Κατά τη διάρκεια των τεσσάρων ετών του πολέμου, η Ουκρανία εξέλιξε θεαματικά τον τρόπο άμυνάς της, εγκαταλείποντας όσα υπολείμματα παρέμεναν από το συγκεντρωτικό σοβιετικό σύστημα και προσανατολιζόμενη προς πιο ευέλικτες και προσαρμοστικές μεθόδους, με την υιοθέτηση πρωτοκόλλων του ΝΑΤΟ.
Πρόκληση ήταν η ανάγκη ταχύτατης εκπαίδευσης των στρατιωτών, συχνά υπό ρωσικά πλήγματα στα κέντρα εκπαίδευσης για κάμψη του ηθικού. Εμφαση δόθηκε στις εκτενείς προσομοιώσεις και στην καλλιέργεια ψυχικής ανθεκτικότητας. Πολλές εξελίξεις θα διδάσκονται στα βιβλία Ιστορίας ως αλλαγές του τρόπου διεξαγωγής του πολέμου εν γένει.
Η σημαντικότερη είναι η ανάδειξη των μη επανδρωμένων εναέριων οχημάτων – drones (UAVs) – στο θεμελιώδες μέσο του πολέμου. Η πρόοδος της χρήσης τους υπήρξε ραγδαία και αποτελούν την κύρια αιτία για την οποία η προέλαση είναι πολύ αργή στα πεδία των μαχών.
Από μέσα αναγνώρισης τα drones εξελίχθηκαν σε πολύπλοκα συστήματα συντονιζόμενα εν μέρει με τεχνητή νοημοσύνη. Σηματοδότησαν δραματική άνοδο του ηλεκτρονικού πολέμου, ενώ από το 2024 εμπεδώνεται η χρήση τεχνολογίας οπτικών ινών. Από το 2025 είναι κρίσιμος ο συντονισμός πολλαπλών συστημάτων μέσω τεχνητής νοημοσύνης, η οποία δυνητικά έχει ρόλο στη λήψη αποφάσεων στο πεδίο.
Η χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης
Προς το παρόν, η τεχνητή νοημοσύνη δεν χρησιμοποιείται ευρέως ως αυτόνομος λήπτης αποφάσεων αλλά ως μέσο ταχύτητας στη διαχείριση δεδομένων, αναγνώρισης στόχων και προσανατολισμού στο πεδίο με διόρθωση διαδρομών, σε συνεργασία με την ανθρώπινη εμπρόθετη δράση.
Το ερώτημα είναι αν στο μέλλον η τεχνητή νοημοσύνη θα υποκαταστήσει την ανθρώπινη λήψη αποφάσεων. Τα μη επανδρωμένα οχήματα εδάφους (UGVs) αντιμετωπίζουν νάρκες, βοηθούν στον ανεφοδιασμό και πραγματοποιούν χτυπήματα. Τα μη επανδρωμένα σκάφη επιφανείας (USVs) της Ουκρανίας κατάφεραν αποφασιστικά πλήγματα στον ρωσικό στόλο. Πλέον η χρήση ενός πλήρους λειτουργικού συστήματος διαθέτει αποτρεπτική δύναμη έναντι ενός πολύ μεγαλύτερου στόλου και εμποδίζει τον ναυτικό αποκλεισμό. Στο εξής, χώρες χωρίς ισχυρό στόλο θα μπορούν να εξασφαλίζουν άρνηση χρήσης της θάλασσας έναντι ισχυρότερων αντιπάλων.
Το 2026, πάντως, σημαντικός κίνδυνος για το ΝΑΤΟ είναι ότι η Ρωσία (και οι σύμμαχοι) συλλέγει μαζικώς δεδομένα από τα πεδία μαχών για να εκπαιδεύει όπλα τεχνητής νοημοσύνης. Οι πόλεμοι του μέλλοντος μπορεί να κρίνονται από συστήματα χαμηλού κόστους, τα οποία επιτίθενται με τρόπο σμήνους προκαλώντας κορεσμό στον αντίπαλο. Κύρια πολεμική αρετή είναι η συνεχής προσαρμοστικότητα στα νέα τεχνολογικά δεδομένα στο πεδίο και λιγότερο ο εξαρχής στρατηγικός σχεδιασμός.
Στην αντιμετώπιση των drones, καθίστανται παρωχημένες οι συγκεντρωτικές μέθοδοι αεράμυνας με χρήση πυραυλικών συστημάτων που αμύνονταν έναντι λίγων και μεγάλων εχθρικών drones, αλλά κορέννυνται έναντι μαζικών σμηνών. Είναι σημαντικότερη μια ευλύγιστη αρχιτεκτονική άμυνας που αξιοποιεί φυσικές και αυτοσχέδιες οχυρές θέσεις, καθώς και αναχαιτιστικά φίλια drones.
Αποφασιστική είναι η οικονομική βιωσιμότητα, καθώς οι αναχαιτιστικοί πύραυλοι είναι πιο ακριβοί από τα επιθετικά drones. Γι’ αυτό χρησιμοποιούνται φτηνά αναχαιτιστικά drones σε συνεργασία με τον ανθρώπινο παράγοντα. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική ανθεκτικότητα είναι εξίσου σημαντική για την έκβαση των πολέμων με την κατοχή ακριβών όπλων αιχμής.
Γίνεται λόγος για αμυντικά «οικοσυστήματα» με πολυφασματική ανίχνευση με αισθητήρες ήχου, θερμότητας και ραντάρ, συντονισμό τεχνητής νοημοσύνης και ανθρώπινων δρώντων. Ο λόγος είναι ότι η τεχνολογία των οπτικών ινών και των αυτόνομων drones έχει καταστήσει αναποτελεσματικές τις συγκεντρωτικές παρεμβολές (που «τύφλωναν» τα μη επανδρωμένα εναέρια οχήματα), με αποτέλεσμα να επανέρχεται η σημασία της τοπικής αποκεντρωμένης δράσης με συνδυασμό ανθρώπων και μηχανών.
Σε τέσσερα χρόνια, ο ηλεκτρονικός πόλεμος μετατράπηκε από επιμέρους πτυχή σε δυνατότητα καθολικού συντονισμού και συνδυασμού με μεγάλη σημασία για το πυροβολικό. Αυξήθηκε η σημασία του «spoofing», δηλαδή της αποστολής ψευδών συντεταγμένων για εξαπάτηση, έναντι του «jamming», δηλαδή των ηλεκτρονικών παρεμβολών.
Ως αντίδοτο μπορεί να αξιοποιηθούν drones με τεχνολογία οπτικών ινών και υπολογιστικής όρασης. Συστήματα που χρησιμοποιούν πληροφορίες από drones και από δορυφόρους μπορούν να αντιμετωπίζουν τις ηλεκτρονικές παρεμβολές. Σήμερα το πλέον αποτελεσματικό είναι η συνεργασία σε μικρή κλίμακα τεχνητής νοημοσύνης και ανθρώπινης ιδιοπραξίας στις αποφάσεις.
Τεχνολογίες του Διαστήματος
Η σημασία της υβριδικότητας ισχύει και για τη χρήση τεχνολογιών του Διαστήματος. Διαστημικά συστήματα παρατήρησης και το «διαδίκτυο των μαχών» είναι αναπόσπαστα για τη διοίκηση και τον έλεγχο, καθώς και για την ακρίβεια στην επιλογή στόχων. Το γεγονός, όμως, ότι τα συστήματα αυτά είναι ευάλωτα στον ηλεκτρονικό πόλεμο σημαίνει ότι είναι αναγκαία τα υβριδικά συστήματα με λήψη πληροφοριών από το Διάστημα και τη γη, θεωρώντας την απώλεια συνδεσιμότητας ως τον κανόνα αντί για την εξαίρεση.
Ζητούμενο είναι αρχιτεκτονικές ευλυγισίας που επιτρέπουν τη συνέχιση της μάχης εν μέσω προσωρινής απώλειας συνδεσιμότητας. Αποφασιστική για την εξέλιξη των συγκρούσεων είναι πλέον η ταχύτητα φιλτραρίσματος και διαχείρισης του όγκου των δεδομένων σε συνθήκες κορεσμού πληροφοριών, αλλά και ηλεκτρονικών παρεμβολών.
Η λογική των λογισμικών εξελίχθηκε από την προτεραιότητα της «πανοραμικής» θέασης του πεδίου μάχης σε αυτή της αποκεντρωμένης λήψης αποφάσεων ύστερα από ταχεία αξιοποίηση πληροφοριών από πολλαπλούς αισθητήρες.
Το 2025 υπήρξαν επίσης καθοριστικά τα ουκρανικά βαθέα χτυπήματα με έμφαση στην επαναληπτικότητα και την εμβέλεια των χτυπημάτων, που εξουθενώνουν τον αντίπαλο.
Στους σύγχρονους πόλεμους φθοράς, οι αρχικοί στρατηγικοί συνδυασμοί καθίστανται παρωχημένοι, ενώ μυστικό της επιτυχίας είναι η τεχνολογική προσαρμοστικότητα (Μόσχα και Κίεβο εξελίσσουν «παράλληλα» τις πολεμικές μεθόδους τους) και η αποκεντρωμένη υβριδικότητα ανθρώπων και μηχανών.
