Επεα πτερόεντα

Δέχομαι πως πήρα φόρα με το μονοτονικό της περασμένης Κυριακής, επιμένοντας στην ανεκτίμητη αξία του προφορικού λόγου, που είναι συνάμα ακροαματικός. Με την προϋπόθεση βέβαια πως παράγει σκέψη, ικανή μέσα από τον διάλογο να γίνει εφεξής διάσκεψη, με την ετυμολογική σημασία της λέξης. Σ’ αυτή τη γραμμή, έψαχνα προχθές και τις οφειλές της ποίησης στον προφορικό λόγο, μιλώντας για τη διδασκαλία της (το διδακτόν και το διδακτέον της) στη Μέση Εκπαίδευση· ζητούμενο εξ ορισμού αμφίβολο, όσο και όπως το διδακτόν της πολιτικής αρετής στον πλατωνικό «Πρωταγόρα».

Η πρότασή μου έλεγε πως η ποίηση, από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας, κινείται ανάμεσα σε δύο πόλους, στην προφορά και στη γραφή· κι αυτό αφορά τόσο στη σύνθεσή της όσο και στην ανάγνωσή της, επομένως και στη διδασκαλία της. Τούτο σημαίνει ότι μήτρα του ποιητικού λόγου ήταν και παραμένει η μιλιά μας· πως τα μιλήματά μας, αυτά τελικώς βασανίζει η γραφή και μ’ αυτά βασανίζεται. Οσα ποιήματα παραγνωρίζουν τον προφορικό ομφάλιο λώρο τους, μοιάζουν λίγο πολύ με μούμιες, περίτεχνες έστω και ζωγραφισμένες όπως της Αιγύπτου. Ενδιαφέρει λοιπόν να αναγνωριστούν κάποια από τα καταγωγικά σήματα της ποίησης, που την ανάγουν στον προφορικό λόγο, ορίζοντας το γένος της και τη συγγένειά της με την προφορά και την ακρόαση:

1. Θυμίζω ότι τα ομηρικά και τα ησιόδεια έπη προϋποθέτουν, ως προς τον μύθο και τη σύνθεσή τους, μακρά προφορική παράδοση, στην οποία και οφείλουν τη βασική τους τυπολογία. Και μολονότι έκαναν χρήση της γραφής, η κυκλοφορία τους παρέμεινε για αιώνες προφορική: η ραψωδική απαγγελία τους και η ακροαματική τους απόλαυση αποτελούσαν τον αυτονόητο αγωγό τους. Εξάλλου δεν πρέπει να λησμονούμε ότι, σχεδόν στο σύνολό της, η αρχαία ελληνική λογοτεχνία, παρά τη γραπτή της πλέον κατάθεση, εξακολούθησε, τουλάχιστον έως τις αρχές του τέταρτου αιώνα, να προσφέρεται ως προφορά και να προσλαμβάνεται ως ακρόαμα.

2. Το άλλο σήμα συγγένειας, ποίησης και προφορικού λόγου: ο ολιστικός χαρακτήρας τους. Μιλώντας μεταξύ μας, μιλάμε για όλα που μας ενδιαφέρουν και μας ερεθίζουν. Αυτή όμως η ελευθερία χαρακτηρίζει και τον ποιητικό λόγο, ο οποίος, θεματικά τουλάχιστον, δεν περιορίζεται από απαγορευτικές εντολές, όπως συμβαίνει με άλλα είδη λόγου, λ.χ. της επιστήμης.

3. Ο προφορικός λόγος είναι κατά κανόνα αυτόματος, ενστικτώδης, έντονα συναισθηματικός. Σε τούτο το σημείο πλησιάζει πολύ την ποίηση, όπου ακόμη και οι ιδέες της φορτίζονται με συγκίνηση· αλλιώς ακούγονται αποστειρωμένες και άνευρες.

4. Τέλος, ο προφορικός λόγος παραμένει, απαρχής μέχρι τέλους, σωματικός: επικουρείται από σωματικές κινήσεις· ενέχει ένα είδος ρυθμού που τον συναρμόζει· εμπεριέχει προπαντός την ανάσα του ­ την αναπνοή και την εκπνοή του. Αναλόγως και στην ποίηση (πέρα από τον εξωτερικό, μετρικό ρυθμό της) υπόκειται μια εσωτερική αναπνοή, που τη συνέχει και τη ρυθμίζει.

Ανακεφαλαιώνω και συμπεραίνω: Οσο το ποίημα συνάπτεται με τον προφορικό λόγο, παρά τις άλλες μορφικές και ουσιαστικές αποκλίσεις του, που τις χρωστάει στη βασανισμένη και βασανιστική γραφή, κατοικεί στο κέντρο της ανθρώπινης εμπειρίας και έκφρασης. Ετσι καταλαβαίνω και τον στίχο του Σεφέρη, που επιμένει ότι «το ποίημα είναι παντού»· ενδιαφέρει επομένως όλους τους ανθρώπους, και ο ποιητής του ορίζεται ως ευαίσθητος και ασκητικός μεσολαβητής του ­ όχι ως ιδιοκτήτης του. Αλλιώς θα πρέπει να δεχτούμε ότι το ποίημα και η ποίηση διαφεύγουν έξω από τον ζωτικό μας λόγο, την ανθρώπινη μιλιά μας· στην οποία εντούτοις εξ ορισμού ανήκουν και σώζουν την τιμή της.

ΥΓ.: Να μην το ξεχάσω: μη χάσετε τον τόμο με τα «μεταθανάτια» διηγήματα του Νίκου Μπακόλα, που κυκλοφόρησε πρόσφατα ο Κέδρος, με τίτλο «Το ταξίδι που πληγώνει». Θα βρείτε μέσα ένα κείμενο (αφήγημα το λέει ο συγγραφέας του), που θα το έλεγα: μικρό αριστούργημα. Η επιγραφή του: «Στις αυλές της θάλασσας». Ο τόπος του: η παράλια Θεσσαλονίκη. Ο χρόνος του: τα τραυματικά παιδικά χρόνια μας, της γενιάς και της τάξης μου εννοώ· που ο Μπακόλας τα αποτυπώνει στο πληγωμένο πετσί του. Δεν έχω διαβάσει καλύτερο κείμενο για τη γενέθλια πόλη.