές δίκαιο και συνεχίζοντας να εμπλέκεται με τη Γροιλανδία ως σύμμαχος και εταίρος.
Το διεθνές δίκαιο, υπενθύμισε στους βουλευτές, δημιουργήθηκε μετά από καταστροφικούς πολέμους. Η αγνόησή του εγκυμονεί τον κίνδυνο επανάληψης των σοβαρότερων λαθών της ιστορίας.
«Για άλλους μπορεί να είναι ένα κομμάτι γης. Για εμάς, είναι πατρίδα»
Μετά την έκτακτη συνάντηση με βρετανούς βουλευτές, η Ναθανιέλσεν απάντησε σε ερωτήσεις με συνδυασμό ψυχραιμίας και εμφανούς αγανάκτησης, χαρακτηρίζοντας τις αμερικανικές απειλές «προσβλητικές», «ακατανόητες» και βαθιά αποσταθεροποιητικές για την κοινωνία της Γροιλανδίας.
«Νιώθουμε προδομένοι», είπε χωρίς περιστροφές. «Είμαστε σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών. Υπήρξαμε καλοί εταίροι. Και τώρα βρισκόμαστε να δίνουμε συνέντευξη Τύπου για το ενδεχόμενο πώλησης ή προσάρτησης της χώρας μας. Δεν είναι κάτι που επιδιώξαμε και δεν είναι κάτι που μας άξιζε».
Ερωτηθείσα για το πώς αντιδρούν οι Γροιλανδοί στην κρίση, η υπουργός σκιαγράφησε μια ζοφερή εικόνα άγχους που εξαπλώνεται σε μια μικρή κοινωνία, ασυνήθιστη στο να αντιμετωπίζεται ως στρατηγικό αντικείμενο.
«Οι άνθρωποι ανησυχούν», είπε. «Ανησυχούν για τα μηνύματα που έρχονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες σχετικά με την προσάρτηση ή την αγορά της Γροιλανδίας. Αυτό προκαλεί μεγάλη ανησυχία για το μέλλον».
Τεράστια πίεση
Ο ψυχολογικός αντίκτυπος, πρόσθεσε, είναι απτός. «Οι άνθρωποι αναφέρουν δυσκολίες στον ύπνο. Αυτό κυριαρχεί στις συζητήσεις στα σπίτια. Πρόκειται για μια τεράστια πίεση που βιώνουμε και οι άνθρωποι αισθάνονται τις συνέπειες».
Πολιτικά, ωστόσο, το μήνυμα από το Νουούκ είναι ξεκάθαρο. Σε όλο το πολιτικό φάσμα, οι ηγέτες της Γροιλανδίας είναι κατηγορηματικοί ότι δεν υπάρχει καμία διάθεση να γίνει η χώρα μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών.
«Είμαστε σύμμαχοι των ΗΠΑ», είπε η Ναθανιέλσεν αλλά δεν βλέπουμε τον εαυτό μας ως Αμερικανούς. Είμαστε απολύτως ικανοποιημένοι ως μέρος του Βασιλείου της Δανίας».
Σχέδια έκτακτης ανάγκης – αλλά καμία όρεξη για σύγκρουση
Ερωτηθείσα εάν η Γροιλανδία προετοιμάζεται για το ενδεχόμενο χρήσης στρατιωτικής δύναμης από τις ΗΠΑ, η Ναθανιέλσεν αναγνώρισε ότι υπάρχουν σχέδια έκτακτης ανάγκης, όπως σε κάθε χώρα, αλλά ξεκαθάρισε ότι η βία ούτε αναμένεται ούτε είναι επιθυμητή.
«Υπάρχουν σχέδια έκτακτης ανάγκης», είπε προσεκτικά, αποφεύγοντας να δώσει λεπτομέρειες. «Φυσικά προσπαθούμε να διασφαλίσουμε ότι όλοι είναι ασφαλείς. Ελπίζουμε ότι δεν θα χρειαστεί».
Ήταν εξίσου σαφής όταν ρωτήθηκε αν η Γροιλανδία αναμένει παρέμβαση συμμάχων του ΝΑΤΟ, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, σε περίπτωση που οι Ηνωμένες Πολιτείες ενεργήσουν στρατιωτικά.
«Αν συνέβαινε ένα τέτοιο σενάριο», είπε, «θα βρισκόμασταν όλοι σε μια εντελώς νέα κατάσταση. Θα σήμαινε ότι μια χώρα του ΝΑΤΟ επιτίθεται σε άλλη. Σε εκείνο το σημείο, θα ήμασταν όλοι υπό επίθεση».
Ένα τέτοιο ενδεχόμενο, προειδοποίησε, θα συνιστούσε κατάρρευση του διεθνούς δικαίου και του συστήματος συμμαχιών που στηρίζει την ευρωπαϊκή και διατλαντική ασφάλεια εδώ και δεκαετίες.
«Το ΝΑΤΟ έχει φέρει ειρήνη, ευημερία και σταθερότητα — όχι μόνο στα μέλη του αλλά και πέρα από αυτά. Ελπίζω να μην φτάσουμε ποτέ σε αυτή την κατάσταση και πρέπει να κάνουμε τα πάντα για να την αποτρέψουμε».
Ανησυχίες ασφάλειας χωρίς διεκδίκηση κυριαρχίας
Η Ναθανιέλσεν τόνισε επανειλημμένα ότι η Γροιλανδία κατανοεί τις αμερικανικές ανησυχίες για την ασφάλεια στην Αρκτική και δεν τις απορρίπτει. Η Ρωσία είναι αρκτικό κράτος· η Κίνα έχει επιδείξει μακροχρόνιο ενδιαφέρον για την περιοχή. Η αυξημένη επιτήρηση, είπε, είναι λογική και ευπρόσδεκτη.
«Ζητάμε περισσότερη επιτήρηση στην Αρκτική εδώ και πολλά χρόνια», είπε. «Είμαστε απολύτως διατεθειμένοι να φιλοξενήσουμε αυτές τις εγκαταστάσεις, εφόσον αυτό κριθεί αναγκαίο».
Ωστόσο, απέρριψε τους ισχυρισμούς ότι η Γροιλανδία αντιμετωπίζει επί του παρόντος άμεση απειλή από ρωσική ή κινεζική δραστηριότητα.
«Δεν βλέπουμε καμία άμεση απειλή», είπε. «Δεν εντοπίζουμε μεγάλης κλίμακας ρωσικές ή κινεζικές επενδύσεις στη Γροιλανδία και έχουμε διακόψει όλες τις εξαγωγές προς τη Ρωσία στο πλαίσιο των κυρώσεων».
Η συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας, κατέληξε, μπορεί να ενισχυθεί χωρίς να αμφισβητηθεί η κυριαρχία. «Δεν υπάρχει κανένας λόγος αυτά τα ζητήματα να μη μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω διαλόγου και συμφωνιών».
