Με την ίδρυση των πρώτων αποικιών τον 7ο π.Χ. αιώνα αρχίζει η ιστορική πορεία του εξωελλαδικού ελληνισμού. Η συνεχής και δημιουργική παρουσία σημαντικότατου ποσοστού Ελλήνων (περίπου 45% του συνόλου) έξω από τον τόπο καταγωγής τους, εκτός των τειχών του διαρκώς εναλλασσόμενου κυρίαρχου χώρου της ηπειρωτικής Ελλάδας, Αιγαίου και Μικράς Ασίας, καλλιέργησε την εικόνα της ελληνικής διασποράς. Η εικόνα της διασκορπισμένης εθνικής οντότητας του Γένους των Ελλήνων συνεχίστηκε πριν και μετά την ίδρυση του νεότερου κρατικού μορφώματος, της σύγχρονης Ελλάδας, με θριαμβευτικά αποτελέσματα για την πολιτιστική συνεκτικότητα και ταυτότητα των νεότερων Ελλήνων.
Ο εξωελλαδικός ελληνισμός αναμφισβήτητα μετουσίωσε σε πράξη τα νάματα του διαφωτισμού και ενσυνείδητα καλλιέργησε τις συνέπειες της πολιτικής ελευθερίας στους υπόδουλους ρωμιούς που βίωναν την παρακμή του οθωμανικού καθεστώτος. Ο οραματιστής δάσκαλος των Βαλκανίων Ρήγας Βελεστινλής και ο στοχαστικός δάσκαλος του Γένους Αδαμάντιος Κοραής από τη Γαλλία έδωσαν τις πολιτιστικές, πολιτικές και φιλοσοφικές παραμέτρους του επιθυμητού και του διλημματικά εφικτού, μέσα στις οποίες θα μπορούσαν να κινηθούν η εθνική αξιοπρέπεια και η αγωνία για ανεξαρτησία (Φιλική Εταιρεία, ιερολοχίτες, σύμπραξη εμπόρων και μαστόρων). Ο εξωελλαδικός ελληνισμός ουσιαστικά καλλιέργησε το όραμα του λυτρωμού στους καραβοκυραίους, σφυρηλάτησε τον πατριωτισμό των μεγάλων ευεργετών του Γένους και έδωσε πνοή και νόημα στον αγώνα του πνευματικού κόσμου μέσα από τα έργα τους, τις εφημερίδες και τις εστίες της εθνικής αφύπνισης, που μεγαλούργησαν στις πρωτεύουσες και στα διαμορφωνόμενα αστικά κέντρα της Ευρώπης.
Η προσφορά στην πατρίδα
Δεν είναι τυχαίο που η Αλεξάνδρεια γέννησε τον καβαφικό λόγο, η διασπορά ωρίμασε την ποίηση του Σεφέρη, η Δύση καλλιέργησε τον στοχασμό του Θεοτοκόπουλου και έθρεψε το μουσικό ταλέντο του Καραγιάν. Συγκαιρινά, χιλιάδες καλλιτέχνες, μουσουργοί και συνθέτες, ποιητές, άνθρωποι του πνεύματος και της τέχνης, εργάτες της επιστήμης και των γραμμάτων υπηρετούν με αφοσίωση τον ελληνικό διαχρονικό και πολυσήμαντο πολιτισμό μας. Από το 1880, πάνω από ενάμισι εκατομμύριο νέοι, κυρίως αγρότες, εγκατέλειψαν τον ελλαδικό χώρο προς αναζήτηση της ελπίδας και της προσωπικής προκοπής στις νέες χώρες της αμερικανικής και αυστραλιανής ηπείρου. Με τη δύση της δεύτερης χιλιετίας, πάνω από τέσσερα εκατομμύρια ζωντανά κύτταρα του ελληνισμού αγωνίζονται σε όλες τις ηπείρους να διατηρήσουν την πολιτιστική φυσιογνωμία τους και να δώσουν διάρκεια και υπόσταση στην εθνοτική ταυτότητά τους.
Στις χώρες υποδοχής και εγκατάστασής τους οι απόδημοι ξεπέρασαν τα πρώτα προβλήματα που γεννούσαν η ξενοφοβία και η καχυποψία των παλαιότερων εποίκων, οι περισσότεροι καζάντισαν, ενσωματώθηκαν κοινωνικοοικονομικά και επικράτησαν σε πολλούς χώρους με γνώμονα τη σκληρή εργασία και την αυταπάρνηση της πρώτης γενιάς των εποίκων. Στις αγγλόφωνες χώρες οι απόδημοι Ελληνες έστησαν κοινότητες, ευχετήριους οίκους, συνέμπηξαν οργανισμούς και σωματεία, ίδρυσαν συλλογικά σώματα και μεθοδευμένα στήριξαν τα πρότυπα της εξουσίας που τους επέβαλαν η Αθήνα και το Φανάρι, προσφέροντας τη συμμαρτυρία και τη συναντίληψή τους, παρά τις όποιες αντιδράσεις. Πολλοί από αυτούς ένωσαν τη ζωή τους με την Ελλάδα, συμμετείχαν στους κοινούς αγώνες ως εθελοντές, οργάνωσαν εράνους και συγκέντρωσαν χρήματα για να βοηθήσουν την Ελλάδα και τους Ελληνες. Πολλοί από αυτούς παλιννόστησαν, ενισχύοντας τον μητροπολιτικό ελληνισμό με ανανεωμένες εμπειρίες που μετέφεραν από τα κράτη της Εσπερίας και τις αγγλόφωνες πολυπολιτιστικές χώρες. Για όλα αυτά η σημερινή πολιτιστική ταυτότητα του νεοέλληνα θα ήταν ελλιπής, αν δεν συμπεριελάμβανε ανάμεσα στα βασικά συστατικά της, μαζί με την αρχαιότητα, την Ορθοδοξία, τη Δύση και την καθ’ ημάς Ανατολή και τη δυναμική επήρεια της διασποράς.
Στις νέες χώρες λειτουργούν θεσμικά όργανα του ελληνισμού και μεθοδεύονται στρατηγικές που αποβλέπουν στη διαχρονική παρουσία του ελληνισμού. Η προσφορά της Εκκλησίας στην πνευματική ανέλιξη των πιστών, η κοινωνική συμβολή των κοινοτήτων, ο διαρκώς διαμορφούμενος ρόλος του ΣΑΕ, η γόνιμη παρουσία των μέσων ευρείας ενημέρωσης και οι ποικιλόμορφες δραστηριότητες που αναπτύσσουν τα συλλογικά όργανα του απόδημου ελληνισμού θα πρέπει να απασχολήσουν ενεργά τους μελετητές μέσα στη μητροπολιτική Ελλάδα. Η λειτουργία ερευνητικών κέντρων του ελληνισμού σε ΗΠΑ, Καναδά και Αυστραλία, η ίδρυση και οργάνωση αρχείων, πανεπιστημιακών τμημάτων και εδρών, κέντρων προώθησης της ελληνικής γλώσσας και προβολής του ελληνικού πολιτισμού, η λειτουργία ελληνόγλωσσων προγραμμάτων με 45.000 σπουδαστές στην Αυστραλία, 18.000 στις ΗΠΑ και 9.000 στον Καναδά είναι μόνο ορισμένες εκφάνσεις της δραστηριότητας που αναπτύσσεται. Ελληνες τεχνοκράτες είναι σήμερα σύμβουλοι πρωθυπουργών και προέδρων, παιδιά ελλήνων εποίκων εκλέχθηκαν βουλευτές και υπουργοί, αναγορεύθηκαν πανεπιστημιακοί και κατέχουν θέσεις κλειδιά στον μηχανισμό διακυβέρνησης της χώρας τους. Ελληνες προεξάρχουν στις βιομηχανίες τροφίμων και αλιείας, νησιώτες από το Αιγαίο διαπρέπουν ως έμποροι μαργαριταριών και πολύτιμων λίθων, ελληνικές συντεχνίες ελέγχουν τη βιομηχανία του ζαχαροκάλαμου στην Αυστραλία, τις υπεραγορές στη Βραζιλία. Το 11% του συνόλου των φοιτητών των ανώτατων ιδρυμάτων της Αυστραλίας είναι παιδιά ελλήνων μεταναστών, γεγονός που απεικονίζει τη δυναμική της επίδρασης που θα έχει η ομογένεια στη διοίκηση της χώρας αυτής κατά τη διάρκεια του επόμενου αιώνα.
Στις χώρες αυτές διαμορφώνεται μια νέα συνείδηση, μια νέα ταυτότητα, η οποία αν και διατηρεί τα βασικά συστατικά του Ελληνα αποκλίνει όμως σε θέματα γενικότερης νοοτροπίας και αντίληψης. Η νέα ταυτότητα αποτελεί λειτουργικό συγκερασμό του δαιμόνιου και του φιλοπερίεργου έλληνα πατριώτη αλλά και των αρετών των λαών των χωρών υποδοχής. Ο απόδημος Ελληνας δεν αποικιοποιεί πλέον την Ελλάδα ούτε και η Αθήνα επιδιώκει να αποικιοποιήσει τον Ελληνα της διασποράς. Μεθοδεύεται ωστόσο μια εναργής και συστηματική συναλλαγή, μια λειτουργική αλληλεξάρτηση, που αποβλέπει, με βάση τις νέες μεθόδους ηλεκτρονικής και ψηφιακής επικοινωνίας, στην παγκοσμιοποίηση του πολιτισμού μας.
Πολύτιμο κεφάλαιο
Αποτελούν επομένως πλήγμα για την επιστήμη στην Ελλάδα η ελλιπής και αμεθόδευτη μελέτη και σπουδή της ελληνικής διασποράς. Αντικείμενο που θα έπρεπε να απασχολήσει ενεργά τους κοινωνιολόγους, ιστορικούς, ανθρωπολόγους, γλωσσολόγους, κοινωνιογλωσσολόγους, πολιτικούς επιστήμονες, παιδαγωγούς και άλλους επιστήμονες, παραμένει σχεδόν ανεξερεύνητο μέσα στη μητροπολιτική Ελλάδα, ενώ και οι ελάχιστοι που επιχείρησαν να το πλησιάσουν στέκονται ανεξοικείωτοι εμπρός στο μυστήριο του απόδημου ελληνισμού. Η ανεπαρκής και μικρονοϊκή αυτή προσέγγιση και στάση για ένα σημαντικότατο κομμάτι του ελληνισμού, που ζει εκτός των τειχών, αδικεί την προσφορά εκατομμυρίων Ελλήνων, ενώ παράλληλα στερεί από την επιστήμη τη γνώση και από την Ελλάδα πολύτιμο κεφάλαιο.
Η ίδρυση και η λειτουργία ενός Κέντρου Μελέτης του Απόδημου Ελληνισμού στην Ελλάδα, με στόχο τη συνεργασία με τα ερευνητικά κέντρα που ήδη λειτουργούν στη διασπορά, κρίνονται επιτακτικά αναγκαίες. Η διακίνηση πληροφοριών, η λειτουργική συνεργασία σε θέματα γλώσσας και πολιτισμού, επιχειρήσεων και οικονομίας, παιδείας και τέχνης, εκδόσεων, ερευνητικών προγραμμάτων θα ήταν πρωτίστως χρήσιμες και αναγκαίες για την ίδια την Ελλάδα και τους Ελλαδίτες. Είναι ανεπίτρεπτο σε μια χώρα, όπου σχεδόν ο μισός πληθυσμός της ζει εκτός των συνόρων του κρατικού μορφώματός της, να μην υπάρχει ένας συστηματικός φορέας μελέτης του πληθυσμού αυτού, τον οποίο άλλωστε τόσο μεγάλη ανάγκη έχει για να προωθεί τα δίκαια κοινωνικοοικονομικά και εθνικά ζητήματά της. Για να μη φθάσουμε στα σημερινά πρότυπα των πανεπιστημιακών ερευνητών μας στην Ελλάδα, οι οποίοι, όταν ύστερα από πολύχρονες έρευνες ανακαλύψουν μια σελίδα από τα καταστραφέντα πλέον πρακτικά λειτουργίας μιας κοινότητας των Ελλήνων στην Ισπανία ή στην Κεντρική Ευρώπη, κράζουν τον επινίκιο ύμνο και προκηρύσσουν θέμα μεταπτυχιακής πραγματείας.
Τώρα που λειτουργούν εξωελλαδικά πανεπιστημιακά θεσμικά όργανα, που προστατεύουν την ιστορία και τον πολιτισμό των Ελλήνων της διασποράς, είναι καιρός να ευαισθητοποιηθούν και μέσα στην Ελλάδα ικανοί προσήλυτοι, ώστε να υλοποιηθεί το όραμα της ίδρυσης του Κέντρου Μελέτης της Ελληνικής Διασποράς. Για να μη βρεθούμε στη δύσκολη θέση να θυμηθούμε μαζί με τον ποιητή μας Σεφέρη το τραγικό ότι αφήσαμε να περάσει μέσα από τις φούχτες μας ένα ποτάμι χωρίς να μπορέσουμε να συγκρατήσουμε μήτε μια σταγόνα νερού…
Ο κ. Αναστάσιος Τάμης είναι διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Ελληνικών Μελετών και Ερευνας.
