Διαβάζω τις επιφυλλίδες των τελευταίων μηνών και διαπιστώνω πως προσπαθώ συνεχώς να βρω τρόπο να διασκεδάσω τη θλίψη που μου προκαλούν η παγκόσμια γεωπολιτική και ο εγχώριος θρίαμβος του ψηφιακού ασπρόμαυρου. Να βρω μια χαραμάδα αισιοδοξίας σε μια Ευρώπη που μοιάζει ανίκανη να αντιμετωπίσει έναν ναρκισσευόμενο, παράφρονα πρώην σύμμαχο και μια σειρά από στυγνούς, μα στρατηγικά σκεπτόμενους δικτάτορες και ολιγάρχες· και σε μια Ελλάδα που διαβάζει την παγκόσμια κι εγχώρια πολιτική μέσ’ από τραύματα (ψυχαναλυτικά) και βγάζει τον χειρότερό της εαυτό στα τοξικά χαρακώματα των κοινωνικών δικτύων.
Γράφω επανειλημμένως κατά αυτού του φανατισμού, υπέρ της προσπάθειας αλληλοκατανόησης και προσέγγισης, γνωρίζοντας πολύ καλά πως οι συγκρουσιολάγνοι παρασιτούν σ’ αυτή την παρότρυνση και στον εφησυχασμό των καλοζωισμένων κοινωνιών, και πως αυτή η γραμμή άμυνας είναι ισχνή απέναντι στα τρολ και τα μποτ της διχόνοιας που, οι έρευνες δείχνουν,
(ανα)παράγουν το 40% του συνόλου των αναρτήσεων στα κοινωνικά δίκτυα.
Μα δεν μπορώ να σταματήσω· όχι μόνο επειδή οι ανθρώπινες σχέσεις δεν είναι ασπρόμαυρες, όχι μόνο επειδή οι ηθικές επιλογές ενέχουν τραγικότητα και τα περί ηθικής ανωτερότητας είναι μυθεύματα, αλλά κι επειδή αρνούμαι να πιστέψω (πια) ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως θηρίο ανήμερο.
Σ’ αυτό συνέβαλε ο ιστορικός Ρούτγκερ Μπρέγκμαν και το βιβλίο του Ανθρωπότητα, ένα διεπιστημονικό tour de force που εισηγείται – κόντρα στη χομπσιανή παρακαταθήκη του εκ φύσεως άρπαγα κι εγωιστή ανθρώπου – πως αν πραγματικά εξετάσει κανείς την ανθρώπινη ιστορία, θα διαπιστώσει ότι είμαστε πλάσματα εξελικτικώς και ιστορικώς συνεργατικά και ότι η εξυπνάδα του homo sapiens δεν προϋπάρχει, μα είναι παράγωγο της ικανότητάς μας να είμαστε φιλικοί και κοινωνικώς επιδέξιοι.
Για να το πω αλλιώς, οι άνθρωποι είναι βασικά τίμιοι και φιλικοί κι όποια υστεροβουλία παρατηρούμε γύρω μας είναι αποτέλεσμα αυτοεκπληρούμενης προφητείας: όσο προκρίνουμε μια κυρίαρχη αφήγηση που μας παρουσιάζει ως ιδιοτελείς τόσο πιο ιδιοτελείς γινόμαστε, αφού είμαστε πλάσματα εξαιρετικά ικανά στο να αντικατοπτρίζουμε και να ενδυόμαστε τις προσδοκίες των άλλων.
Το πώς ο Μπρέγκμαν καταφέρνει να διατυπώσει πειστικά επιχειρήματα υπέρ αυτής της θέσης είναι από μόνο του δέλεαρ για να διαβάσει κανείς το βιβλίο του. Αποδομεί αποτελεσματικά μερικούς από τους μεγαλύτερους μύθους των κοινωνικών επιστημών και της παγκόσμιας λογοτεχνίας: από τον Aρχοντα των Μυγών μέχρι τα πειράματα του Φίλιπ Ζιμπάρντο (πείραμα φυλάκισης Στάνφορντ) και του Στάνλεϊ Μίλγκραμ (περί τυφλής – υποτίθεται – υπακοής στην εξουσία), κι από την έννοια της Κοινοτοπίας του Κακού της Χάνα Aρεντ μέχρι ξεπερασμένες αρχαιολογικές ερμηνείες παρελθουσών κοινωνιών.
Η κατάλυση της ιδέας της εγγενούς ανθρώπινης κακίας, βεβαίως, δεν συνεπάγεται αυτομάτως την απόδειξη της εγγενούς μας καλοσύνης: μιμητικά όντα, καθώς είμαστε, το ανοίκειο μάς φοβίζει και το εχθρευόμαστε. Αφήνει όμως χώρο για αλλαγή του αφηγήματος: αφού γινόμαστε οι ιστορίες που αναπαράγουμε, λέει ο Μπρέγκμαν, μπορούμε καλύτερα. Φτάνει λίγη μόνο προσωπική επαφή για να δουλέψουν μηχανισμοί εξελικτικοί που προκρίνουν τη συνεννόηση. Εκατό χιλιάδες στρατιώτες κατέβασαν αυθόρμητα τα όπλα τους στα χαρακώματα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου τα Χριστούγεννα του 1914. Την επόμενη χρονιά, οι εξ αποστάσεως υπεύθυνοι έπρεπε να πάρουν μέτρα πρόληψης και προπαγάνδας, για να μην ξανακάνουν οι αντιμαχόμενοι αυτό για το οποίο είναι φτιαγμένος ο άνθρωπος: ανακωχή.
Ας πάψουμε, συνεπώς, να προκρίνουμε την ιδέα πως ο άνθρωπος σώζει εαυτόν μόνο λόγω του «πολιτισμού» και των σκληρά επιβαλλόμενων δομών. Κατά το 75% της ανθρώπινης ιστορίας χτίζαμε κοινωνίες που βασίζονταν στην εμπιστοσύνη. Προσφάτως επίσης: μέσα από τις στάχτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με σωφρονιστικά συστήματα που επανεντάσσουν επιτυχώς πρώην κρατουμένους, στο πώς ως ανθρωπότητα αντιμετωπίσαμε, με αυτοπεριορισμό και για χάρη των συνανθρώπων μας, την κρίση του κορωνοϊού.
Αυτό είναι το Καλό, σε κλίμακα μαζική. Ατελές, μα απτό.
Η κυρία Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη είναι ποιήτρια και μεταφράστρια.
