Ενα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής μας είναι ο τρόπος με τον οποίον οι αλγόριθμοι του διαδικτύου επηρεάζουν καταλυτικά τη συμπεριφορά, τον ψυχισμό και τελικά την προσωπικότητα των νέων. Η λειτουργία των αλγορίθμων – επαναληπτική, επίμονη, πανταχού παρούσα – διαμορφώνει σταδιακά ένα περιβάλλον, στο οποίο ο έφηβος δέχεται αδιαλείπτως ερεθίσματα που δεν επιλέγει συνειδητά, αλλά του επιβάλλονται ως «φυσική» συνέχεια όσων έχει ήδη δει ή ακούσει. Αυτό το ψηφιακό φίλτρο της πραγματικότητας δεν είναι επ’ ουδενί αθώο· αντιθέτως, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για τη διάπλαση της μέλλουσας γενιάς.
Οι αλγόριθμοι ειδικότερα συλλέγουν δεδομένα από κάθε ενέργεια του χρήστη (likes, dislikes, αναζητήσεις, παρακολούθηση βίντεο) και επιστρέφουν αδιάκοπα περιεχόμενο παρόμοιο με αυτό που ο ίδιος προτιμά. Οταν πρόκειται για την αγορά μιας ηλεκτρικής συσκευής, αυτή η αλγοριθμική διευκόλυνση μπορεί να είναι εξόχως εξυπηρετική. Οταν όμως αφορά έναν έφηβο, ο οποίος προσελκύεται από σκηνές ωμής βίας, χονδροειδείς αστεϊσμούς, ρατσιστικά βίντεο ή ψηφιακό περιεχόμενο που ευτελίζει την ανθρώπινη υπόσταση, τότε το αποτέλεσμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας αληθινός βομβαρδισμός από τοξικά μηνύματα. Οι έφηβοι δεν βλέπουν πλέον ό,τι αναζητούν· βλέπουν ό,τι ο αλγόριθμος θεωρεί ότι αυτοί δήθεν θέλουν να παρακολουθήσουν.
Η ευαλωτότητα των νέων είναι βεβαίως δεδομένη. Βρίσκονται σε ηλικία όπου οι άμυνες απέναντι στη δύναμη της εικόνας είναι ισχνές, η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής έντονη και η προσωπικότητα ακόμη υπό διαμόρφωση. Η κατάσταση επιδεινώνεται, όταν οι γονείς, λόγω απουσίας, κόπωσης ή αδυναμίας, δεν αποτελούν σταθερό σημείο αναφοράς. Στα σπίτια όπου λείπουν η άδολη στοργή και η ουσιαστική παρουσία των ενηλίκων, το διαδίκτυο γίνεται το βασικό υποκατάστατο φροντίδας, καθοδήγησης, ακόμη και διαπαιδαγώγησης.
Ο έφηβος, μόνος απέναντι στον παγερό κόσμο της οθόνης, εκτίθεται διαρκώς σε πρότυπα που προβάλλουν την άσκηση σωματικού και ψυχολογικού καταναγκασμού επί ευπαθών ομάδων του πληθυσμού, την κατάχρηση οποιουδήποτε είδους νόμιμης εξουσίας και δικαιοδοσίας, την περιφρόνηση της ανθρώπινης οντότητας, την απαξίωση του φυσικού κόσμου. Το πιο επικίνδυνο στοιχείο είναι ότι αυτά τα ερεθίσματα συνδέονται άρρηκτα με την ευχαρίστηση. Το βίαιο παιχνίδι γίνεται «διασκέδαση».
Το προσβλητικό βίντεο προκαλεί «γέλιο». Η καταρράκωση της αξιοπρέπειας μετατρέπεται σε ψηφιακό «θέαμα». Ετσι ο υπό σχηματισμό εγκέφαλος μαθαίνει, σχεδόν ασυνείδητα, να συσχετίζει τη βία και την επιθετικότητα με απολύτως θετικά συναισθήματα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πλάτων στο περίφημο έργο του Νόμοι επισημαίνει ότι το είδος και το περιεχόμενο των παιδικών παιγνιδιών καθορίζει εν πολλοίς το ήθος του μελλοντικού πολίτη.
Θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει ότι ο κίνδυνος αυτός δεν είναι αναπόδραστος και η αλγοριθμική επανάληψη δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ιδεοληπτική πλύση του νεαρού εγκεφάλου. Πιθανότατα, ο ώριμος ενήλικας, που διαθέτει, πλην των άλλων, και ισχυρή κριτική σκέψη, δεν κινδυνεύει σοβαρά. Ομως ο έφηβος, ο οποίος διακατέχεται από την αγωνία της κοινωνικής αποδοχής, υιοθετεί εύκολα ό,τι συγκινεί τα πλήθη των συνομηλίκων του. Με το γονεϊκό αντίβαρο άκρως αποδυναμωμένο, ο ίδιος καταλήγει εύκολο θύμα των αναρίθμητων διαδικτυακών συρμών. Ο αλγόριθμος δεν τον υπηρετεί· τον κατευθύνει. Σε μια ηλικία όπου η προσωπικότητα ακόμη οικοδομείται, ο νέος κινδυνεύει να «εμβολιαστεί» με κίβδηλες αξίες, όπως είναι η λατρεία του «φαίνεσθαι», ο ναρκισσισμός, η φιλοχρηματία, η εγωπάθεια και ο αριβισμός.
Ταυτόχρονα, παρατηρούμε νέους με δυσκολίες στη λήψη πρωτοβουλιών, αδυναμία συγκέντρωσης, έλλειψη ορίων και μειωμένη αντοχή στην απογοήτευση. Μετά την περίοδο της πανδημίας αυτά τα φαινόμενα έγιναν ακόμη πιο έντονα. Οι πνευματικοί ορίζοντες της νέας γενιάς ολοένα στενεύουν. Η αντίληψη της πραγματικότητας συχνά διαστρεβλώνεται. Πολλά αγόρια και κορίτσια αναπτύσσουν πλασματική εικόνα για το σώμα τους, αισθάνονται ανεπαρκείς απέναντι στα εξωπραγματικά υποδείγματα ομορφιάς που κατακλύζουν το διαδίκτυο και έτσι παρωθούνται σε διατροφικές ακρότητες και ψευδεπίγραφες στάσεις ζωής. Η βασανιστική αυτή σύγκριση τους εγκλωβίζει σε έναν φαύλο κύκλο: εθισμός στο διαδίκτυο, ακολουθούμενος από τεράστια ελάττωση της αυτοπεποίθησης και εν τέλει αναγκαστική απόσυρση από την πραγματική ζωή.
Αυτός ο καταστροφικός διάλληλος κύκλος πρέπει οπωσδήποτε να διακοπεί! Η προϊούσα ψηφιακή «μόλυνση», η έλλειψη συναισθηματικών αντιστηριγμάτων και η αδυναμία του σχολείου να παράσχει ουσιαστική παιδεία και ορθή αγωγή συνθέτουν μια δυστοπία που υποσκάπτει την ψυχική ανθεκτικότητα των νέων μας. Η έξοδος από αυτό το αλγοριθμικό «δεσμωτήριο» προϋποθέτει αντικειμενική ενημέρωση, ενίσχυση της αυτοκυριαρχίας του ατόμου και καλλιέργεια γνήσιων ενδιαφερόντων.
Το σχολείο, ως ο μοναδικός κοινωνικός θεσμός με αδιάλειπτη πρόσβαση στη νεανική ψυχή, οφείλει να αναλάβει αμέσως δράση. Οφείλει με άλλα λόγια να προσφέρει όχι μόνο γνώσεις και δεξιότητες, αλλά και κατάλληλα μέσα ψυχικής ενδυνάμωσης, αξιόπιστα εργαλεία κριτικής ανάλυσης και κυρίως ευχάριστες διεξόδους δημιουργικότητας. Η τέχνη, και ειδικότερα η ενεργή καλλιτεχνική ενασχόληση, μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό αντίβαρο στη διαδικτυακή χειραγώγηση.
Η πρακτική αναστροφή των εφήβων με το θέατρο, τη μουσική, τον χορό και τις εικαστικές τέχνες θα τους ανυψώσει στο επίπεδο του δημιουργού, θα τους λυτρώσει από τη συναισθηματική αμβλύτητα και θα τους προστατεύσει από την επικείμενη «πολτοποίηση» της προσωπικότητάς τους. Μόνον επομένως μέσα από τη δημιουργία είναι δυνατόν η νέα γενιά να αντισταθεί στην ψηφιακή εξάρτηση, να ανακαλύψει ουσιώδες νόημα πέρα από την ψυχρή οθόνη και να παραμείνει αδέσμευτη και αυτεξούσια σε μιαν εποχή όπου οι αλγόριθμοι απειλούν να καθορίσουν όχι μόνο το τι βλέπουμε αλλά και το ποιοι είμαστε.
*Ο κ. Ανδρέας Γ. Μαρκαντωνάτος είναι καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και διευθυντής του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών «Παραστατικές Τέχνες» του ΕΑΠ.
*Η κυρία Μαρία Γεωργούση είναι μέλος του ειδικού εκπαιδευτικού προσωπικού με ειδίκευση στο Αρχαίο Θέατρο στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ.
