Σε μια οικονομία που βρίσκεται σε μακροχρόνια πορεία ανάπτυξης και προόδου, ο κοινωνικός διάλογος μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμος, η απουσία του όμως δεν δημιουργεί αναγκαστικά εκρηκτικές καταστάσεις. Αυτό οφείλεται στο ότι η οικονομική ανάπτυξη δημιουργεί περιθώρια βελτίωσης της θέσης όλων των κοινωνικών ομάδων, έστω και αν η συμμετοχή στα οφέλη της ανάπτυξης δεν είναι αυτή την οποία όλοι θα ήθελαν.
Σε μια οικονομία όμως, όπως η ελληνική, η οποία χαρακτηρίζεται από στασιμότητα ή από χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, από σχετικά υψηλό και (έστω ελαφρά) αυξανόμενο ποσοστό ανεργίας, με σοβαρά διαρθρωτικά προβλήματα λόγω του έντονου ευρωπαϊκού και διεθνούς ανταγωνισμού, με ανεστραμμένη την πυραμίδα του πληθυσμού και με χρεοκοπημένο τον δημόσιο τομέα, ο διάλογος μεταξύ των κοινωνικών ομάδων είναι όχι μόνο χρήσιμος αλλά αναγκαίος.
Οι κοινωνικές αντιθέσεις στη χώρα μας έχουν οξυνθεί σε επικίνδυνο βαθμό.
Για την επιτυχία του κοινωνικού διαλόγου πρέπει να πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Πρώτον, ο διάλογος δεν πρέπει να αρχίζει ούτε να τελειώνει κατά τη διάρκεια των κοινωνικών εντάσεων ή εκρήξεων, αλλά πρέπει να γίνεται υπό το καθεστώς πλήρους νηφαλιότητας και ηρεμίας. Δεύτερον, πρέπει να είναι εξασφαλισμένη η αξιοπιστία των εμπλεκομένων μερών, πράγμα το οποίο επιτυγχάνεται αργά και μακροχρόνια. Τρίτον, ο κοινωνικός διάλογος πρέπει να αφορά καίρια και ουσιαστικά θέματα ανάπτυξης, διανομής και κοινωνικών θεσμών.
Το περιεχόμενο του κοινωνικού διαλόγου μπορεί να διαφέρει ανάλογα με την εποχή και τη χώρα. Για τη σύγχρονη Ελλάδα, θεωρώ τα παρακάτω θέματα απαραίτητα στοιχεία του διαλόγου: (α) τον τρόπο συμμετοχής των κοινωνικών ομάδων στα οφέλη της οικονομικής ανάπτυξης, (β) τον τρόπο συμμετοχής των κοινωνικών ομάδων στο κράτος της προσαρμογής και της εξέλιξης της οικονομίας, (γ) το minimum των παροχών στους οικονομικά ασθενέστερους, (δ) τις εγγυήσεις του κράτους στα ζητήματα αυτά.
Ο προσδιορισμός του τρόπου συμμετοχής κάθε κοινωνικής ομάδας στο κόστος και στα οφέλη της αναγκαίας αναπροσαρμογής και της αναμενόμενης ανάπτυξης αποτελούν τους βασικούς όρους με τους οποίους παρέχονται τα κίνητρα στην προσπάθεια ανάπτυξης και αποφεύγονται οι κοινωνικές εντάσεις και γι’ αυτό είναι ανάγκη να είναι εκ των προτέρων, grosso modo, γνωστά. Η αναστροφή της πληθυσμιακής πυραμίδας και η κακή διαχείριση των ασφαλιστικών ταμείων δημιουργούν σοβαρές αβεβαιότητες για το οικονομικό μέλλον των εργαζομένων που σήμερα βρίσκονται κοντά στο τέλος της επαγγελματικής τους ζωής και οι οποίοι σε λίγα χρόνια θα συνταξιοδοτηθούν. Το αποτέλεσμα του κοινωνικού διαλόγου πρέπει να περιέχει εγγυήσεις για τους σημερινούς εργαζόμενους και μελλοντικούς συνταξιούχους.
Ο κ. Θεόδωρος Π. Λιανός είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
