Στις ιδεολογικοπολιτικές συζητήσεις μεταξύ σοσιαλιστών, σοσιαλδημοκρατών προοδευτικών, αριστερών και γενικά στα μη δεξιά πολιτικά στρατόπεδα ο όρος που κυριαρχεί αυτή την περίοδο είναι η Κεντροαριστερά. Αυτό συμβαίνει όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στη χώρα μας ο πρωθυπουργός κ. Σημίτης όχι μόνο αναφέρεται συχνά στην ιδέα της Κεντροαριστεράς αλλά επιπλέον έχει δηλώσει ότι θεωρεί πως η έννοια της Κεντροαριστεράς πρέπει να επαναπροσδιορισθεί. Συγκεκριμένα έχει δηλώσει ότι «ο επαναπροσδιορισμός του κεντροαριστερού οράματος είναι όχι μόνον επιβεβλημένος αλλά και εφικτός» («Το Βήμα», 27.9.98, σελ. Α15). Είναι λοιπόν σκόπιμο να δούμε ποιο είναι το θεωρητικό περιεχόμενο αυτού του όρου και ποιες προτάσεις πολιτικής απορρέουν.
Κατά συνήθεια, οι διάφορες επιλογές κοινωνικής οργάνωσης παρουσιάζονται ως σημεία επί μιας ευθείας στο δεξιό άκρο της οποίας τοποθετείται η άκρα Δεξιά ενώ στο αριστερό άκρο ή άκρα Αριστερά. Η άκρα Δεξιά θα υποστήριζε ένα σύστημα κοινωνικής οργάνωσης που θα βασιζόταν αποκλειστικά στην ατομική ιδιοκτησία και στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Το κράτος μπορεί να υπάρχει αλλά να είναι ελάχιστο. Αυτή είναι η περίπτωση του minimal state του Ρόμπερτ Νόζικ, όπου το κράτος έχει ένα μόνο ρόλο, του νυχτοφύλακα, δηλαδή το κράτος προστατεύει από κλοπή, απάτη, βία και επιβάλλει την τήρηση των συμφωνιών. Χαρακτηριστικό του ελαχίστου κράτους δεν είναι τόσο το μικρό μέγεθος όσο η ελάχιστη παρέμβαση στη διανομή του εισοδήματος. Στο ελάχιστο κράτος δεν υπάρχει δημόσια παιδεία, δημόσια νοσοκομεία, κοινωνική ασφάλιση και γενικά παροχές που καθιστούν αναγκαία τη μεταφορά εισοδημάτων από τους πλουσιότερους προς τους φτωχότερους.
Η άκρα Αριστερά θα υποστήριζε ένα σύστημα όπου ο πλούτος, το κεφάλαιο και η παραγωγή βρίσκονται υπό κοινωνικό έλεγχο. Αυτό πρακτικά σημαίνει κρατικό έλεγχο και στην περίπτωση της πρώην Σοβιετικής Ενωσης και της Κίνας σημαίνει κομματικό έλεγχο. Κατ’ επέκτασιν και η διανομή του εισοδήματος βρίσκεται υπό κοινωνικό (κρατικό) έλεγχο. Εδώ το κράτος είναι μέγιστο όχι τόσο υπό την έννοια του μεγέθους όσο υπό την έννοια της μέγιστης παρέμβασης σε όλες τις οικονομικές λειτουργίες της κοινωνίας. Στο μέγιστο κράτος τίποτε δεν είναι ιδιωτικό. Το κράτος επενδύει, το κράτος παράγει, το κράτος διανέμει.
Το Κέντρο, ως πολιτικός χώρος στο μέσον της ευθείας, εκφράζει την προτίμηση μιας κοινωνικής οργάνωσης χωρίς τις υπερβολές των άκρων. Δεν πρέπει όλες οι κοινωνικές αποφάσεις να είναι ζήτημα μόνο ιδιωτικής πρωτοβουλίας, όπως δεν πρέπει να είναι ζήτημα μόνο κρατικής πρωτοβουλίας. Υπάρχει κάποιο σημείο, προς το μέσον (δηλαδή, το κέντρο), όπου το κράτος και η ιδιωτική πρωτοβουλία μπορούν να συνδυασθούν αρμονικά για το συμφέρον όλων. Το κράτος δεν πρέπει να είναι ελάχιστο ούτε μέγιστο. Το μέγεθός του πρέπει να είναι τέτοιο που να εξασφαλίζει ασφάλεια, κοινωνική ισορροπία και κοινωνική ηρεμία. Η φιλοσοφία του κεντρώου πολιτικού χώρου είναι συντηρητική και οι κεντρώοι είναι συντηρητικοί άνθρωποι. Θέλουν το καλό όλων αλλά έχουν μεγάλα περιθώρια ανοχής για τις κοινωνικές ανισότητες και δεν θα ανελάμβαναν την ευθύνη μιας κοινωνικής επανάστασης. Στη φιλοσοφία του Κέντρου τα όρια της κρατικής παρέμβασης δεν είναι σαφώς προσδιορισμένα. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η κρατική παρέμβαση πρέπει να είναι σε τέτοια έκταση που να μη θίγει την ιδιωτική πρωτοβουλία αλλά ούτε αυτό βοηθάει στον προσδιορισμό των ορίων του μεγέθους του κράτους.
Η Αριστερά καλύπτει τον πολιτικό χώρο μεταξύ της άκρας Αριστεράς και του Κέντρου και περιλαμβάνει τους πολιτικούς σχηματισμούς των οποίων τα προγράμματα παρουσιάζουν μεγάλο εύρος ως προς το μέγεθος της κρατικής παρέμβασης στην οικονομική ζωή. Η Αριστερά ευνοεί το μεγάλο κράτος και την έντονη παρέμβαση στη διανομή του εισοδήματος και στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών. Γενικά η Αριστερά υποστηρίζει την ανάτπυξη ενός κράτους πρόνοιας για όλους τους πολίτες και τον περιορισμό των ανισοτήτων σε όλα τα επίπεδα. Τα όρια όμως είναι περισσότερο ασαφή από ό,τι σε όλες τις περιπτώσεις. Σε πολλές περιπτώσεις η έλλειψη σαφήνειας δημιουργεί δυσκολίες διότι μπορεί δύο κόμματα, ένα αριστερό κοντά στο κέντρο και ένα δεξιό επίσης κοντά στο κέντρο, να είναι πλησιέστερα ιδεολογικά από ό,τι δύο άλλα αριστερά κόμματα.
Αν τα παραπάνω είναι σωστά, και νομίζω ότι grosso modo είναι, μπορούν να αποτελέσουν ένα πλαίσιο με βάση το οποίο μπορούν να αξιολογηθούν διάφορες προτάσεις περί Κεντροαριστεράς ή περί τρίτου δρόμου, όπως συχνά λέγεται. Ετσι οι προτάσεις του βρετανού πρωθυπουργού κ. Μπλερ ότι «οι δυναμικές αγορές υπηρετούν την κοινωνία και όχι το αντίθετο» και ότι «η κυβερνητική παρέμβαση είναι απαραίτητη για να προστατεύσει τους αδυνάτους και να εξασφαλίσει ότι όλοι θα κερδίσουν κάτι από τα οφέλη της οικονομικής προόδου» είναι τόσο γενικές που δεν βοηθούν στον προσδιορισμό ενός ουσιαστικού και ακριβούς περιεχομένου για τον τρίτο δρόμο ή την Κεντροαριστερά. Το ίδιο και η γνώμη του γάλλου πρωθυπουργού κ. Ζοσπέν ότι αποδέχεται έναν τρίτο δρόμο (ή μια Κεντροαριστερά) εφόσον «βρίσκεται μεταξύ κομμουνισμού και ακραίου φιλελευθερισμού» δεν προσφέρει καμία βοήθεια για τον ορισμό της Κεντροαριστεράς. Επίσης οι αναζητήσεις του πρωθυπουργού κ. Σημίτη για τον ορισμό της Κεντροαριστεράς ως μιας έννοιας ή μιας θεωρίας που θα μας βοηθούσε να προσδιορίσουμε τις «αρχές της κοινωνικής αλληλεγγύης, της κοινωνικής δικαιοσύνης, του γενικευμένου αμοιβαίου σεβασμού ανάμεσα στους πολίτες» δεν προσθέτουν τίποτε καινούργιο που να καθιστά την Κεντροαριστερά έννοια κατανοητή και διακριτή.
Από τα παραπάνω μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι η Κεντροαριστερά ως θεωρητική έννοια δεν έχει ακριβές περιεχόμενο και συνεπώς δεν μπορούν εξ αυτής να αντληθούν συνεπείς προτάσεις πολιτικής. Η ακρίβεια όμως και η συνέπεια είναι απαιτήσεις της επιστήμης και όχι της πολιτικής ζωής. Αν συνεπώς ο κ. Σημίτης χρειάζεται την έννοια της Κεντροαριστεράς ως θεωρητικό υπόβαθρο για να προχωρήσει σε πολιτικές προτάσεις προς γειτονικούς χώρους, οι θεωρητικές αδυναμίες του εγχειρήματος δεν πρέπει να αποτελέσουν εμπόδιο.
Ο κ. Θεόδωρος Π. Λιανός είναι καθηγητής της Πολιτικής Οικονομίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
