Οποιος τα έχει διαβάσει σε μικρή ηλικία ή, ως ενήλικος, σε κάποιο παιδί το γνωρίζει καλά: τα βιβλία της συγγραφέως και εικονογράφου Τούβε Γιάνσον (1914-2001), δημιουργού του κόσμου των Μούμιν, είναι μικρά καταφύγια για όσους νιώθουν πως ο κόσμος γύρω είναι αβέβαιος, επικίνδυνος ή κουραστικός. Οχι ότι ωραιοποιούν την πραγματικότητα. Τα Μούμιν – όπου πρωταγωνιστεί ο Μούμιντρολ και η οικογένειά του, χαρακτήρες που μοιάζουν με ιπποπόταμους αλλά βέβαια συμπεριφέρονται σαν άνθρωποι – δεν ζουν σε έναν κόσμο χωρίς προβλήματα, συχνά μάλιστα απειλούνται από πλημμύρες, κομήτες ή αινιγματικά πλάσματα και η μοναξιά, ο φόβος και η αβεβαιότητα είναι πάντα παρόντα.
Παρ’ όλα αυτά, μέσα στις σελίδες των βιβλίων της φινλανδής συγγραφέως νιώθεις ότι υπάρχει μια ασφάλεια, ένα είδος ζεστασιάς που δεν αγνοεί τον κίνδυνο αλλά δίνει τη δυνατότητα στους ήρωες και στους αναγνώστες να βρουν τρόπους να τον αντιμετωπίσουν μέσω της φιλίας, της φαντασίας και της κοινότητας. Γι’ αυτό και οι ιστορίες της γνώρισαν διεθνή απήχηση και έχουν µεταφραστεί και διαβαστεί από εκατοµµύρια αναγνώστες σε όλον τον κόσµο (στα ελληνικά τα βιβλία της κυκλοφορούν πλέον από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος), εµπνέοντας ταινίες, τηλεοπτικές σειρές, µια όπερα και θεµατικά πάρκα σε Φινλανδία και Ιαπωνία. H δε Γιάνσον έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία, μεταξύ των οποίων και το Βραβείο Χανς Κρίστιαν Αντερσεν, που της απονεμήθηκε το 1966 από τη Διεθνή Οργάνωση Βιβλίων για τη Νεότητα (International Board on Books for Young People – ΙΒΒΥ) για το σύνολο του έργου της στον χώρο του παιδικού βιβλίου.
Αυτός ο κόσμος, λοιπόν, γεμάτος περιπέτεια και τρυφερότητα, γεννήθηκε από την ίδια τη ζωή της Τoύβε Γιάνσον. Διότι στο σπίτι της στο Ελσίνκι, ανάμεσα σε αδελφούς, γονείς και παραμύθια που διηγούνταν μπροστά στη σόμπα, μεγάλωνε μέσα σε μια οικογένεια όπου η τέχνη και η φαντασία ήταν τρόπος ζωής. Η μητέρα της, Σίγκνε Χάμαρστεν Γιάνσον, σχεδίαζε γραμματόσημα και εικονογραφούσε περιοδικά, ενώ ο πατέρας της, ο γλύπτης Βίκτορ Γιάνσον, έπλαθε μορφές από πηλό. Από μικρή, η Τoύβε έμαθε ότι η δημιουργία είναι ταυτόχρονα χαρά και προσωπικό ρίσκο, ότι κάθε έργο αντανακλά τον ίδιο τον καλλιτέχνη και την εποχή του.
Το σύμπαν της, το οικογενειακό και το καλλιτεχνικό, αποτελεί το αντικείμενο μιας έκθεσης στο Helsinki Art Museum – HAM, καθώς εγκαινιάζεται η επέκταση του χώρου που είναι αφιερωμένος στο έργο της, το οποίο εστιάζει στη δημιουργικότητα της οικογένειας Γιάνσον φωτίζοντας τόσο τα ατομικά όσο και τα κοινά καλλιτεχνήματα των μελών της. Στο πλαίσιο αυτής της πλούσιας κληρονομιάς, η Tove Jansson Gallery ανοίγει τον επόμενο μήνα με μια έκθεση επικεντρωμένη στην καλλιτεχνική αυτή οικογένεια και έχει ως άξονα το θάρρος. Ενα θέµα εµπνευσµένο από το βιβλίο της «Comet in Moominland», το οποίο αποσκοπεί στο να συνδέσει τη λογοτεχνία, την εικαστική δημιουργία και τις προσωπικές αξίες της καλλιτέχνιδας. Η έκθεση έχει σχεδιαστεί γύρω από τις εμβληματικές τοιχογραφίες «Πάρτι στην εξοχή» και «Πάρτι στην πόλη», τις οποίες η Γιάνσον είχε ζωγραφίσει το 1947 για να κοσμήσουν το εστιατόριο του Δημαρχείου του Ελσίνκι, αλλά και το τρίπτυχο έργο του 1984 για ένα νηπιαγωγείο στην πόλη Πόρι της Φινλανδίας, με θέμα τις περιπέτειες των Μούμιν.
Επιπλέον, θα παρουσιάζει τον τρόπο που τα μέλη της οικογένειας Γιάνσον απεικόνιζαν το ένα το άλλο, τα διαφορετικά εργαλεία και υλικά που χρησιμοποιούσαν, καθώς και τη στενή σχέση ανάμεσα στην καθημερινή ζωή και την καλλιτεχνική δημιουργία. Την επιμέλεια της έκθεσης έχουν αναλάβει δύο γνώστριες του κόσμου της Γιάνσον, η curator Ελι Χάρνι και η ειδικός συμμετοχής κοινού Λότα Σέλμπεργκ.
Να πούμε ότι το Helsinki Art Museum – HAM είναι ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς οργανισμούς της Φινλανδίας και της σκανδιναβικής περιοχής, με ενεργό ρόλο τόσο στη διαχείριση της καλλιτεχνικής κληρονομιάς του Ελσίνκι όσο και στη σύγχρονη διεθνή εικαστική σκηνή. Το μουσείο φροντίζει μια συλλογή που αριθμεί περίπου 10.000 έργα, κυρίως φινλανδικής τέχνης του 20ού και του 21ου αιώνα αλλά και επιλεγμένα δείγματα διεθνούς τέχνης.
Σημαντικό μέρος των έργων προέρχεται από δωρεές ιδιωτικών συλλογών, με τον κεντρικό ρόλο να κατέχει η συλλογή των εμπόρων τέχνης Λέοναρντ και Καταρίνα Μπεκσμπάκα, η οποία δωρήθηκε το 1976 και αποτελεί τον πυρήνα του μουσείου, περιλαμβάνοντας εμβληματικά έργα της φινλανδικής τέχνης από καλλιτέχνες όπως η Γιάνσον ή ο Τίκο Σάλινεν, ένας από τους σημαντικότερους φινλανδούς ζωγράφους του 20ού αιώνα.
Photo HAM Hanna Kukorelli Tove Jansson – Party in the City- 1947. HAM Helsinki Art Museum. © Moomin Characters™.
Δημιουργός εξ απαλών ονύχων
Η Τούβε Γιάνσον γεννήθηκε το 1914 και μεγάλωσε μέσα σε ένα πολύ δημιουργικό και ζεστό οικογενειακό περιβάλλον στο Ελσίνκι, σε ένα σπίτι Αρ Νουβό στη συνοικία Καταγιανόκα. Η μητέρα της είχε μεγαλώσει στη Στοκχόλμη και στην εποχή της είχε εκπλήξει τους πάντες όταν αποφάσισε να μετακομίσει σε μια φινλανδική πόλη για τον άνδρα που αγάπησε στο Παρίσι. Ηταν μια γυναίκα μπροστά από την εποχή της. Ηταν εκείνη που εξασφάλιζε το εισόδημα της οικογένειας, πράγμα σπάνιο τότε ακόμα και για τα σκανδιναβικά δεδομένα – μάλιστα είχε φωτογραφηθεί μαζί με την κόρη της στο εξώφυλλο του φεμινιστικού φινλανδικού περιοδικού «Astra», ακριβώς για να δείξει τη δύναμη και την αυτονομία της.
Η Τούβε ήταν το μεγαλύτερο παιδί της οικογένειας, έχοντας δύο μικρότερους αδελφούς, τον Περ Ολοβ και τον Λαρς, οι οποίοι θα γίνονταν αργότερα φωτογράφος και σκιτσογράφος, αντίστοιχα. Η οικογένεια ανήκε στη σουηδόφωνη μειονότητα της Φινλανδίας και διατηρούσε ισχυρούς δεσμούς με τη σουηδική κουλτούρα. Η Τούβε Γιάνσον μεγάλωνε με την πεποίθηση ότι το να ζεις ως καλλιτέχνης δεν είναι απλώς επάγγελμα, αλλά τρόπος ζωής και ουσία της ύπαρξης. Η καθημερινότητά της ήταν γεμάτη από συζητήσεις για τέχνη, ιστορίες, ζωγραφική και ανταλλαγή ιδεών μέσα στην οικογένεια. Σε ηλικία 16 ετών, μετακόμισε στο σπίτι του θείου της στη Στοκχόλμη για να ξεκινήσει σπουδές που διεύρυνε στο Ελσίνκι και στο Παρίσι, οι οποίες αφορούσαν τη ζωγραφική και το σχέδιο.
Στο Παρίσι πέρασε από την Académie de la Grande Chaumière, το Atelier Adrien Holy και την École des Beaux-Arts. Οι φοιτητικές εµπειρίες της δεν ήταν πάντα ευχάριστες. Η Γιάνσον συχνά διέκοπτε τις σπουδές της, δοκίμαζε διαφορετικές σχολές και, όπως και πολλοί συνομήλικοί της, ασκούσε κριτική στα αυστηρά και ιεραρχικά εκπαιδευτικά συστήματα που συναντούσε. Παρ’ όλα αυτά, η περίοδος αυτή της προσέφερε σημαντικές γνώσεις και πολύτιμες γνωριμίες.
Ενα «τρολ» ως καταφύγιο από τον φόβο
Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η ζωή των Γιάνσον και της χώρας ήταν γεμάτη φόβο και ανασφάλεια. Οι πολιτικές διαφορές ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, τα ψυχικά τραύματα του παρελθόντος και η συμμετοχή των δύο αδελφών της στον πόλεμο επηρέασαν βαθιά τη ζωή της Τούβε. Οι φιλογερμανικές τάσεις του πατέρα της μαζί με τις οδυνηρές αναμνήσεις του από τον φινλανδικό εμφύλιο πόλεμο του 1918 – όταν είχε αγωνιστεί ενάντια στους Μπολσεβίκους ενώ η Τούβε ήταν ακόμα παιδί – δημιουργούσαν ένταση στο σπίτι.
Επιπλέον, με τον Περ Ολοβ να μάχεται στο Ανατολικό μέτωπο, η οικογένεια – και ιδιαίτερα η μητέρα – ζούσε συνεχώς μέσα στην ανησυχία και την αγωνία. Οι ζωγραφιές της Τούβε έχασαν τη λάμψη τους και η καθημερινότητα ήταν γεμάτη περιορισμούς και θλίψη. Η ίδια βρέθηκε αντιμέτωπη με την ανάγκη να συνδυάσει την εικονογράφηση, που εξασφάλιζε εισόδημα, με τη ζωγραφική, που ήταν η αληθινή της αγάπη. Η πίεση και η αβεβαιότητα την οδήγησαν στη δημιουργία φανταστικών κόσμων, ώστε να ξεφύγει από τη ζοφερή πραγματικότητα και να εκφράσει την εσωτερική της επιθυμία για ασφάλεια, ζεστασιά και ελευθερία.
Ετσι γεννήθηκε το σύμπαν των Μούμιν, συγκεκριμένα η ιστορία «Τα Μούμιν και η μεγάλη πλημμύρα», το 1945, ένας κόσμος γεμάτος φαντασία, όπου ο Μούμιντρολ και η μαμά Μούμιν ψάχνουν τον μπαμπά Μούμιν που έχει φύγει για εξερεύνηση. Η ιστορία αυτή δεν γνώρισε εκδοτική επιτυχία
– τα Μούμιν δεν είχαν βρει ακόμα την τελική μορφή τους και ήταν υπερβολικά στην έκφραση του φόβου τους –, αλλά αποτέλεσε το ξεκίνημα μιας σειράς οκτώ βιβλίων, τα οποία μεταφράστηκαν σε 42 γλώσσες, με χαρακτήρες που αναδεικνύουν αξίες όπως η φιλία, η αλληλεγγύη και η κατανόηση. «Τα μέλη της οικογένειας Μούμιν αγαπιούνται και ταυτόχρονα δίνουν ο ένας στον άλλον την ελευθερία που θέλει και χρειάζεται, είναι μια οικογένεια που ζει αρμονικά. Νοµίζω ότι είχα στον νου µου τη δική µου παιδική ηλικία, που ήταν πολύ ευτυχισµένη…» έλεγε η ίδια, όπως σηµειώνεται στην εισαγωγή των βιβλίων της.
Η Τούβε Γιάνσον δεν ήταν μόνο συγγραφέας και εικονογράφος, αλλά και ζωγράφος, καρτουνίστρια και δημιουργός κόμικς. Εκτός από τα βιβλία με τα Μούμιν, έγραψε επίσης μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων. Δημιούργησε αρκετές γνωστές τοιχογραφίες και εικονογράφησε ιστορίες άλλων συγγραφέων. Τη δεκαετία του 1950, οι χαρακτήρες των Μούμιν εμφανίζονταν όχι μόνο στα βιβλία της, αλλά και στις τοιχογραφίες της, στα εικονογραφημένα βιβλία και στα κόμικς της.
Η έννοια της οικογένειας για την Τούβε Γιάνσον δεν περιοριζόταν στην παραδοσιακή έννοιά της. Μέσω της τέχνης, της φαντασίας και των σχέσεών της, δημιούργησε πολλαπλές μορφές οικογένειας καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της. Είχε σχέσεις με άνδρες, αλλά η πιο σημαντική αγάπη της ζωής της ήταν η Τούλικι Πιέτιλα, καλλιτέχνιδα και καθηγήτρια, με την οποία μοιράστηκε μια βαθιά, διά βίου σύνδεση. Μαζί ζούσαν μια καθημερινότητα γεμάτη δημιουργία, τέχνη και αμοιβαία στήριξη, χωρίς παιδιά, αλλά με ισχυρούς δεσμούς οικογενειακής φύσης.
Το αβγό του φιδιού και η Γιάνσον
Παρόλο που η καλλιτέχνιδα συνήθως απέφευγε την πολιτική, τις δεκαετίες ’30 και ’40 πήρε τολμηρές θέσεις. Στα έργα της φαίνεται η αντίθεσή της στον φασισμό. Το 1934 είχε ταξιδέψει μόνη στη Γερμανία, όπου ήρθε αντιμέτωπη με την έντονη εθνικιστική ατμόσφαιρα, την οποία κατέγραψε στα σκίτσα της απεικονίζοντας, για παράδειγμα, κούκλες να λένε «Χάιλ Χίτλερ» αντί για «μαμά», προκειμένου να δείξει πώς εκκολάπτεται ο ναζισμός – συγκεκριμένα, σε μια εικονογράφησή της για το σατιρικό περιοδικό «Garm» το 1935.
Η Γιάνσον αυτοπροσδιοριζόταν ως φιλελεύθερη και αστειευόταν ότι είναι «ανίκανη να μην είναι αστή», αν και ο πατέρας της τη θεωρούσε αριστερή λόγω των συναναστροφών της. Η ίδια δεν δίσταζε να κατακεραυνώσει τον φασισμό σε κάθε περίσταση. Στο Παρίσι της μέσης δεκαετίας του 1930, σε επιστολή προς την οικογένεια, κατακρίνει τους φινλανδούς εθνικιστές για τα στενά όρια, τον ρατσισμό και τις προκαταλήψεις τους λέγοντας ότι αν συνεχίσουν με πολιτικά θέματα θα σηκωθεί και θα φύγει. Ακόμα και μέσα στις δύσκολες συνθήκες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Γιάνσον δεν απέφευγε την πολιτική.
Με τις γελοιογραφίες της στο περιοδικό «Garm» σατίριζε τον ναζισμό και την εισβολή των Γερμανών, σχολίαζε την ιδέα της «άριας λευκότητας» και κατέκρινε τις φρικαλεότητες της εποχής. Ακόμα και όταν λογοκρινόταν– όπως στις γελοιογραφίες της για τον Στάλιν – η δημιουργικότητα και το χιούμορ της έγιναν μέσα αντίστασης, δείχνοντας ότι η τέχνη μπορεί να είναι όπλο απέναντι στην καταπίεση και τον φόβο. Στη δεκαετία του 1950, η Walt Disney προσφέρθηκε να αγοράσει τα δικαιώματα των Μούμιν, αλλά η Γιάνσον αρνήθηκε, διατηρώντας τον έλεγχο του έργου της και την ελευθερία της φωνής της. Τριάντα χρόνια αργότερα, τα Μούμιν εμφανίστηκαν σε αφίσα της Διεθνούς Αμνηστίας ζητώντας την απελευθέρωση κρατουμένων συνείδησης, μια απόδειξη ότι η φαντασία και η ανθρωπιά της Τούβε συνέχιζαν να εμπνέουν, υπερασπιζόμενες αξίες όπως η ελευθερία, η αλληλεγγύη και η αντίσταση στην αδικία.
INFO
Η έκθεση στην Tove Jansson Gallery του Helsinki Art Museum – HAM, στο Ελσίνκι, εγκαινιάζεται
στις 13 Φεβρουαρίου.
