Οταν ο Δημήτριος Γαλανός πέθανε στο Μπενάρες της Ινδίας το 1833, ένας βραχμάνος που είχε παρακολουθήσει την πνευματική του πορεία και προσφορά τον αποχαιρέτησε λέγοντας: «Αλίμονο, έφυγε ο Πλάτων του αιώνος». Μετά ο Γαλανός ξεχάστηκε για πολλά χρόνια.
Την ερχόμενη Τετάρτη στη μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών θα παρουσιαστεί το Λεξικό Σανσκριτικής – Αγγλικής – Ελληνικής του έλληνα λογίου Δημητρίου Γαλανού, ο οποίος επί σχεδόν μισόν αιώνα έζησε στην Ινδία μελετώντας τις ανατολικές γλώσσες και καταγράφοντας τα ήθη, τα έθιμα και τους μύθους του μακρινού αυτού τόπου. Είναι μια έκδοση του Ελληνο-Ινδικού Συνδέσμου που πραγματοποιείται χάρη στην πρωτοβουλία αλλά και στην επιμονή του προέδρου του, πρέσβη κ. Βασίλη Βιτσαξή. Πρόκειται για ένα χονδρό βιβλίο που αποτελείται από αμέτρητες φωτοτυπημένες σελίδες των χειρογράφων του Γαλανού με λήμματα της σανσκριτικής γλώσσας που αποδίδονται στα ελληνικά και στα αγγλικά.
Στο κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, στην οδό Θόλου, υπάρχει μια χαλκογραφία, πορτρέτο του Δημητρίου Γαλανού. Δεν έχει υπογραφή, θα πρέπει όμως να έγινε στην Ινδία γιατί ο άνδρας έχει κάποια ηλικία και εμείς ξέρουμε ότι ο Γαλανός έφυγε από την Ελλάδα μόλις 33 ετών και δεν επέστρεψε ποτέ. Ενα άλλο πορτρέτο, φιλοτεχνημένο από τον Παύλο Προσαλέντη, βρίσκεται στην κατοχή του απογόνου του καθηγητή κ. Δημήτρη Γαλανού, και πρέπει να έχει γίνει με βάση το χαρακτικό που ανήκει στο Πανεπιστήμιο. Κάτω από το τουρμπάνι διαγράφεται το πρόσωπο ενός ευαίσθητου και ωραίου άνδρα, μεσόκοπου, με ευγενικά χαρακτηριστικά και ηδυπαθή χείλη.
Ο Δημήτριος Γαλανός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1760 σε μια οικογένεια εύπορη και με πνευματική παράδοση, η οποία είχε δώσει στην Ορθοδοξία πολλούς κληρικούς. Ηταν ένας προικισμένος νέος και όταν έγινε 14 ετών τον έστειλαν να σπουδάσει στο ονομαστό σχολείο του Μεσολογγίου. Στα τέλη του 18ου αιώνα το Μεσολόγγι ήταν ένα ακμαίο εμπορικό κέντρο που διατηρούσε ισχυρούς δεσμούς με την ελληνική κοινότητα της Βενετίας. Στο Μεσολόγγι έφθασε ο Γαλανός το 1874. Εκείνη τη χρονιά ξανάνοιξε το δημοτικό σχολείο της πόλης που είχε κλείσει για τρία χρόνια μετά τα Ορλωφικά. Συνέχισε τις σπουδές του στην Πάτμο, στη Μονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου με την πλούσια βιβλιοθήκη, όπου είχε δάσκαλο τον Δανιήλ Κεραμέα, έναν από τους διαπρεπέστερους λογίους της εποχής του. Μετά πήγε στην Κωνσταντινούπολη και φιλοξενήθηκε σε έναν συγγενή του, τον Μητροπολίτη Καισαρείας, ο οποίος τον προόριζε για κληρικό. Η επιθυμία του μητροπολίτη δεν έμελλε όμως να πραγματοποιηθεί.
Ο Γαλανός γνώρισε στην Πόλη έναν εκπρόσωπο των ελλήνων εμπόρων που ήταν εγκατεστημένοι στην Ινδία και αναζητούσαν έναν ελληνοδιδάσκαλο για τα παιδιά της ελληνικής κοινότητας. Αυτή τη θέση δέχθηκε ο Γαλανός και ξεκίνησε για το μακρινό ταξίδι και τη μεγάλη περιπέτεια. Από την Πόλη κατέβηκε στο Σινά, διέσχισε την έρημο, πήρε ένα αγγλικό πλοίο από τη Βασόρα και αφού έκανε τον γύρο της Ινδικής χερσονήσου κατέληξε στην Καλκούτα. Εκεί συνδέθηκε με έναν πλούσιο τοπικό παράγοντα, τον Κ. Πανταζή, ο οποίος τον εισήγαγε στο εμπόριο που άσκησε παράλληλα με τη διδασκαλία. Φαίνεται πως ήδη γνώριζε αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά. Στην Καλκούτα άρχισε να μελετάει περσικά, σανσκριτικά και τις γλώσσες της Βεγγάλης και του Ινδουιστάν. Χάρη δε στις συμβουλές του Πανταζή έκανε έξυπνες τοποθετήσεις και δημιούργησε μια σημαντική περιουσία που του επέτρεψε να συνεχίσει τις μελέτες του και να ζει άνετα.
Το 1793 εγκαταστάθηκε στο Μπενάρες, την ιερή πόλη των Ινδών στον Γάγγη, όπου πέρασε τα υπόλοιπα 40 χρόνια της ζωής του. Ηταν μια ταραγμένη εποχή. Η Ινδία ήταν βρετανική αποικία, υποβλήθηκε σε ριζικές διοικητικές αλλαγές και οι άνθρωποι ζούσαν σε διαρκή φόβο από τις ταραχές που είχαν ξεσπάσει ανάμεσα σε Ινδουιστές και Μουσουλμάνους. Ο Γαλανός έζησε εκεί απομονωμένος. Φαίνεται πως είχε ελάχιστους φίλους μεταξύ των Ευρωπαίων και σχετίστηκε κυρίως με Ινδούς. Τότε άρχισε να καταγράφει τα ήθη της νέας του πατρίδας, ενώ παράλληλα μετέφρασε πολλά κείμενα από τα σανσκριτικά και καταπιάστηκε με τη συγγραφή του μεγάλου Σανσκριτο-Αγγλο- Ελληνικού λεξικού, καθώς και λεξικού της Περσικής – Σανσκριτικής και Ελληνικής και επίσης ενός Σανσκριτικού Ονομαστικού Λεξικού της ινδικής μυθολογίας. Το γλωσσολογικό έργο του Γαλανού διακρίνεται για τη βαθιά κλασική παιδεία, τη φιλοκαλία και επιμέλεια αυτού του ασυνήθιστου έλληνα λογίου που αναζήτησε και ασπάστηκε τα διδάγματα της ινδουιστικής φιλοσοφίας χωρίς να απαρνηθεί τη χριστιανική του πίστη. Στις φωτοτυπημένες σελίδες του λεξικού του είναι εντυπωσιακή η καλλιγραφία της σανσκριτικής γραφής αλλά και το πλήθος των συνώνυμων λέξεων στα ελληνικά και στα αγγλικά που χρησιμοποιεί για να ερμηνεύσει τη σανσκριτική.
Σχεδόν μισόν αιώνα μετά την εγκατάστασή του στην Ινδία ο Δημήτριος Γαλανός πέθανε αφού προηγουμένως εξέφρασε την επιθυμία να γυρίσει στην Ελλάδα που είχε στο μεταξύ αποκτήσει την ανεξαρτησία της. Δεν πρόφθασε. Πρόφθασε όμως να κληροδοτήσει όλο το συγγραφικό του έργο και τα λεξικά του στην Ακαδημία Αθηνών μαζί με μια σημαντική χρηματική δωρεά για την ίδρυση του νέου πανεπιστημίου. Το κληροδότημα πέρασε στην Εθνική Βιβλιοθήκη που είχε μόλις συσταθεί και αργότερα το έργο του εκδόθηκε από υπαλλήλους της Βιβλιοθήκης που όμως δεν γνώριζαν σανσκριτικά. Τάφηκε στο χριστιανικό κοιμητήριο που βρίσκεται σε προάστιο του Μπενάρες.
Σίγουρα το χονδρό λεξικό που εκδόθηκε τώρα, 170 σχεδόν χρόνια από τον θάνατό του, δεν είναι ένα βιβλίο χρήσιμο για την κάθε βιβλιοθήκη. Είναι όμως ένα έργο που χρειάζεται να έχουμε συγκεντρωμένο και δεμένο σε έναν τόμο για να μπορούν να σκύψουν επάνω του οι μελετητές, και μια οφειλή μας σε έναν παράξενο έλληνα διανοητή που έζησε μακριά από τον τόπο του και άφησε το έργο του και την περιουσία του στο πανεπιστήμιο που επρόκειτο να ιδρυθεί.
* Η έκδοση έγινε με χορηγία του Ιδρύματος Α. Γ. Λεβέντη και δωρεές του Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης, της κυρίας Αναστασίας Πίντου, των Ιδρυμάτων Ελληνικού Πολιτισμού και Μείζονος Ελληνισμού, του κ. Θ. Παπαλεξόπουλου και της Τραπέζης της Ελλάδος.
