Πόσο ψηλά μπορεί να φθάσει η αναζήτηση των ευθυνών για το ναυάγιο του πλοίου «Εξπρές Σάμινα» και για τα όσα ακολούθησαν; Είναι δυνατόν αυτός που βαρύνεται με παραλείψεις στην προκειμένη περίπτωση η ίδια η κυβέρνηση να εξετάσει με αντικειμενικότητα όλες τις πτυχές της απίστευτης τραγωδίας; Δεν είναι μόνον ο τρόπος με τον οποίο δίνονται τα πιστοποιητικά αξιοπλοΐας σε σαπιοκάραβα ούτε η ελλιπής εκπαίδευση των πληρωμάτων τους. Αυτό που πραγματικά προβληματίζει είναι η ανυπαρξία του κράτους το βράδυ της περασμένης Τρίτης, όταν λίγο έξω από το λιμάνι της Πάρου 74 από τους περίπου 500 επιβάτες του «Σάμινα» έχαναν αβοήθητοι τη μάχη με τα κύματα και άλλοι 12 συμπλήρωναν τη λίστα των αγνοουμένων. Και όμως για τέτοιες περιπτώσεις μεγάλων καταστροφών και δυστυχημάτων υπάρχει από το 1998 το σχέδιο έκτακτης ανάγκης «Ξενοκράτης», το οποίο ουδείς σκέφτηκε να θέσει σε εφαρμογή, ούτε καν η αρμόδια υπουργός Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης κυρία Βάσω Παπανδρέου. Ο «Ξενοκράτης» προβλέπει τη σύγκληση του Συντονιστικού Διυπουργικού Οργάνου (ΣΔΟ) προκειμένου να οργανώνονται καλύτερα οι προσπάθειες για την αντιμετώπιση μιας καταστροφής και να υπάρχει έγκυρη ενημέρωση της κοινής γνώμης.
Σύμφωνα με την υπουργική απόφαση 2025/1998, το σχέδιο «Ξενοκράτης» τίθεται σε εφαρμογή σε περιπτώσεις καταστροφών (σεισμοί, πλημμύρες, πυρκαϊές, δριμύ ψύχος, καύσωνας, θύελλες, ρύπανση από αέρια επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία, μολύνσεις εδάφους ή υδάτων, θανατηφόρες επιδημίες, σοβαρά ατυχήματα σε μετρό, ορυχεία, εγκληματικές ενέργειες και μεγάλα χερσαία, θαλάσσια και αεροπορικά δυστυχήματα). Για την αντιμετώπιση μεγάλων μεταφορικών ατυχημάτων το σχέδιο έκτακτης ανάγκης προβλέπει ευρεία κινητοποίηση των αρμόδιων υπουργείων. Η κήρυξη της κατάστασης έκτακτης ανάγκης και ο χαρακτηρισμός της καταστροφής ως γενικής ή τοπικής, μεγάλης ή μικρής έκτασης γίνεται από την υπουργό Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, εκτός από τις περιπτώσεις γενικής και θαλάσσιας καταστροφής μεγάλης έκτασης, που γίνεται από την κυβέρνηση μέσω του Συντονιστικού Διυπουργικού Οργάνου, το οποίο συντονίζει όλες τις ενέργειες σε κυβερνητικό επίπεδο.
Στην πράξη το ΣΔΟ είναι το θεσμικό κυβερνητικό όργανο «διαχείρισης κρίσεων» και αυτό ανεδείχθη σε αρκετές περιπτώσεις, όταν η υπουργός Εσωτερικών έσπευδε να το συγκαλέσει, πράγμα που άγνωστο για ποιον λόγο δεν έκανε στην περίπτωση της ναυτικής τραγωδίας. Η απουσία του στην τελευταία κρίση σχολιάζεται ήδη από κυβερνητικά στελέχη που θεωρούν ότι «έλειψε ο συντονισμός γιατί δεν υπήρξε το πολιτικό όργανο συντονισμού», επιρρίπτοντας εμμέσως ευθύνες στο υπουργείο Εσωτερικών το οποίο «στο παρελθόν έχει συγκαλέσει το ΣΔΟ για μικρότερης σημασίας περιστατικά». Προσθέτουν μάλιστα ότι σε μια επιχείρηση που απαιτούσε κυρίως συντονισμό του κρατικού μηχανισμού η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Εσωτερικών απουσίαζε και οι επικεφαλής των λοιπών υπουργείων αυτοσχεδίαζαν.
* Λανθασμένοι υπολογισμοί
Σύμφωνα με τον «Ξενοκράτη», για τις περιπτώσεις γενικών ή τοπικών, χερσαίων ή θαλάσσιων μεγάλης έκτασης καταστροφών προβλέπεται η συμμετοχή στο ΣΔΟ των ακολούθων: του Γενικού Γραμματέα Πολιτικής Προστασίας (Δ. Κατριβάνος), των γενικών γραμματέων των υπουργείων Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης (Αλ. Κρητικός και Π. Βασιλείου), Ανάπτυξης (Αντ. Παπαθανασόπουλος, Ι. Καλογήρου, Δ. Δενιόζος, Ευγ. Γιαννακόπουλος, Δ. Μάρδας), Δημοσίων Εργων (Ι. Χρυσικόπουλος), Γεωργίας (Λ. Λαμπρόπουλος), Υγείας και Πρόνοιας (Μαρία Μπελδέκου και Χ. Σοφιανός), Εμπορικής Ναυτιλίας (Γ. Χαλβατζόγλου), Δημόσιας Τάξης (Δ. Ευσταθιάδης), Μεταφορών (Γ. Μανιάτης) και Επικοινωνιών (Κ. Ρόβλιας), Τύπου και ΜΜΕ (Ν. Αθανασάκης και Ι. Νικολάου) και του υπαρχηγού ΓΕΕΘΑ (αντιναύαρχος Αντ. Αντωνιάδης). Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τον «Ξενοκράτη», θα μείνει έκπληκτος από όσα έκαναν (ή δεν έκαναν) οι αρμόδιοι υπουργοί το βράδυ του ναυαγίου. Οι καταστροφές ανάλογα με την έκτασή τους διακρίνονται σε γενικές (αφορούν όλη τη χώρα), τοπικές μεγάλης ή μικρής έκτασης, θαλάσσιες μεγάλης έκτασης, η αντιμετώπιση των οποίων δεν είναι δυνατή από το σύνολο του δυναμικού και των μέσων του υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας και απαιτείται η συνδρομή και άλλων δυνάμεων, και θαλάσσιες μικρής έκτασης οι οποίες αντιμετωπίζονται μόνο με τα μέσα του ΥΕΝ. Ο κ. Παπουτσής εφάρμοσε, όπως διευκρινίζεται από το υπουργείο, το σχέδιο που αναφέρεται στην «προσθήκη 21» του «Ξενοκράτη» για τα μεγάλα θαλάσσια ατυχήματα. Συγκάλεσε δηλαδή το Ενιαίο Κέντρο Συντονισμού και Ερευνας του ΥΕΝ, το οποίο ανέλαβε την οργάνωση της επιχείρησης διάσωσης. Δεν απευθύνθηκε στη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας, παρά μόνο για περιορισμένη βοήθεια (κυρίως ελικόπτερα), γιατί εφαρμόζοντας στενά τον νόμο η συνδρομή της ζητείται σε περίπτωση που λείπουν μεταφορικά μέσα ή δεν επαρκούν τα νοσοκομεία υποδοχής των τραυματιών. Τραυματίες δεν υπήρξαν στο ναυάγιο (μόνο νεκροί!) και έτσι η κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης δεν κρίθηκε αναγκαία.
* Τι δεν έκανε το κράτος
Και όμως ο «Ξενοκράτης» το λέει καθαρά: εκτός από τη σωστή πρόβλεψη και εκτίμηση, και τον λεπτομερή σχεδιασμό, απαιτείται και «κατανόηση από όλους τους εμπλεκομένους ότι βασικός παράγων αντιμετώπισης μιας καταστροφής είναι η άμεση και σαφής ενημέρωση τόσο των οργάνων καταστολής όσο και του οργάνου συντονισμού». Το έργο των συναρμόδιων υπουργείων δεν σταματά εκεί, καθώς είναι υποχρεωμένα να προβλέψουν για την «άμεση παροχή υλικής ή οικονομικής αρωγής προς τους πληγέντες και διατήρησή της μέχρι της πλήρους ανασυγκροτήσεως και επαναφοράς σε κατάσταση ηρεμίας». Επίσης θα πρέπει να προσφέρουν «συνεχή ψυχολογική υποστήριξη στους πληγέντες για διατήρηση του ηθικού τους και κατ’ επέκταση της αντοχής τους από ειδικούς ψυχολόγους και κοινωνιολόγους». Είδε κανείς να προσφέρονται αυτές οι υπηρεσίες στους διασωθέντες του «Σάμινα»;
Στο κείμενο του σχεδίου έκτακτης ανάγκης αναφέρεται και το εξής, προφητικό όπως αποδείχθηκε στην υπόθεση του «Εξπρές Σάμινα»: «Η ύπαρξη γραπτών και θεσμοθετημένων σχεδίων έκτακτης ανάγκης δεν διασφαλίζει αυτομάτως την αποτελεσματική αντιμετώπιση της φυσικής ή τεχνολογικής καταστροφής. Τουναντίον ενδέχεται υπό ορισμένες συνθήκες να οδηγήσει σε επικίνδυνο εφησυχασμό και αδράνεια των φορέων». Προκειμένου να αποτραπεί αυτό το ενδεχόμενο, συστήνεται μεταξύ άλλων τα σχέδια να είναι σαφή και προσαρμοσμένα στις δυνατότητες συμπεριφοράς και αντίδρασης των στελεχών και των πολιτών που καλούνται να τα εφαρμόσουν και όχι οι συμπεριφορές να προσαρμόζονται στα σχέδια έκτακτης ανάγκης.
Κακή εκτίμηση και άγνοια
Δεν απάντησε στο τηλέφωνο η κυρία Βάσω Παπανδρέου, όταν την αναζητήσαμε για να τη ρωτήσουμε γιατί δεν συγκάλεσε το ΣΔΟ. Συνεργάτες της όμως (αφού επέμειναν ότι ο «Ξενοκράτης» εφαρμόζεται μόνο σε καταστροφές όπως οι σεισμοί και οι πυρκαϊές) δήλωσαν ότι η κινητοποίηση του κρατικού μηχανισμού ήταν άμεση. «Κατ’ αρχήν δεν μας ζητήθηκε η σύγκληση του ΣΔΟ από τον αρμόδιο υπουργό, ο οποίος βρισκόταν σε συνεχή επικοινωνία με τον Πρωθυπουργό και συντόνιζε όλη την επιχείρηση. Δεν θα είχε και νόημα να μαζέψει η υπουργός τόσο κόσμο σε ένα γραφείο, τη στιγμή που η αντιμετώπιση των συνεπειών του ναυαγίου απαιτούσε άμεση κινητοποίηση. Εκτός από το γράμμα υπάρχει και η ουσία του νόμου. Οι μηχανισμοί δεν κινητοποιούνται με υπογραφές εγγράφων αλλά με εντολές και εκείνο το βράδυ οι αρμόδιοι υπουργοί και όσοι άλλοι εμπλέκονταν έπρεπε να είναι σε επιφυλακή για να σώσουν τον κόσμο και όχι να συζητούν κλεισμένοι σε γραφεία».
Σύμβουλος και στενότατος συνεργάτης του υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας κ. Χρ. Παπουτσή, στον οποίο μας παρέπεμψαν αρχικά, μας δήλωσε ξερά και κατηγορηματικά ότι «ο “Ξενοκράτης” δεν εφαρμόζεται στη θάλασσα!». (Μήπως πρέπει οι αρμόδιοι υπουργοί και οι σύμβουλοί τους να διαβάζουν λίγο πιο προσεκτικά τους νόμους που ψηφίζουν και αφορούν όχι μόνο τους ίδιους αλλά την ασφάλεια των πολιτών αυτής της χώρας;) Χρειάστηκε να του διαβάσουμε τα σχετικά αποσπάσματα που αφορούν την αντιμετώπιση θαλασσίων δυστυχημάτων για να καταλήξει στο συμπέρασμα: «Αυτό είναι κάτι γραφειοκρατικό. Σημασία είχε να κινητοποιηθεί άμεσα ο μηχανισμός για τη σωτηρία των ανθρώπων που ήταν στη θάλασσα». Σε δεύτερη επικοινωνία που είχαμε μαζί τους μετά από δύο ώρες ο κ. Παπουτσής και ο αρχηγός του Λιμενικού Σώματος κ. Ανδ. Συρίγος διευκρίνισαν ότι εφαρμόστηκε το σχέδιο που προβλέπει ο «Ξενοκράτης» για τα θαλάσσια ατυχήματα μεγάλης έκτασης υπό το συντονισμό του Ενιαίου Κέντρου Συντονισμού Έρευνας και Διάσωσης του ΥΕΝ.
«Δεν μου ζητήθηκε από το αρμόδιο υπουργείο, το υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας, να συγκαλέσω το ΣΔΟ και εγώ δεν μπορώ να κάνω κάτι τέτοιο με δική μου πρωτοβουλία» επισημαίνει και ο κ. Δ. Κατριβάνος, Γενικός Γραμματέας Πολιτικής Προστασίας, πρόεδρος του ΣΔΟ (όταν συγκαλείται).
«Ηταν ευθύνη του υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας να ζητήσει κάτι τέτοιο, εκτίμησε όμως ότι θα αντιμετώπιζε την κατάσταση. Το δυστύχημα έγινε αιφνιδιαστικά, βράδυ και με κακοκαιρία, άρα έπρεπε να είναι άμεση και η αντίδραση. Ωσπου να μαζευτούν όλοι όσοι συμμετέχουν στο ΣΔΟ θα χανόταν πολύτιμος χρόνος. Εμείς πάντως ήμασταν σε κατάσταση ετοιμότητας και θέσαμε όλα τα μέσα που μπορούσαμε να κινητοποιήσουμε στη διάθεσή τους. Δεν είναι σωστό να μπερδευόμαστε όλοι σε μια υπόθεση».
«Με κάποια έννοια» συνεχίζει ο κ. Κατριβάνος «θα μπορούσε να πει κανείς ότι η κινητοποίηση έγινε σαν να είχε εφαρμοστεί ο “Ξενοκράτης”. Στείλαμε τα ελικόπτερα που είχαμε ενοικιάσει για τη δασοπυρόσβεση προκειμένου να μεταφερθούν άνδρες της ΕΜΑΚ, του Λιμενικού, βατραχάνθρωποι και γιατροί, ειδοποιήσαμε ένα C-130 να πάει επιτόπου για να φωτίσει την περιοχή και συντονίσαμε τις υπηρεσίες της Νομαρχίας, του Δήμου και το Κέντρο Υγείας ώστε να παρασχεθούν οι πρώτες βοήθειες στους διασωθέντες. Ημασταν σε διαρκή επαφή με όλους από τις 10.30 το βράδυ της Τρίτης».
Να σημειωθεί ότι το Συντονιστικό Διυπουργικό Οργανο συγκαλείται τακτικά για την αντιμετώπιση των πυρκαϊών, ενώ συγκλήθηκε και για τον σεισμό της 7ης Σεπτεμβρίου στην Αθήνα, για τον «ιό 2000» και στην περίπτωση της απαγωγής του λεωφορείου με ομήρους από τον Αλβανό Αρμπίν Σούφα.
