Μια δίκη ιστορικής σημασίας. Το ανώτατο δικαστήριο της χώρας, για πρώτη φορά στην ιστορία του, δικάζει με πρωτοβουλία του εισαγγελέως του Αρείου Πάγου μια υπόθεση που αφορά άμεσα την ελευθερία στην έκφραση, την ελευθερία στο επιστημονικό έργο. Η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου συγκαλείται την προσεχή Πέμπτη για να αποφασίσει για την αναίρεση υπέρ του νόμου που άσκησε ο εισαγγελέας του Δικαστηρίου κ. Π. Δημόπουλος (έτσι χαρακτηρίζεται νομικά η ενέργειά του) θεωρώντας αντισυνταγματική την απόφαση του Πρωτοδικείου της Θεσσαλονίκης για απαγόρευση του Λεξικού Μπαμπινιώτη επειδή είχε περιλάβει στα λήμματά του τη λέξη «Βούλγαρος», καταγράφοντας και την υβριστική σημασία της.
Στην εισήγησή του ο κ. Δημόπουλος θα ταχθεί υπέρ της ελευθερίας στο επιστημονικό έργο, θα υποστηρίξει σαφώς και κατηγορηματικώς τη δυνατότητα ενός λεξικογράφου να καταγράφει τις λέξεις με όποιο νόημα τους έχουν προσδώσει η ζωή και η καθημερινότητα, έστω κι αν η χρήση τους είναι μεμονωμένη, και θα ζητήσει την αναίρεση της απόφασης της Θεσσαλονίκης ως αντισυνταγματικής.
Η «δίκη των λέξεων» είναι μια δίκη που δεν έχει προηγούμενο στα 164 χρόνια λειτουργίας του ανωτάτου δικαστηρίου της χώρας. Από το 1834, οπότε ο Αρειος Πάγος εξέδωσε την απόφαση που φέρει τον αριθμό 1 με ημερομηνία 1η Απριλίου, είναι η πρώτη φορά που κρίνεται μια πραγματική αναίρεση υπέρ του νόμου!
Πενήντα αρεοπαγίτες, οκτώ αντιπρόεδροι, ο πρόεδρος και ο εισαγγελέας του ανωτάτου δικαστηρίου συγκροτούν την προσεχή Πέμπτη την πλήρη Ολομέλεια του δικαστηρίου για μια δίκη που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί «δίκη των λέξεων» ή «δίκη των λεξικών».
* Η γνώση στο εδώλιο
Στο μικροσκόπιο της Δικαιοσύνης, λοιπόν, το επιστημονικό έργο και τα όριά του· η επιστημονική γνώση και η σχέση της με τη δικαστική εξουσία. Τα ερωτήματα πολλά, κρίσιμα και ουσιώδη. Μπορεί ο δικαστής να δικάσει και να καταδικάσει την επιστημονική γνώση; Εχει το δικαίωμα να κρίνει τον επιστήμονα και να απαγορεύσει το έργο του; Μπορεί να ρίξει στην πυρά έργα του λόγου και της επιστήμης; Μπορεί να απαγορεύσει και να επιβάλει προληπτική λογοκρισία με το επιχείρημα της προσβολής της προσωπικότητας των πολιτών;
Στη «δίκη των λέξεων» η Θέμιδα θα κληθεί να σταθμίσει με τη ζυγαριά της αγαθά όπως η ελευθερία της έκφρασης και του λόγου και η προστασία της προσωπικότητας και να αποφανθεί για μέτρα που θυμίζουν παρελθόν και μας φέρνουν στον νου τις πιο μελανές σελίδες στην ιστορία του ανθρώπου.
Η δίκη για το λεξικό του καθηγητή Μπαμπινιώτη είναι, από κάθε πλευρά, ιστορικής σημασίας. Η εισήγηση του ανωτάτου παράγοντα της εισαγγελικής αρχής σε αυτή τη δίκη είναι βαρύνουσα. Το περιεχόμενό της αποκαλύπτει σήμερα «Το Βήμα» δίδοντας και το στίγμα μιας δικαστικής διαδικασίας που θα απασχολήσει και θα συζητηθεί.
Η εισαγγελική εισήγηση προς την Ολομέλεια του ανωτάτου δικαστηρίου καθορίζει το πλαίσιο της ελεύθερης έκφρασης και της εφαρμογής των συνταγματικών διατάξεων για την ελεύθερη άσκηση του επιστημονικού έργου και την προάσπιση των δικαιωμάτων που συναρτώνται με την προσωπικότητα και τις επιλογές των πολιτών. Η επιχειρηματολογία του κ. Δημόπουλου αρχίζει από τις διατάξεις του Αστικού Κώδικα και φθάνει ως τις συνταγματικές ρυθμίσεις λαμβάνοντας ευθέως θέση υπέρ του καθηγητή Μπαμπινιώτη και της παράθεσης στο λεξικό του λημμάτων που προκάλεσαν αντιδράσεις και αμφισβητήσεις.
Ο ανώτατος παράγοντας της εισαγγελικής αρχής, με πρωτοβουλία του οποίου συγκαλείται η Ολομέλεια, στην εισήγησή του θα υπερασπιστεί με επιχειρήματα την ελευθερία στην επιστήμη και το έργο των λειτουργών της. Θα υποστηρίξει τις «διωκόμενες» λέξεις και το ουσιαστικό νόημά τους και θα ταχθεί ενάντιος σε κάθε απόπειρα λογοκρισίας και απαγόρευσης του λεξικού αλλά και βιβλίων που περιλαμβάνουν νοήματα που προκαλούν ή αμφισβητούνται. Με γνώμονα τον νόμο και το Σύνταγμα, που προασπίζει πάνω από όλα την ελευθερία ως ύψιστο αγαθό, ο κ. Δημόπουλος θα τονίσει ότι οι λέξεις σε ένα επιστημονικό έργο δεν είναι δυνατόν να θεωρηθούν υβριστικές γιατί η πρόθεση του επιστήμονα, του λεξικογράφου, δεν είναι άλλη από την παράθεση των λέξεων σε μια προσπάθεια να είναι πλήρες το λεξικό και να αντανακλά τη γλωσσική πραγματικότητα.
«Η επιστημονική ευθύνη», θα υποστηριχθεί, «και η πληρότητα επιβάλλουν την ακριβή καταγραφή κάθε σημασίας υπό την οποία χρησιμοποιείται μια λέξη, έστω και αν η σημασία της είναι υβριστική». Κριτήριο, κατά τον κ. Δημόπουλο, για να περιληφθεί η σημασία μιας λέξης στο λεξικό είναι «η χρήση της, μεγάλη ή μικρή ή σπάνια, στη ζωντανή γλώσσα». Μάλιστα, κατά την άποψή του, «ο λεξικογράφος δεν προσδίδει νόημα στις λέξεις ούτε χρησιμοποιεί τις λέξεις με το νόημά τους».
Το καταλυτικό επιχείρημα του κ. Δημόπουλου για την ανατροπή της απόφασης του Πρωτοδικείου της Θεσσαλονίκης (την εξέδωσε ο δικαστής κ. Ν. Τσάκος) θα είναι ότι ο καθηγητής Μπαμπινιώτης και το επιτελείο του είχαν επιστημονική υποχρέωση να καταγράψουν τα λήμματα «Βούλγαρος» κλπ. στο λεξικό, γεγονός που δεν σημαίνει ότι ο ίδιος αποδέχεται τη σημασία των λέξεων αυτών. «Η λεξικογραφική καταγραφή της λέξης», τονίζεται στην εισήγηση του εισαγγελέως, «με την παράθεση της ερμηνείας της, έστω και υβριστικής, δεν σημαίνει, αυτή καθ’ εαυτήν, ότι ο λεξικογράφος αποδέχεται την καταφρονητική σημασία της λέξης για τα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται ή ότι προσβάλλει την προσωπικότητα των προσώπων για τα οποία η χρήση της λέξης ενέχει καταφρόνηση».
* Αντισυνταγματική η απαγόρευση
Η απόφαση της Θεσσαλονίκης για απαγόρευση του λεξικού αν περιληφθούν τα επίμαχα λήμματα που περιλαμβάνει και διατάξεις για προσωποκράτηση του καθηγητή Μπαμπινιώτη αλλά και χρηματικές ποινές κονιορτοποιείται από τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. Κρίνεται στο σύνολό της αντισυνταγματική και προκρίνεται η λύση της εξαφάνισής της (σε νομικό πεδίο). Ο κ. Π. Δημόπουλος, με επιχειρήματα που στηρίζονται και πάλι στο Σύνταγμα (άρθρο 14), ανατρέπει το σκεπτικό της και τάσσεται υπέρ της προάσπισης της ελευθερίας στο επιστημονικό έργο. «Η απόφαση», υπογραμμίζει στην εισήγησή του, «παραβιάζει την προστατευόμενη ελευθερία της εκφράσεως και διαδόσεων των στοχασμών που απαγορεύουν την κατάσχεση, λογοκρισία και κάθε άλλο ισοδύναμο προληπτικό μέτρο εις βάρος του Τύπου, δεδομένου ότι η συμμόρφωση προς την ως άνω διάταξη της αποφάσεως άγει σε αποτέλεσμα ισοδύναμο της προληπτικής λογοκρισίας και κατάσχεσης του λεξικού και δυσχεραίνει, αν δεν καθιστά αδύνατη, την κυκλοφορία του».
Καταφανώς αντισυνταγματική, λοιπόν, η απόφαση της Θεσσαλονίκης για την οποία ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου θα καλέσει την Ολομέλεια να την «εξαφανίσει» αλλάζοντας τη νομολογία της που ως τώρα δεν επιτρέπει αναιρέσεις κατά αποφάσεων που εκδόθηκαν με τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων. Ο κ. Δημόπουλος υποστηρίζει ότι η αναίρεση υπέρ νόμου δεν είναι ένδικο μέσο και ότι είναι δυνατόν να προχωρήσει το ανώτατο δικαστήριο σε απόφαση με την οποία θα αποκαθίσταται η συνταγματική τάξη και θα προασπίζονται η ελευθερία ως ύψιστο αγαθό και η ουσιαστική νομιμότητα.
Πάντως αξίζει να σημειωθεί ότι από το 1834, που λειτούργησε για πρώτη φορά ο Αρειος Πάγος, ως σήμερα έχουν ασκηθεί συνολικά 17 αναιρέσεις υπέρ του νόμου, όλες όμως για τυπικά θέματα. Η πρώτη ουσιαστική αναίρεση υπέρ του νόμου είναι αυτή για το Λεξικό Μπαμπινιώτη. Και από αυτή την άποψη η δίκη στην Ολομέλεια έχει πρόσθετη σημασία.
