Με θέμα «Το μοντέλο της βίας στα μέσα μαζικής ενημέρωσης» ο καθηγητής και ζωγράφος Δ. Μυταράς με τους φοιτητές της ΑΣΚΤ έκαναν μια έρευνα που διήρκεσε πάνω από δύο χρόνια. Το αποτέλεσμά της έγινε ομότιτλο βιβλίο, αποσπάσματα του οποίου προδημοσιεύονται από «Το Βήμα»
Στην εισαγωγή του βιβλίου ο Δ. Μυταράς σημειώνει, μεταξύ άλλων:
Η Ελλάς μετά την επανάσταση του 1821 προσπαθεί να ξαναβρεί το πρόσωπο που τη συνδέει με το φοβερό παρελθόν της. Η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών είναι από τα πρώτα σχολεία που ιδρύθηκαν ταυτόχρονα με τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους το 1837.
Η σύγχρονη ελληνική τέχνη βρίσκεται στο έτος μηδέν. Από τους πρώτους ζωγράφους του ελληνικού χώρου, ο Παναγιώτης και ο Δημήτρης Ζωγράφος δίνουν ένα στίγμα «κοσμικής» ζωγραφικής όταν εικονογραφούν τα απομνημονεύματα του στρατηγού Μα.κρυγιάννη. Εκεί συγκεντρώνουν στοιχεία μιας βιώσιμης πλαστικής γλώσσας που έχει την καταγωγή της στην τοπιογραφία των βυζαντινών εικόνων και την ενστικτώδη και έντονη αίσθηση του μεσογειακού φωτός. Είναι πολύ νωρίς όμως για να εκτιμηθούν όλα αυτά.
Οι πρώτοι δάσκαλοι τέχνης στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών ήταν Βαυαροί. Διδάσκουν στα πρότυπα της Σχολής του Μονάχου ένα είδος αυστηρής ακαδημαϊκής σπουδής, η οποία μολαταύτα ήταν κοινή για όλες τις σχολές της Ευρώπης.
Ο εμπρεσιονισμός που ακολούθησε και αποτέλεσε κατάκτηση της Γαλλικής Σχολής δεν φάνηκε να επηρεάζει άμεσα τη διδασκαλία των Αθηνών.
Το μεσογειακό φως θα έπρεπε να βοηθήσει ώστε να χρωματιστούν οι σκιερές γωνιές που είχαν κυριαρχήσει στα χρόνια των δασκάλων του Μονάχου. Ενας – δυο καθηγητές των Αθηνών προσπάθησαν να ξεπεράσουν το πρόβλημα του εμπρεσιονισμού χωρίς ιδιαίτερα αποτελέσματα.
Το μοντέρνο κίνημα των αρχών του αιώνα δεν φάνηκε επίσης να επηρεάζει τη διδασκαλία στη Σχολή μας. Ο φουτουρισμός, ο κυβισμός, ο σουρεαλισμός δεν άφησαν φανερά τουλάχιστον ίχνη σε έναν τρόπο σπουδής που ήθελε πάντα να είναι αντικειμενική – ρεαλιστική και ελάχιστα συνθετική, χωρίς να επιτρέπει την ανάπτυξη ελευθέρων προτάσεων και πειραματικών μορφών. Αλλά και στον εκτός Σχολής χώρο ελάχιστα ανεπτύχθησαν οι τάσεις αυτές και αντιπροσωπεύτηκαν εντελώς μεμονωμένα από καλλιτέχνες που είχαν παραμείνει για χρόνια στο εξωτερικό. Δεν θα λέγαμε το ίδιο για το μετεμπρεσιονισμό, ο οποίος επηρέασε ένα πλήθος σημαντικών ζωγράφων όπως ο Μαλέας, ο Παρθένης, ο Παπαλουκάς και άλλοι. Οι δύο τελευταίοι δίδαξαν στη Σχολή Καλών Τεχνών και πέρασαν πολλά διδάγματα μιας τέχνης γόνιμης για την ελληνική πραγματικότητα.
Η ομάδα αυτή μετουσίωσε την επιρροή μιας σχολής ζωγραφικής η οποία φάνηκε να ταιριάζει στο ελληνικό φως και την ανάλυση των χρωμάτων όπως αυτή διαφαίνεται στη βυζαντινή ψηφιδογραφία. Μετά από αρκετά χρόνια, και ενώ το μοντέρνο κίνημα έφτανε στην Ελλάδα με καθυστέρηση αρκετών δεκαετιών, η Σχολή Καλών Τεχνών υιοθέτησε ένα είδος μελέτης η οποία είχε την καταγωγή της στον Σεζάν. Από τους τρεις μεγάλους εισηγητές της μοντέρνας τέχνης Βαν Γκογκ, Γκογκέν και Σεζάν ο τελευταίος έδινε λύση με ένα είδος αναλυτικής μελέτης πολύ χρήσιμης για κάποιον που ήθελε να οργανώσει την πλαστική της ζωγραφικής του, τη σύνθεση και το χρώμα σε σχέση με τους όγκους.
Ολοι οι γνωστοί σύγχρονοι ζωγράφοι έχουν περάσει από αυτή τη σεζανική παιδεία όπως και σχεδόν όλοι οι καθηγητές της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών των Αθηνών.
Το μοντέρνο κίνημα, που ξεκίνησε στις αρχές του αιώνα, προσπάθησε να ανανεώσει το εικαστικό αλφάβητο μέσα από μια σειρά εντυπωσιακών ανακατατάξεων. Ο κυβισμός, ο σουρεαλισμός, γενικότερα η αφαίρεση και διάφορες άλλες σχολές και τάσεις όπως ο ντανταϊσμός, η αφηρημένη και άπειρες υποδιαιρέσεις σχολών επαναπροσδιόρισαν γενικά τα πλαστικά στοιχεία.
Οι υφές, οι αντιθέσεις, οι ποσότητες των επιφανειών, η αφαιρετική αντίληψη του σχεδίου, οι όγκοι, τα αμπαλάζ και τα ασαμπλάζ, η ζωγραφική έξω από το τελάρο και οι εννοιολογικές παραθέσεις έχουν κυριαρχήσει μέχρι τα μέσα του αιώνα.
Ο Κλέε, ο Ιτεν, ο Καντίνσκι γράφουν βιβλία και προσπαθούν να αναλύσουν αυτές τις καινούργιες σχέσεις. Γεννιέται ένα καινούργιο μάθημα για όσους θέλουν να μελετήσουν «εικαστικές» ή «εφαρμοσμένες» τέχνες και λέγεται «Βασικό σχέδιο». Σε μια σχολή τέχνης η ανάλυση των πλαστικών στοιχείων έχει δύο σκέλη. Αφενός μεν τη σπουδή από τη φύση, όπου οι αναλογίες των σχημάτων και των χρωμάτων καταγράφονται με ακρίβεια, και αφετέρου η καθαρά αφηρημένη και χωρίς μοντέλο μελέτη της συμπεριφοράς των πλαστικών στοιχείων – ποσότητες – αντιδράσεις – αντιθέσεις κλπ.
Το βασικό σχέδιο ουδέποτε διδάχτηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων και πιστεύω ότι αυτό είχε επιπτώσεις όχι μόνο στον χώρο της Σχολής αλλά και γενικότερα στα χρόνια που ακολούθησαν. Οι ζωγράφοι που τελείωσαν τις σπουδές τους στη δεκαετία του 1960 ήλθαν σε πρώτη επαφή με την τέχνη της Ευρώπης. Η προσπάθεια να κερδηθεί ο χαμένος χρόνος ήταν έντονη. Για μια δεκαετία τουλάχιστον ένα πλήθος ζωγράφων υιοθέτησε την αφηρημένη τέχνη. Οι μετεμπρεσιονιστές ζωγράφοι καθώς και η αφηρημένη ζωγραφική περιμένουν τον έλληνα ιστορικό τους. Το σημαντικό είναι ότι η ελληνική τέχνη όλα αυτά τα χρόνια, σε γενικές γραμμές, στηρίχθηκε σε πληροφορίες οι οποίες έφταναν ως εμάς τεμαχισμένες, χωρίς ειρμό. Επικράτησε ένας πανικός «προσαρμογής» σε σχέση με ό,τι είχε δημιουργηθεί ήδη σε Ευρώπη και Αμερική, χωρίς πάντοτε η εγχώρια παραγωγή να προκύπτει από τις συγκεκριμένες ανάγκες του χώρου μας.
Φυσικό ήταν να έχουν δευτερογενή παρουσία στο παγκόσμιο γίγνεσθαι και σίγουρα καμία ταυτότητα.
Το «μοντέρνο» κίνημα», που ξεκίνησε στις αρχές του αιώνα, εκδηλώθηκε στην Ελλάδα τα τριάντα τελευταία χρόνια. Η Σχολή Καλών Τεχνών μετά το 1975 ανανέωσε το εκπαιδευτικό προσωπικό της και οι παλιοί μαθητές της γενιάς του ’60 και του ’70 αποτέλεσαν το καινούργιο δυναμικό της. Οι περισσότεροι υπότροφοι του κράτους με σπουδές στο εξωτερικό θέλησαν να ανανεώσουν τη διδασκαλία της τέχνης. Γενικά υπήρξε μια προσπάθεια να καταργηθούν τα ζωντανά μοντέλα, οτιδήποτε θύμιζε παρελθόν και φυσικά η ζωγραφική του τελάρου.
Το θέμα της σύνθεσης και των καινούργιων ιδεών που είχε ατονήσει σχεδόν τελείως παλιότερα τώρα έρχεται να καλύψει σχεδόν ολοκληρωτικά το πρόγραμμα της Σχολής Καλών Τεχνών. Εδώ θα είχαμε να παρατηρήσουμε το εξής: πριν το 1970 η σπουδή στη Σχολή περιοριζόταν σε μια σχολαστική ανάλυση η οποία σπάνια έφτανε στη σύνθεση, την έρευνα και την προσωπική εικόνα του κάθε καλλιτέχνη. Μετά το 1975, και αργότερα με την εκλογή των νέων δασκάλων, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα η προσπάθεια για σύνθεση και έρευνα, ενώ μειώθηκε στο ελάχιστο η υποδομή και η γνώση που θα ενίσχυε τις νέες μορφές. Επιπλέον καταργήθηκε το προκαταρκτικό έτος που έδινε γενικές γνώσεις και στην προκειμένη περίπτωση θα πληροφορούσε τους υποψήφιους καλλιτέχνες για τη δημιουργία και ανάπτυξη μιας καινούργιας γλώσσας που άρχισε να καλύπτει την παγκόσμια παραγωγή. Κατασκευές, χάπενινγκ, συνθέσεις χώρου, καινούργια υλικά, βίντεο, ήχοι, τεχνολογία και κυρίως εννοιολογική τέχνη προβληματίζουν καθημερινά τους νέους καλλιτέχνες.
Η πληροφόρηση είναι ταχύτατη και άμεση και ο πλούτος των μέσων δημιουργίας έργων τέχνης τεράστιος. Τα τελευταία χρόνια η ιστορία επαναλαμβάνεται. Οι σπουδαστές είναι υποχρεωμένοι να εισπράττουν εικόνες και γνώσεις από έντυπα, βιβλία, περιοδικά και εκθέσεις που επισκέπτονται στις ετήσιες εκδρομές.
Μια υπερπαραγωγή έργων προβάλλεται συνεχώς σαν παραγωγή της Σχολής χωρίς να ανταποκρίνεται ούτε στη σωστή πληροφόρηση ούτε στις γνώσεις των σπουδαστών. Οι μορφές έρχονται έτοιμες από τα διεθνή κέντρα και καταχωρούνται εδώ χωρίς αντίκρισμα σαν δευτερογενής παρουσία. Είναι σαφές ότι υπάρχουν κενά διδασκαλίας.
Το πρόβλημα αυτό φαίνεται ότι απασχολεί γενικότερα τις Σχολές Τέχνης όλου του κόσμου, οι οποίες προσπαθούν να προσδιορίσουν τον καινούργιο ρόλο τους σε σχέση με το εκπαιδευτικό τους έργο. Σε τι χρησιμεύει μια σχολή τέχνης σήμερα; Αξιοποιούνται με την παλιά τους μορφή; Ποιος ο ρόλος της πληροφόρησης που παρέχουν και τι κερδίζει κάποιος που σπουδάζει και προβληματίζεται με αυτό το άπιαστο όραμα που είναι η τέχνη;
Η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών έχει μια βαριά ευθύνη: να συνδέσει αρμονικά τη σπουδή με τη γλώσσα που αναπτύσσεται καθημερινά, αφήνοντας διεξόδους σε οποιαδήποτε νέα μορφή· να οργανώσει την πληροφόρηση σε σωστές βάσεις. Αν αυτό δεν γίνει, θα διαιωνιστεί μια δευτερογενής εξηρτημένη τέχνη που θα στηρίζεται σε πληροφορίες των ΜΜΕ και καθόλου σε εμπειρίες. Θα επαναληφθούν λάθη δεκαετιών χωρίς λόγο και η τέχνη που θα γεννιέται σε αυτό τον τόπο θα είναι ουδέτερη και απρόσωπη. Είναι καθήκον μας να το φροντίσουμε.
Η έρευνα που ακολουθεί είναι σχετική με το «μοντέλο της βίας» όπως αυτό μεταφέρεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Γίνεται μια προσπάθεια προσέγγισης, ανάλυσης και σύνθεσης ενός μοντέλου πρωτόγνωρου στη Σχολή μας.
Στηριχθήκαμε σε ντοκουμέντα τα οποία συλλέξαμε για δύο περίπου χρόνια. Δεν χρησιμοποιήσαμε ούτε ειδικούς ούτε ειδικά βιβλία και μελέτες. Η προσέγγισή μας ήταν συναισθηματική και καθόλου επιστημονική. Τα κείμενα του βιβλίου έχουν μορφή διαλόγου διατηρώντας έτσι τη ζωντάνια αλλά και τις τυχόν ατέλειες του προφορικού λόγου.
Το πρόγραμμα εγκρίθηκε και χρηματοδοτήθηκε από την «Επιτροπή ερευνητικών προγραμμάτων της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών των Αθηνών».
Είναι αξιόπιστες οι ειδήσεις;
ΠΑΝΤΑΚΑ Β.: Είναι αλήθεια ότι σήμερα, όχι μονάχα στην Ελλάδα αλλά παγκόσμια, έχει δημιουργηθεί ένα μοντέλο δημοσιογραφίας το οποίο ζητάει όλο και περισσότερο να προσβάλει την ευαισθησία μας. Ο φαύλος κύκλος που θέλει τον δημοσιογράφο να επιμένει σε μεγάλες δόσεις δραματικής έντασης και τον θεατή να πιστεύει από αυτά τα μισά δεν φαίνεται να οδηγεί πουθενά.
Ο εκφωνητής του BBC, κάποια βροχερή μέρα του 1940, δήλωσε στις πρωινές ειδήσεις: «Ο καιρός σήμερα θα είναι πολύ καλός, ιδιαίτερα στις βόρειες περιοχές της Αγγλίας. Και τώρα εξωτερικές ειδήσεις: σήμερα κηρύχτηκε παγκόσμιος πόλεμος». Αυτά ανακοινώθηκαν κάποια στιγμή από το ραδιοφωνικό σταθμό του Λονδίνου.
ΚΑΡΥΠΟΓΛΟΥ Κ.: Καλά είναι όλα αυτά που λέγονται, αλλά πιστεύω ότι η υπόθεση με τα Σκόπια δεν είναι κάτι που πρέπει να υποτιμηθεί.
ΣΩΤΗΡΙΟΥ Κ.: Σίγουρα, αλλά πώς όλα αυτά γίνονται τελικά στόχος εκμετάλλευσης και μάλιστα διαφήμισης για παιδικές τροφές, οι οποίες παρεμβάλλονται σε σκηνές φρίκης; Εφόσον οι εφημερίδες και η τηλεόραση χρησιμοποιούν εικόνες, ίσως κι εμείς χρησιμοποιήσουμε παρόμοιες εικόνες για να προτείνουμε κάποιο αντίστοιχο εικαστικό έργο. Πιθανώς ένα κολάζ με στοιχεία – εικόνες από τον ημερήσιο Τύπο.
Η τρομοκρατία των ειδήσεων
ΚΟΥΚΟΣ Δ.: Να στηριχτούμε στην αρχική ιδέα, δηλαδή στις αντιθέσεις που υπάρχουν στους τίτλους των εφημερίδων και δημιουργούν ίσως έναν πανικό και μια τρομοκρατία. Ισως η τρομοκρατία να είναι ένα καλό θέμα για την έρευνά μας.
ΠΑΝΤΑΚΑ Β.: Η υπόθεση Καλαμπόκα, παραδείγματος χάρη, θα ήταν ένα καλό μοντέλο για μας.
ΚΟΥΚΟΣ Δ.: Το θέμα Καλαμπόκα είναι μόνο μια λεπτομέρεια ενός πολύ μεγάλου προβλήματος, πολυδιάστατου. Εχουμε ληστείες, αρχαιοκαπηλίες, την ΑΓΕΤ, καθαρά τρομοκρατικές ενέργειες. Πώς θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε σαν μοντέλο την τρομοκρατία, όταν ένας κυκεώνας λεπτομερειών θα μας διέλυε;
ΚΑΡΥΠΟΓΛΟΥ Κ.: Ας πάρουμε λέξεις και φράσεις σημαντικές από διάφορα έντυπα, ώστε η παράθεσή τους να προκαλεί μια καινούργια εντύπωση, αίσθηση. Θα έλεγα ότι προσφέρεται σαν κολάζ για μια εκφραστική σύνθεση που θα είχε και θαυμάσιο εννοιολογικό περιεχόμενο.
ΒΕΡΥΚΑΚΗ ΟΛ.: Τα media επηρεάζουν σε τεράστιο ποσοστό την ευαισθησία μας και σίγουρα αποτελούν πιθανώς ένα τεράστιο μοντέλο – θέμα για μας.
ΜΥΤΑΡΑΣ Δ.: Οι ειδήσεις έχουν συχνά ιδιαίτερα εφήμερο χαρακτήρα και θα επηρέαζαν ίσως αναγκαστικά το εικαστικό συμπέρασμα. Βέβαια η διαχρονικότητα ενός έργου τέχνης δεν έχει σχέση με την αφορμή που το προκάλεσε. Το θέμα της Μήδειας ή του Βόιτσεκ, παραδείγματος χάρη, είναι γεγονότα που θα μπορούσε κανείς να τα συναντήσει στις μικρές ειδήσεις των εφημερίδων.
ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ Μ.: Αν δημιουργούσαμε μια συρραφή θεμάτων από την τηλεόραση που να εμπεριέχει τη βία, να δώσουμε δηλαδή συγκεντρωμένα και συνεχώς ντοκουμέντα βίας, θα είναι κάτι ιδιαίτερα εντυπωσιακό και πολλαπλάσια βίαιο. Αυτό θα έκανε πολλούς να συνειδητοποιήσουν το πρόβλημα.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Συμφωνώ, αλλά πιστεύω ότι υπάρχουν και τρόποι όπου η βία εμφανίζεται στην τηλεόραση καλυμμένη αλλά και ψυχολογικά φορτισμένη, χωρίς εικόνα, η οποία είναι συχνά και ισχυρότερη από εκείνη που είναι ολοφάνερη. Η εικόνα, παραδείγματος χάρη, μιας μητέρας που κλαίει είναι μια βίαιη ψυχολογική εικόνα.
Στη συνέχεια της συζήτησης αναφέρονται διάφορα είδη βίας: τρομοκρατία, χουλιγκανισμός, ρατσισμός.
Η βία των media
ΚΟΥΚΟΣ Δ.: Αναφέρομαι εδώ στη βία που περνά έμμεσα από διάφορες πηγές και συχνά δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή. Ακούμε, παραδείγματος χάρη, από την τηλεόραση διάφορα θέματα, όπως οι σατανιστές, και αντιλαμβανόμαστε τη βία σε όλο το μέγεθός της, ή περνά δίπλα μας αυτή χωρίς να το καταλαβαίνουμε και μιλάει με παραδείγματα, όπως αυτό της ροκ μουσικής, που θα ήθελα να το αναφέρω σαν ένα είδος τέχνης το οποίο μπορεί να αναφέρεται στη βία.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Πιστεύω ότι όλα αυτά ασκούν ιδιαίτερη επίδραση στα παιδιά και η βία αφήνει σημάδια στον ψυχικό τους κόσμο.
ΠΑΝΤΑΚΑ Β.: Πιστεύω ότι η βία των media διαμορφώνει τη σύγχρονη αντίληψη σε όλα τα επίπεδα, και στους μεγάλους και στους μικρούς. Πιστεύω ότι αν χρησιμοποιούσαμε πολλαπλές εικόνες από σκηνές βίας με τη βοήθεια συσκευών βίντεο, που θα πρόβαλλαν παράλληλα σχετικές εικόνες σε μια οθόνη ή σε πολλές οθόνες, θα ήταν μια πολύ καλή λύση για την προβολή ενός εικαστικού – κινηματογραφικού έργου.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Βρίσκω πολύ καλή τη λύση, αλλά πιστεύω ότι έχει χρησιμοποιηθεί και πρέπει να προσπαθήσουμε να σκεφτούμε αν θα μπορέσουμε κάτι ακόμα πιο πρωτοποριακό. Αναφέρομαι περισσότερο στους τρόπους που εμφανίζεται η βία και σημειώνω τη συμπεριφορά των παρουσιαστών στην τηλεόραση σε σχέση με εγκλήματα που έγιναν στις διακοπές των Χριστουγέννων και πώς αυτά πέρασαν στο μεγάλο κοινό.
ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ Μ.: Εχω να προσθέσω για τα εγκλήματα με μεγάλη οπτική βία, που δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες και τελικά απαγορεύτηκαν.
Το μοντέλο της βίας
ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ Μ.: Προτείνω την πολιτική βία σαν μοντέλο με διαδηλώσεις διαμαρτυρίας κλπ.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Ας βάλουμε πρώτα τα μεγάλα σύνολα και μετά να αναλύσουμε τα μικρότερα.
ΚΟΥΚΟΣ Δ.: Θεωρώ σημαντικό να ασχοληθούμε με την προσωποκράτηση και ξαναβάζω και το θέμα της εγκληματικότητας.
ΣΩΤΗΡΙΟΥ Κ.: Νομίζω πως χρειάζεται να ψάξουμε και σε ό,τι άλλο είναι δυνατό να μας προσφέρει καινούργια στοιχεία, όπως, παραδείγματος χάρη, τα κόμικς, και σημειώνουμε εδώ την καταστροφική επιρροή των παιδικών παιχνιδιών.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Ενα πολύ σοβαρό θέμα είναι η βία η οποία υπάρχει μεν έντονη, αλλά είναι τόσο καλά καλυμμένη και επηρεάζει χωρίς να εκθέτει αυτούς που την ασκούν.
ΚΟΥΚΟΣ Δ.: Ενα καλό εικαστικό στοιχείο για όλα αυτά θα ήταν και οι στολές αστυνομικών ΜΑΤ σε ένα εντυπωσιακό χάπενινγκ.
ΜΥΤΑΡΑΣ Δ.: Αυτό ας το αφήσουμε για αργότερα, που θα ασχοληθούμε εκτενέστερα με τα πλαστικά στοιχεία. Πιστεύω ότι σε μια έκθεση η οποία θα ήταν σχετική με αυτά τα θέματα θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί όσο το δυνατόν περισσότερο η νέα τεχνολογία. Είναι αυτή που θα μπορεί να εντυπωσιάσει το ίδιο με τα ΜΜΕ και να περάσει τα μηνύματά μας.
ΜΑΡΤΖΟΥΚΟΥ Λ.: Μια άλλη προσπάθειά μας θα είναι να εντοπίσουμε ήχους. Επίσης πρέπει να πούμε ότι έχει πάρα πολλή σημασία ποιος μιλάει στα ΜΜΕ, διότι η προσωπικότητα του ομιλητή έχει πολύ μεγάλη σημασία. Εξάλλου η διαμόρφωση ενός εικαστικού αποτελέσματος θα έχει πολύ μεγάλη σχέση με την προσωπικότητα και την πολιτική τοποθέτηση του ομιλητή ή του εικαστικού καλλιτέχνη, οπότε χρωματίζεται διαφορετικά κάθε φορά η έκφραση.
ΚΟΥΚΟΣ Δ.: Δεν θα πρέπει εδώ να υποτιμήσουμε τη σημασία και την επιρροή του χρήματος στα ΜΜΕ.
ΣΩΤΗΡΙΟΥ Κ.: Ας μην ξεχνάμε την περίπτωση Κοσκωτά, την άσκηση και κατάχρηση εξουσίας που έκανε στα media.
ΜΥΤΑΡΑΣ Δ.: Ολη αυτή τη συζήτηση πρέπει να τη θεωρήσουμε σαν μια έρευνα για το τι προβλήματα υπάρχουν στα ΜΜΕ. Πηγαίνουμε ψαχτά μέσα στο σκοτάδι, γιατί δεν υπάρχουν πάρα πολλές πληροφορίες και η προσπάθεια αυτή γίνεται για να εντοπίσουμε τα προβλήματα αυτά με δική μας προσέγγιση. Γιατί το ζητούμενο εδώ δεν είναι να εντοπίσουμε κοινωνικά ή πολιτικά ή όποια άλλα θέματα, αλλά να προσεγγίσουμε, να αγγίξουμε και να αισθανθούμε την επιρροή τους πάνω μας.
Ετσι θα έχουμε μια πληροφόρηση από πρώτο χέρι, η οποία θα είναι βασικής σημασίας για τη δημιουργία ενός εικαστικού έργου. Στηριζόμαστε δηλαδή στην εμπειρία που έχουμε, έστω τη μικρή που μπορούμε να έχουμε από τα ΜΜΕ, ώστε να δημιουργήσουμε απευθείας, με τις δικές μας αισθήσεις και χωρίς μεσολαβήσεις, ένα εικαστικό έργο το οποίο θα έχει κάποιο νόημα, κάποια άποψη, και όχι μόνο άποψη πολιτική, κοινωνική ή οτιδήποτε άλλο, αλλά κυρίως εικαστική άποψη.
Συζητάμε γενικά για τις διαφημίσεις της Benetton.
ΜΑΡΤΖΟΥΚΟΥ Λ.: Η αποτελεσματικότητα των διαφημίσεων της εταιρείας Benetton είναι σημαντική, αλλά χρησιμοποιεί κάθε μέσο για να πετύχει τον σκοπό της. Αμφιβάλλω για το αν «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».
Συνεχίζουμε με μια διακοπή που αναφέρεται σε πρακτικές λεπτομέρειες, όπως την τακτοποίηση του χώρου δουλειάς, τις δυνατότητες των μηχανημάτων, τους τρόπους χρήσης τους και άλλα. Καθορίζουμε καινούργια ημερομηνία συνάντησης.
Η βία πουλάει
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Πρέπει να αναλύσουμε το συγκεκριμένο θέμα και να βρούμε τα στοιχεία που μας ενδιαφέρουν. Γιατί υπάρχει τόσο πολλή βία στα ΜΜΕ.
ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ Μ.: Γιατί πουλάει.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Γιατί πουλάει;
ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ Μ.: Γιατί είναι ένα θέμα πολύ ωμό, με πολλές εντάσεις και συναισθήματα, που εύκολα συγκινεί.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Αρα έχουμε το στοιχείο της έντονης συγκίνησης. Ισως αυτό να είναι κι ένα πρωταρχικό σημείο για δημιουργία καλλιτεχνικού έργου. Επομένως οι θεατές μιας σκηνής βίας δεν μπορούν να επεξεργαστούν ίσως την έντονη συγκίνηση.
ΒΕΡΥΚΑΚΗ ΟΛ.: Στην προσπάθειά τους οι άνθρωποι να βρουν εύκολους τρόπους ζωής, διαλέγουν τον πιο εύκολο ή δεν διαλέγουν καθόλου. Ολα ξεκινάνε από την προσπάθεια των ανθρώπων να βρουν εύκολους τρόπους επιβίωσης.
ΜΑΡΤΖΟΥΚΟΥ Λ.: Η βία, το αίμα, ο θάνατος αγγίζουν τον άνθρωπο γιατί υπάρχουν μέσα τους σαν σύμβολα, γιατί είναι κωδικοποιημένα από αιώνες στον εγκέφαλό τους. Ο θάνατος, επειδή είναι αυτό που είναι, υπάρχει λόγος που τρομάζει και συγκινεί τους ανθρώπους. Είναι ο ίδιος λόγος που το σεξ έχει θεαματικότητα.
ΒΕΡΥΚΑΚΗ Μ.: Σε προηγούμενες κοινωνίες ο άνθρωπος αναζητά την τροφή του και καλείται να κάνει διάφορες ενέργειες μέσα στο εικοσιτετράωρο, όπως το να μεγαλώσει τα παιδιά του, σε αντίθεση με το τώρα, που ο μεγάλος καταναλωτισμός του τα προσφέρει όλα πολύ πιο γρήγορα. Για όλα τα προβλήματα υπάρχουν έτοιμες προκατασκευασμένες λύσεις. Η ταχύτητα της καθημερινότητας έχει γίνει πολύ μεγάλη και ο άνθρωπος δεν προλαβαίνει να τα σκέφτεται όλα.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Αυτό σε γενικό ή ατομικό επίπεδο;
ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ Μ.: Σε γενικό. Ισχύει όμως και ατομικά.
ΜΩΡΑΪΤΗ ΕΛ.: Ναι, και μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις είναι και γενικό και ατομικό.
ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ Μ.: Εδώ ισχύει και η ψυχολογία του όχλου.
Ραδιενέργεια και τηλεόραση
ΜΥΤΑΡΑΣ Δ.: Αυτός είναι ένας ήχος που μπορεί να χρησιμοποιηθεί, μολονότι είναι αντιπαθητικός. Θα μπορούσε το θέμα να περιοριστεί στο θέαμα που μας προσφέρει η τηλεόραση. Η μισή διάρκεια των τηλεοπτικών θεαμάτων είναι η βία. Εκεί όμως το βλέπεις σιγά σιγά. Αν το δούμε συμπυκνωμένο, όπως είπα παραπάνω, το θέαμα είναι φοβερό. Είναι σαν τη ραδιενέργεια, που προστίθεται χωρίς να χάνεται. Πρέπει να το εισπράξει κανείς όλο μαζί για να δει τι σημαίνει. Πιστεύω ότι στο τέλος μπορεί να μη χρησιμοποιήσεις κανένα στοιχείο, να τα βάλεις όλα στο αρχείο. Να βγάλεις μια τεράστια εικόνα όμως από ‘κεί. Δεν πρέπει να το δούμε σαν επιστήμονες αλλά σαν καλλιτέχνες. Καλλιτεχνικό έργο κάνουμε. Πολλές φορές το είδος της δουλειάς σε παρασύρει στο να κάνεις στατιστικές. Μπορείς να το κάνεις κι αυτό. Ή να βγάζουμε διάφορα συμπεράσματα πολύ απλά, αλλά κατά βάθος όλα αυτά να μας βοηθούν να βγάλουμε μια εικόνα. Μια εικόνα η οποία σχηματίζεται μέσα μας, στο μυαλό μας, στην αίσθησή μας, και αυτή προσπαθούμε να υλοποιήσουμε σε εικαστικό έργο. Αυτό είναι κάτι που γίνεται όταν μας προσφερθούν πάρα πολλά ντοκουμέντα.
Αλλά νομίζω ότι οι επιστημονικές παρατηρήσεις που μπορούμε να κάνουμε δεν έχουν ιδιαίτερο κύρος εφόσον εμείς είμαστε καλλιτέχνες και όχι επιστήμονες. Αν βάλεις την προσωπική σου εμπειρία, έχει πιο πολύ ενδιαφέρον. Αυτό ακριβώς μας ενδιαφέρει εδώ, η επαφή μας με αυτό το γεγονός που είναι η βία στην τηλεόραση. Αν το κάνεις αυτό, τότε το γεγονός θα αποκτήσει έναν άλλο χαρακτήρα, κάτι σαν αυτό που είδαμε στην Μπιενάλε της Βενετίας στο Περίπτερο του Ισραήλ, όταν μια καλλιέργεια φρούτου, παραδείγματος χάρη, εξελίσσεται σε εικαστικό γεγονός.
Είναι πιθανό κάποιος μέσα στο δωμάτιό του να αισθάνεται περισσότερο τη βία όταν αναλογίζεται εκείνα που είδε στην τηλεόραση προηγουμένως και τα ενισχύει με τη φαντασία του. Δηλαδή προσθέτουμε εδώ ένα υποκειμενικό στοιχείο το οποίο δεν είναι καθόλου αμελητέο, προκειμένου να το χρησιμοποιήσουμε σε μια εικαστική σύνθεση, όπου αφήνουμε να εννοηθούν πάρα πολλά πράγματα χωρίς να φαίνονται.
Απ’ ό,τι διαπιστώνουμε, οι πληροφορίες είναι τόσο πολλές, τόσο απέραντες και διαφορετικές ώστε είναι αδύνατο να επεξεργαστούμε εδώ σε αυτό τον χώρο όλα αυτά που έρχονται από γύρω μας και να βγάλουμε ένα συμπέρασμα.
«Το Μοντέλο της βίας στα μέσα μαζικής ενημέρωσης» θα κυκλοφορήσει πριν από τις γιορτές των Χριστουγέννων από τον εκδοτικό οίκο Καστανιώτη.
