«Τα μεγάλα έργα σπάνε τα όρια της εποχής τους, ζουν για αιώνες, δηλαδή στον μεγάλο χρόνο, και συχνά ζουν εντονότερες και πληρέστερες ζωές από ό,τι στη συγχρονία τους, στην εποχή της δημιουργίας τους. […] Κατά τη μεταθανάτια ζωή τους εμπλουτίζονται με νέες σημασίες, με νέα νοήματα. Είναι σαν να ξεπερνούν αυτά τα έργα αυτό που ήταν κατά την εποχή της δημιουργίας τους» γράφει ο Μιχαήλ Μπαχτίν στα «Δοκίμια Ποιητικής».
Η διασκευή και η σκηνοθετική σύλληψη του «Ιβάνοφ» του Αντον Τσέχοφ από τον Γιάννη Χουβαρδά κάνει σκηνική πράξη τη ρήση του ρώσου διανοητή. Ο κατά Χουβαρδά «Ιβάνοφ!», με θαυμαστικό πλέον στον τίτλο (δηλωτικό της έντασης της πλήξης και της απελπισίας που βιώνουν οι τσεχοφικοί χαρακτήρες αλλά και της «σπουδαιογελοιότητας» της ανθρώπινης ύπαρξης), είναι μια ανακουφιστικά ανόσια αλλά και τολμηρά καίρια ανάγνωση του πρώτου ολοκληρωμένου έργου του ρώσου δραματουργού. Είναι σαν το κλασικό έργο του Τσέχοφ να έχει μπει μέσα σε μία κλεψύδρα και να έχει αναποδογυριστεί καταγράφοντας βασανιστικά τον άχρονο χρόνο της ανθρώπινης ματαιότητας.
Ο Ιβάνοφ Νικολάι Αλιεξέγεβιτς δεν αντέχει να ζει κάτω από το δέρμα του. Δεν αντέχει ούτε τον εαυτό του ούτε ό,τι τον περιβάλλει. «Σας έχω βαρεθεί όλους». Είναι απεγνωσμένος. «Πνίγομαι». «Εχω καταρρεύσει μέσα μου». «Παλεύω με αυτό το αίσθημα αηδίας». «Δεν ξέρω ποιος είμαι. Γιατί ζω. Τι θέλω. Είμαι οριστικά χαμένος». Γύρω του, μια κοινωνία χρεοκοπημένη. Ανθρωποι διαλυμένοι, κατακερματισμένοι, που τρεκλίζουν και παραπαίουν από το πολύ αλκοόλ, τις ηθελημένες ψευδαισθήσεις τους, τις ματαιώσεις τους, τις πλάνες τους, τα αδιέξοδά τους, την απραξία τους. Ανθρωποι αναίσχυντα κυνικοί, παγωμένοι πνευματικά και συναισθηματικά. Δεν υπάρχει καμία διαφυγή. Οπως αναφωνεί η νεαρή Σάσα, «Είστε πεθαμένοι και δεν το ξέρετε».
Ο Αντον Τσέχοφ έγραψε τον «Ιβάνοφ» 139 χρόνια πριν, το 1887, αλλά η σκηνοθετική προσέγγιση τίναξε από πάνω του τη σκόνη του χρόνου. Ο Γιάννης Χουβαρδάς έχει τοποθετήσει τους τσεχοφικούς χαρακτήρες σε ένα παρακμιακό περιβάλλον καρναβαλικής αισθητικής (Εύα Μανιδάκη), όπου αναπόφευκτα εξασθενεί η μονοσήμαντη, σχεδόν δογματική, σοβαροφάνεια που συνήθως πλαισιώνει το έργο του Τσέχοφ ανανεώνοντάς το συθέμελα.
Η ερμηνευτική συνάφεια με την έννοια του «καρναβαλισμού» του Μιχαήλ Μπαχτίν προκύπτει απρόσκοπτα. «Καρναβαλοποιώντας» τη σκηνική του αφήγηση, ο Χουβαρδάς χρησιμοποιεί ποικιλία υφολογικών στοιχείων (πρόσμειξη του υψηλού και του ταπεινού, του σοβαρού και του γελοίου) για να αναδείξει τη φαιδρή διάσταση της τραγικότητας της ανθρώπινης ύπαρξης, να αμφισβητήσει τις υπάρχουσες εξουσίες, να παρωδήσει τις κοινωνικές ιεραρχίες, να αναδείξει τους συσχετισμούς παρελθοντικής και παροντικής κοινωνικής αρρώστιας, να αποδώσει όλες τις αποχρώσεις της απελπισίας και της υποκρισίας, όπως αυτές εκφράζονται από το σύνολο της παλέτας των χαρακτήρων του έργου. Στήνει, με την καθοριστική αρωγή του Μπλέιν Ρέινινγκερ των Tuxedo Moon, ένα blues σκηνικό πάρτι πάνω στο corpus του τσεχοφικού «Ιβάνοφ» και στηλιτεύει τον κραυγαλέο καθωσπρεπισμό, την απροκάλυπτη κακία, το ανελέητο κουτσομπολιό, την καθηλωτική ανοησία μιας κοινωνίας που βρίσκεται διαρκώς στον ενεστωτικό χρόνο της παρακμής.
Παλιό, καλό Αμόρε
Ο «Ιβάνοφ!» του Γιάννη Χουβαρδά θυμίζει έντονα παλιό, καλό Αμόρε, το θέατρο-αναφορά στην οδό Πριγκιποννήσων 10, όπου ενηλικιωθήκαμε θεατρικά όχι μόνο εμείς ως θεατές, αλλά και οι περισσότεροι από τους σημερινούς περιζήτητους καλλιτέχνες. Θυμίζει Αμόρε όχι μόνο λόγω της αισθητικής όψεως της παράστασης, αλλά και λόγω αρκετών συντελεστών, παλαιών και σταθερών συνεργατών του Χουβαρδά. Χωρίς τις rock and blues μουσικές και τα τραγούδια του Μπλέιν Ρέινινγκερ σε ζωντανή εκτέλεση, που λειτουργούν ως σύγχρονα χορικά-αρμοί της παράστασης, το παραστατικό αποτέλεσμα δεν θα είχε την ίδια δυναμική. Τα mix-and-match κοστούμια της Ιωάννας Τσάμη έχουν σαφή ενότητα ύφους grunge και συνδράμουν στην κατά Μπαχτίν αισθητική του «καρναβαλισμού», ενώ οι σαν σε αχλή φωτισμοί της Ελίζας Αλεξανδροπούλου σε χρώματα σέπιας προσδίδουν την απαραίτητη νοσηρά νοσταλγική ατμόσφαιρα στην παράσταση.
Ο Αργύρης Ξάφης, πνευματικό παιδί του Αμόρε, έχει ωριμάσει πολύ όμορφα καλλιτεχνικά και ειδικά τα τελευταία χρόνια, συνθέτει ρόλους, τους οποίους συζητεί όλη η πόλη. Μετά τη σαρωτική του ερμηνεία στο «Πιο όμορφο σώμα που έχει βρεθεί ποτέ σε αυτό το μέρος», βραβευμένη από την Ελληνική Ενωση Κριτικών Θεάτρου και Παραστατικών Τεχνών, βυθίζεται καθηλωτικά στην ερεβώδη απόγνωση του Ιβάνοφ. Από το Αμόρε επίσης ορμώμενη και η Μαρία Σκουλά, εδώ πλάθει με αξιοζήλευτη ευχέρεια και ενέργεια την παραδόπιστη Ζινάιντα Σάβισνα, τη θηλυκή εκδοχή του σαιξπηρικού Σάιλοκ από τον «Εμπορο της Βενετίας».
Η σκηνική εμπειρία και άνεση του Γιάννη Νταλιάνη (Σαμπέλσκι) και του Νίκου Χατζόπουλου (Λέμπεντεφ), η δυναμική ευθραυστότητα της ασθενικής Αννας Πέτροβνα της Αλεξάνδρας Καζάζου, το ερμηνευτικό σφρίγος της Πηνελόπης Τσιλίκα (Σάσα), η απολυτότητα του χυδαίου κυνισμού της Μπαμπάκινα της Κατερίνας Λυπηρίδου, ο έντονος Μπόρκιν του Θανάση Δόβρη, ο «τετράγωνος» μέσα στην αρματωσιά των ηθικών του κανόνων Γιατρός Λβοβ του Νικόλα Χανακούλα και η σκηνική ειλικρίνεια του Ευάγγελου Βογιατζή (Γεγκόρουσκα) συντάσσονται στη γραμμή της σκηνοθετικής κατεύθυνσης που φωτίζει τη ζωή ως μια μεγάλη απάτη, μια κάκιστη φάρσα. Απόλυτη ενσάρκωση του φαλιμέντου της ανθρώπινης ύπαρξης αποτελεί η κακόψυχη γραία Αβντότια Ναζάροβνα του Χάρη Φραγκούλη. Ηθοποιός με έντονη προσωπικότητα και ερμηνευτική αυτοπεποίθηση, ο Φραγκούλης βρίσκεται σε απίστευτη φόρμα, και ερμηνευτικά και σκηνοθετικά, το τελευταίο διάστημα ισορροπώντας σε πολύ επικίνδυνες αναθέσεις. Εδώ, δεν ολισθαίνει στην καρικατούρα. Δεν παγιδεύεται στη γραφικότητα. Παίζει με τη φόρμα τους για να αναδείξει τη γελοιότητα της ανθρώπινης αναισχυντίας.
Ο καλειδοσκοπικός, ακροσφαλής «Ιβάνοφ!» του Γιάννη Χουβαρδά θα μπορούσε κάλλιστα να φιλοξενηθεί σε οποιαδήποτε θεατρική σκηνή του κόσμου, καθώς μιλά άπταιστα την παγκόσμια γλώσσα της υψηλής δημιουργίας.
