«Η Αθήνα είναι πόλη ζωντανή και ανώριμη»
Μπορεί το επιστημονικό έργο του να μην περιλαμβάνει την Αθήνα, ο γάλλος αρχιτέκτων Ζαν – Λουί Κοέν όμως δείχνει να γνωρίζει πολύ καλά τα προβλήματα της πόλης και ως αρχιτέκτων να μπορεί να τα εντοπίσει. Την θαυμάζει γι’ αυτό που υπήρξε αρχιτεκτονικά στο παρελθόν, δεν διστάζει όμως να πει ότι σήμερα δεν διαθέτει το θάρρος να αντιμετωπίσει τα προβλήματά της. Υπενθυμίζοντας ότι το 2004 είναι μια πρόκληση, προτείνει στην πόλη των Αθηνών να βρει την ενέργεια να στραφεί προς το μέλλον.
Ο Ζαν – Λουί Κοέν είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού VIII και στο Ινστιτούτο Καλών Τεχνών της Νέας Υόρκης. Πολλά χρόνια τώρα μελετά την αρχιτεκτονική του 20ού αιώνα στη Γαλλία και γενικότερα στην Ευρώπη αλλά και στην Αμερική. Γύρω από το θέμα αυτό έχει οργανώσει πολλές εκθέσεις (στο κέντρο Πομπιντού, στο Παρίσι, στο Καναδικό Κέντρο Αρχιτεκτονικής του Μόντρεαλ κ.α.). Τα σημαντικότερα βιβλία του έχουν εκδοθεί στη γαλλική και στην αγγλική γλώσσα και αναφέρονται στον Λε Κορμπυζιέ και στη σχέση του με τη Σοβιετική Ενωση, στην ευρωπαϊκή και αμερικανική αρχιτεκτονική καθώς και στη γαλλική αρχιτεκτονική της δεκαετίας του ’30. Επισκέφθηκε την Αθήνα προσκεκλημένος του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και το Γαλλικού Ινστιτούτου και την περασμένη Παρασκευή έδωσε διάλεξη με θέμα «Η γοητεία της Αμερικής και ο εκμοντερνισμός της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής».
Τι σημαίνει ο όρος «αμερικανισμός» στην αρχιτεκτονική;
«Να επισημάνω κατ’ αρχήν ότι δεν πρόκειται για έναν όρο που αφορά αποκλειστικά και μόνο την αρχιτεκτονική· ο αμερικανισμός αφορά πρώτα απ’ όλα την κοινωνία, την οικονομία, την πολιτική. Στην αρχιτεκτονική χρησιμοποιείται κυρίως από το τέλος του 19ου αιώνα με την έκθεση στο Σικάγο, το 1893. Τότε ήταν που η Ευρώπη πήγε στην Αμερική, όχι για να μεταναστεύσει αλλά για να γνωρίσει την τεχνολογική και πολιτιστική της ανάπτυξη. Ηταν, θα μπορούσε να πει κανείς, η δεύτερη ανακάλυψη της Αμερικής. Οι Ευρωπαίοι ανακάλυψαν τη χώρα, τις πόλεις, τη βιομηχανία, όλα όσα δεν ανήκαν ούτε στους αποίκους ούτε στους μετανάστες της· είδαν από κοντά όλα όσα είχε να τους προτείνει· τα καινούργια μοντέλα. Ηδη ο Αλέξης Τοκβίλ, με το βιβλίο του “Για τη Δημοκρατία στην Αμερική”, είχε δώσει το στίγμα. Ετσι λοιπόν ο αμερικανισμός προτείνει ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης στις πόλεις και στις χώρες· καινούργιες μεθόδους στην εργασία και στην παραγωγή. Νοηματικά ο όρος αυτός είναι συνδεδεμένος με το αίσθημα κατωτερότητας που διέπει τη Γηραιά Ηπειρο με τον Νέο Κόσμο».
Ποια είναι η συμβολή του αμερικανισμού στον εκμοντερνισμό της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής;
«Η συμβολή του είναι συγκεκριμένη και αναγνωρίσιμη. Πρώτα από όλα στους ουρανοξύστες. Η εμφάνιση και η επικράτηση των πολυώροφων κτιρίων, από το 1893 στην Αμερική, πέρασαν με τον καιρό στα ευρωπαϊκά κράτη. Η Γερμανία, η Ελβετία, πήραν σύντομα τη σκυτάλη. Ας μη λησμονούμε ότι ο ανελκυστήρας αποτελεί αμερικανική ανακάλυψη, όπως και το ατσάλι που χρησιμοποιήθηκε για να επιτρέπει στους ανελκυστήρες να φθάνουν σε μεγάλα ύψη. Δεύτερο στοιχείο είναι το “zoning” ή “zonage”, που σημαίνει τον χωρισμό της πόλης σε ζώνες· ζώνες εμπορικές, ζώνες για επιχειρήσεις και γραφεία, για τράπεζες, ζώνες μόνο για κατοικία όπου απαγορεύεται η εμπορική ανάπτυξη. Αυτό το μοντέλο ακολούθησαν το Βερολίνο, το Παρίσι, πριν από τον πόλεμο του ’14. Ενα τρίτο στοιχείο που επιβεβαιώνει τη συμβολή του αμερικανισμού είναι το σύστημα με τα μεγάλα πάρκα, τις λεωφόρους για περιπάτους μέσα στις μεγάλες πόλεις. Πρωτοπόρος στάθηκε ο αρχιτέκτων του Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης, ο Ολμστεντ. Ακολούθησαν η Γερμανία, η Γαλλία και οι άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Αναπτύχθηκαν ζώνες πρασίνου μέσα σε δομημένους χώρους. Το τέταρτο στοιχείο είναι τα προάστια. Αν και η ιδέα έχει βρετανικές ρίζες, άνθησε στις Ηνωμένες Πολιτείες, για να επιστρέψει και να πολλαπλασιασθεί στην Ευρώπη. Πέμπτο και τελευταίο στοιχείο είναι το μοντέλο των εργοστασίων, στυλ Τέιλορ, που μπορεί να έχει ρωσική προέλευση, πολιτογραφήθηκε όμως αμερικανικό».
Πόσο έχει επιδράσει ο αμερικανισμός στις ευρωπαϊκές πόλεις;
«Είναι δεδομένο ότι μετά το ’50 οι πόλεις της Ευρώπης άρχισαν να αμερικανοποιούνται. Να κάνουμε όμως τον διαχωρισμό· άλλο αμερικανισμός και άλλο αμερικανοποίηση. Ο πρώτος όρος αφορά την αντιγραφή, τη μίμηση συγκεκριμένων μορφών και όψεων, ενώ ο δεύτερος την αντιγραφή μοντέλων και προτύπων. Για παράδειγμα, η αλυσίδα καταστημάτων φαστ φουντ μιας συγκεκριμένης εταιρείας σε μια ευρωπαϊκή πόλη σημαίνει την αμερικανοποίηση της Γηραιάς Ηπείρου. Από το ’50 και μετά η όψη των πόλεων αλλάζει βάσει των αμερικανικών προτύπων. Τα σπίτια, οι πολυκατοικίες, τα κτίρια επηρεάζονται από την πρακτική διάσταση της Αμερικής. Ωστόσο στο τέλος του 20ού αιώνα παρατηρείται ίσως μια ατονία· τα αμερικανικά μοντέλα δίνουν, έστω και άθελά τους, τη σκυτάλη στην Ασία. Σήμερα οι ουρανοξύστες του Χονγκ Κονγκ είναι πιο μπροστά από τους αμερικανικούς».
Υπάρχει σήμερα μοντέλο στην αρχιτεκτονική; Και, αν υπάρχει, ποιο είναι;
«Θα έλεγα ότι η εποχή μας χαρακτηρίζεται από κρίση μοντέλων. Και αυτό γιατί η αντιγραφή και η μίμηση, και στην αρχιτεκτονική, έχει δώσει τη θέση της στην εξειδίκευση. Ενδιαφέρουν οι διαφορές και όχι οι ομοιότητες. Τα προβλήματα της πόλης προκαλούν το ενδιαφέρον. Αναζητούμε την ταυτότητα και την προσωπικότητα της πόλης· θέλουμε να τη διατηρήσει. Αλλωστε κάθε πόλη έχει τις μορφολογικές ιδιαιτερότητές της και τα πολεοδομικά σχέδια αποβλέπουν στη διατήρηση της αυτονομίας κάθε πόλης. Ο αμερικανισμός δεν επιβάλλεται με τον ίδιο τρόπο στην Ευρώπη. Η Γηραιά Ηπειρος έχει αποκτήσει τη δύναμή της και ως ένωση που είναι υπερασπίζεται τη διαφορετικότητα των μελών της».
Η γοητεία της Ανατολής έχει επηρεάσει τις Ηνωμένες Πολιτείες;
«Πολύ λίγο θα έλεγα. Στην προκειμένη περίπτωση το σύστημα είναι κάπως άνισο. Η θεματική της αρχιτεκτονικής στην Ανατολή δεν κατάφερε να βρει αντίκρισμα και εφαρμογή στην Αμερική. Μόνο από φολκλορική άποψη ορισμένα χαρακτηριστικά μπόρεσαν να επιβιώσουν».
Εχετε μελετήσει την αρχιτεκτονική της πρώην Σοβιετικής Ενωσης. Στοιχεία της αρχιτεκτονικής αυτής αναγνωρίζονται στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ;
«Υπάρχει σαφώς και εδώ μια ανισότητα. Οι φόρμες και το αρχιτεκτονικό στυλ σηματοδοτούν και μια κατασκευαστική πρωτοπορία. Στην Αμερική το μοντέλο είχε ως στόχο του τη μονάδα· στη Σοβιετική Ενωση τη μάζα. Αλλωστε η ηγεμονία των ΗΠΑ στην Ευρώπη είναι πιο ξεκάθαρη από ό,τι στη Ρωσία».
Τελικά τι πιστεύετε ότι αναζητεί η Ευρώπη στην Αμερική;
«Την εικόνα του μέλλοντός της. Βλέπει με φόβο αυτή την εικόνα, αυστηρή και απειλητική. Θέλει να προβλέψει το μέλλον της. Η Ευρώπη νιώθει πάντα το αίσθημα της κατωτερότητας, της καθυστέρησης απέναντι στην Αμερική. Διακατέχεται από αγωνία για τις αλλαγές που βλέπει να ξετυλίγονται μπροστά της και ανησυχεί για τις μεγάλες πόλεις της, για τα προβλήματα στην κυκλοφορία. Θέλει όμως να μάθει τι της μέλλεται».
Ας αφήσουμε για λίγο τους δύο πόλους Αμερική και Ευρώπη και ας περάσουμε στην Αθήνα. Πώς θα τη σχολιάζατε αρχιτεκτονικά;
«Στην Αθήνα υπάρχουν πολλές διαφορετικές αρχιτεκτονικές. Είναι ξεκάθαρο αυτό. Ξεκινώντας από την αρχαιότητα ώσπου να φθάσουμε στη σημερινή της όψη, βλέπουμε αποτυπωμένα όλα όσα μεσολάβησαν, χωρίς να αμελούμε τον νεοκλασικισμό και αρχιτέκτονες όπως ο Πικιώνης ή ο Κωνσταντινίδης. Η Αθήνα είναι μια πόλη που αποτυπώνει την ιστορία της, ξεκινώντας πάλι από την αρχαιότητα. Και η καταστροφή του ’22 όμως, που είχε ως αποτέλεσμα της άφιξη των προσφύγων, και οι εκρήξεις που την ταλαιπώρησαν και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι χαραγμένα στην όψη της. Ολα είναι εμφανή. Η Αθήνα είναι μια πόλη ζωντανή και δυναμική, που δείχνει και την ανωριμότητά της στις φόρμες και στις δομές της. Οφείλει να αντιμετωπίσει το μέλλον της χωρίς φοβίες και κόμπλεξ, οφείλει να βρει την ενέργειά της και να στραφεί στο μέλλον».
Πώς προβλέπετε το μέλλον της;
«Κοιτάξτε, την Αθήνα τη χαρακτηρίζει μια εσωτερική έλλειψη επιμονής και πίστης. Πρέπει να βασίσει τα σχέδιά της για το μέλλον στο παρελθόν της. Ιδίως τώρα που έχει μπροστά της μεγάλες προκλήσεις, με πρώτη εκείνη των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Και αυτή είναι μια καλή αφορμή για να αναπτυχθεί και να ξεπεράσει τις αντιθέσεις της. Τώρα μου μοιάζει με έναν γίγαντα που κάνει μαστορέματα».
