Ο ορθός λόγος αποτελεί το εννοιολογικό και ιδεολογικό θεμέλιο του σύγχρονου κόσμου. Συνδέθηκε ιστορικά με την πρόοδο, την κοινή ευημερία, την ελευθερία και τη χειραφέτηση. Οπως όμως έχει δείξει η κριτική σκέψη εδώ και δεκαετίες, ο ορθός λόγος δεν είναι άμοιρος των δεινών της νεωτερικότητας. Η υπερβολική χρήση της επιστήμης, η δυνάστευση της φύσης, η αποικιοκρατική ιδεολογία της φυλετικής υπεροχής και η βιομηχανική οργάνωση της εξόντωσης ανθρώπων αποτελούν σκοτεινές όψεις του ίδιου ιστορικού εγχειρήματος.
Η επιστήμη, θεμελιώδης θεσμός του Διαφωτισμού και της νεωτερικότητας, συχνά απορροφήθηκε από την τεχνική. Από εργαλείο απελευθέρωσης από τη μαγική σκέψη και την παραδοσιακή γνώση, μετατράπηκε εύκολα σε όργανο χειραγώγησης και μονοδιάστατης κατανόησης του κόσμου.
Απέναντι στον τρόπο με τον οποίο ο μοντέρνος κόσμος και η βιομηχανική του μονομέρεια έφτασαν να αντιφάσκουν εσωτερικά και να αμφισβητούν τη μεγάλη φιλοδοξία της ευτυχίας όλων και της αυτονομίας του καθενός, οι σύγχρονες δημοκρατίες αθόρυβα αλλά ουσιωδώς τροποποίησαν τη σχέση τους με την επιστημονικότητα και τον ορθολογισμό. Χωρίς να αποκαθηλώσουν αυτές τις μεγάλες οντότητες, φρόντισαν να τις μπολιάσουν με τη δύναμη της κριτικής γνώσης και να δεχτούν όσα οι ίδιες οι επιστήμες, στην πορεία της αυτοσυνειδησίας τους, είχαν κατανοήσει για τον εαυτό τους: ότι η στοιχειώδης σύστασή τους φανερώνεται μόνο όταν ένα επιστημονικό μοντέλο ή εργαλείο υφίσταται κριτική – με μέθοδο και επιστημονικά εργαλεία πάντα.
Η φιλοσοφία της επιστήμης κατέδειξε ότι μια θεωρία είναι επιστημονική μόνο όταν μπορεί να διαψευστεί. Δεν αρκεί να επιβεβαιώνεται· πρέπει να υπάρχει τρόπος να αποδειχθεί λανθασμένη. Η διαψευσιμότητα δεν αποτελεί αδυναμία της επιστήμης, αλλά τον πυρήνα της επιστημονικότητάς της. Παράλληλα, τα δημοκρατικά κράτη υιοθέτησαν την αρχή της προφύλαξης: δεν αρκούνται στη θετική πιθανολόγηση μιας εφαρμογής, αλλά εξετάζουν τον βαθμό κινδύνου και αβεβαιότητας πριν την εγκρίνουν. Οταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις επικινδυνότητας, λαμβάνονται προληπτικά μέτρα χωρίς να αναμένεται η καταστροφή.
Και αυτές οι κατακτήσεις είναι προϊόν του ορθολογικού τρόπου σκέψης· αποτελούν την εσωτερική του αυτοδιόρθωση.
Από αυτή την άποψη, η καχυποψία των πολιτών απέναντι σε κρατική αμέλεια ή σε ύποπτες επιχειρηματικές πρακτικές μετά από ένα δυστύχημα είναι απολύτως εύλογη. Συχνά αποτελεί την κινητήρια δύναμη για τη διερεύνηση των αιτιών, την αποκάλυψη των υπαιτίων και την αποτροπή της επανάληψης μιας τραγωδίας. Στις σύγχρονες δημοκρατίες τα θύματα έχουν το δικαίωμα να διερευνούν έγκυρα και από τη δική τους σκοπιά τις συνθήκες μιας καταστροφής. Αυτό συνέβη και συμβαίνει στην τραγωδία των Τεμπών.
Οταν όμως αυτές οι διαδικασίες μετατρέπονται σε συνωμοσιολογία, χάνουν τη δυναμική τους. Αποσπώνται από την αναζήτηση της αλήθειας και λειτουργούν ως μηχανισμοί ψυχικής εκτόνωσης που τελικά υπονομεύουν την πραγματική κριτική στην εξουσία και την ουσιαστική κατανόηση του γεγονότος. Η συνωμοσιολογία δεν είναι η ορθολογική κριτική του ορθού λόγου· είναι η παύση του.
Υπό αυτή την έννοια, αποτελεί βαθιά αντιδιαφωτιστική στάση απέναντι στο τραγικό. Πολλοί θυμήθηκαν τον όρο «σκοταδισμός» για να ψέξουν τις ακροδεξιές θέσεις της κυρίας Καρυστιανού για τις αμβλώσεις· λιγότεροι στάθηκαν με την ίδια διαύγεια απέναντι στη φαντασίωση της συνωμοσίας του παράνομου φορτίου, αντί της σκληρής κριτικής στην ανασφάλεια των μεταφορών και στις κυβερνητικές ευθύνες γι’ αυτήν.
Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλο μέρος της σημερινής αντιεπιστημονικής ρητορικής προέρχεται από κύκλους που είχαν ήδη θητεύσει στη συνωμοσιολογία. Οπως τώρα με τον ακροδεξιό κ. Βελόπουλο, που ξεκίνησε τη συνωμοσιολογία του ξυλολίου, έτσι και πριν από 15 χρόνια ένας έτερος ακροδεξιός είχε παγιδεύσει την κριτική σκέψη πολλών ανθρώπων στη γραμμή της μεγάλης συνωμοσίας.
Ηταν τα CD του κυρίου Καμμένου και η οικονομική κρίση που παρουσιαζόταν ως αποτέλεσμα συνωμοσίας και όχι ως μια τραγική πραγματικότητα.
O κ. Παναγής Παναγιωτόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ.
