Έπειτα από 15 χρόνια ακαδημαϊκής πορείας στο Ηνωμένο Βασίλειο, άφησα μόνιμη θέση μέλους ΔΕΠ στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου για να επιστρέψω στην Ελλάδα το 2022. Από την πρώτη στιγμή διαπίστωσα τη δραματική έλλειψη σταθερής χρηματοδότησης για νέους ερευνητές, μεταδιδάκτορες και υποψήφιους διδάκτορες, δηλαδή για τους ανθρώπους που αποτελούν τον βασικό πυρήνα της ερευνητικής παραγωγής.
Σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές χώρες χρηματοδοτούν συστηματικά νέους ερευνητές κάθε χρόνο. Στην Ελλάδα, η τελευταία ουσιαστική προκήρυξη για μεταδιδάκτορες έγινε το 2023 μέσω του ΕΛΙΔΕΚ. Όταν ανακοινώθηκε το πρόγραμμα Trust Your Stars, υπήρξε πραγματικός ενθουσιασμός στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Ήταν ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα για τα ελληνικά δεδομένα: προωθούσε συνεργασίες μεταξύ πανεπιστημίων και προέβλεπε υποχρεωτική συμμετοχή υποψήφιων διδακτόρων σε κάθε έργο.
Στην πράξη, η συμβολή του προγράμματος ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Σε περίπου 30 από τις 88 εγκεκριμένες προτάσεις της Δράσης ΙΙ, στις οποίες συμμετέχουν συνάδελφοι που γνωρίζω προσωπικά, περιλαμβάνονται περισσότεροι από 100 μεταδιδάκτορες και πάνω από 200 υποψήφιοι διδάκτορες. Επιπλέον, υπήρχε ειδική δράση (Δράση Ι) αποκλειστικά για μεταδιδάκτορες, κάτι εξαιρετικά σπάνιο στην Ελλάδα.
Το πρόγραμμα μου έδωσε τη δυνατότητα να καταθέσω μια πραγματικά διεπιστημονική πρόταση (ΕΚΠΑ και ΓΠΑ) με τη συμμετοχή 21 επιστημόνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, ανάμεσά τους 5 μεταδιδάκτορες και 5 υποψήφιοι διδάκτορες. Στόχος ήταν η ταυτοποίηση, ψηφιοποίηση και αξιοποίηση φαρμάκων της βυζαντινής περιόδου, μια πρωτοπόρα πρόταση διεθνώς που γεφύρωνε τη συνεργασία ιστορικών, φαρμακοποιών, χημικών και ιατρών σε ένα πραγματικά διεπιστημονικό εγχείρημα, με επίκεντρο την Ελλάδα.
Όταν τον Ιούλιο πληροφορηθήκαμε ότι η πρότασή μας είχε εγκριθεί στους προσωρινούς πίνακες, ενθουσιαστήκαμε. Αν θέλουμε νέοι άνθρωποι να στραφούν στην έρευνα, πρέπει να μπορούν να ζουν από αυτήν. Το πρόγραμμα αυτό θα εκπαίδευε μια νέα γενιά επιστημόνων με δυνατότητα διεθνούς πρωτοπορίας. Γι’ αυτό το ζήτημα δεν αφορά μόνο τα πανεπιστήμια. Είναι βαθιά κοινωνικό και εθνικό. Αφορά το αν η Ελλάδα θέλει να κρατήσει τα νέα της παιδιά, να στελεχώσει τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά της κέντρα, να παράγει καινοτομία και να δημιουργήσει προϋποθέσεις επιστροφής για έλληνες επιστήμονες που διαπρέπουν στο εξωτερικό.
Η ανακοίνωση του υπουργείου Παιδείας δεν απαντά στα κρίσιμα ερωτήματα που έθεσαν 90 διεθνώς καταξιωμένοι ερευνητές μέσω δύο εξώδικων δηλώσεων στις 30 Μαρτίου και 4 Απριλίου, ζητώντας την άμεση εκταμίευση των εγκεκριμένων προτάσεων. Ακόμη και τώρα, το Υπουργείο και η Κυβέρνηση έχουν τη δυνατότητα να εντάξουν το πρόγραμμα σε άλλο χρηματοδοτικό πλαίσιο, ώστε να διασωθούν οι εγκεκριμένες προτάσεις.
Μια τέτοια απόφαση δε θα ήταν μόνο αναγνώριση του τεράστιου χρόνου και της επιστημονικής εργασίας που επενδύθηκε στις προτάσεις αυτές. Θα ήταν έμπρακτη στήριξη της νέας γενιάς επιστημόνων της χώρας. Ένα σαφές μήνυμα ότι η Ελλάδα μπορεί να προσφέρει ίσες ευκαιρίες με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες και ότι οι νέοι ερευνητές δεν είναι καταδικασμένοι να φύγουν για να μπορέσουν να δημιουργήσουν. Ποτέ δεν είναι αργά!
* Ο κ. Πέτρος Μπούρας-Βαλλιανάτος είναι αν. καθηγητής Ιστορίας των Επιστημών, Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης, ΕΚΠΑ.
