Το φαουστιανό θέμα της εξαγοράς έχει σημαδέψει τη γερμανική λογοτεχνία, από την εποχή του ρομαντισμού με τον Φάουστ του Γκαίτε, έως τα μέσα του 20ού αιώνα με το Δόκτωρ Φάουστους του Τόμας Μαν.
Αυτά είναι και τα δύο γνωστότερα στη χώρα μας έργα. Αλλά υπάρχουν και άλλα, από συγγραφείς που η επίδρασή τους δεν ήταν διόλου μικρότερη και πέραν της Ευρώπης, σε κάποιους από τους αντιπροσωπευτικότερους αμερικανούς πεζογράφους, όπως ο Εντγκαρ Αλαν Πόου και ο Ναθάνιελ Χόθορν. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, όμως έχουμε δύο νουβέλες: Η θαυμαστή ιστορία του Πέτερ Σλέμιλ του Αντελμπερτ φον Σαμίσο και Οι περιπέτειες της παραμονής Πρωτοχρονιάς του Ε.Τ.Α. Χόφμαν. Και οι δύο εκδόθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα: η πρώτη το 1814 και η άλλη δύο χρόνια αργότερα. Οι συγγραφείς τους υπήρξαν φίλοι και η δεύτερη νουβέλα αποτελεί συμπλήρωμα, ή προέκταση ή παράλληλη της πρώτης. Οι εκδόσεις Κίχλη μάς τις προσφέρουν αμφότερες σε ένα βιβλίο, μια ωραιότατη έκδοση που συνοδεύεται από χαλκογραφίες της εποχής και σχέδια του Χόφμαν. Και ο μεταφραστής Νίκος Σκοπλάκης τις έχει εφοδιάσει με πλήθος σημειώσεις κι ένα εξαιρετικό επίμετρο. Οι σημειώσεις και το επίμετρο συνιστούν κατά κάποιον τρόπο ένα τρίτο, γοητευτικό ανάγνωσμα που συνδυάζει την ανάλυση των έργων και το συναρπαστικό χρονικό της εποχής, όπου περιγράφονται και πολλά από τα γνωρίσματα της Κεντρικής Ευρώπης.
Ολα αυτά μαζί οδηγούν σε μια δεύτερη ανάγνωση. Δεν τοποθετούν απλώς τις νουβέλες στην εποχή τους αλλά τις μεταφέρουν, δύο αιώνες αργότερα, και στη δική μας εποχή, αποδεικνύοντας ότι το παρελθόν όχι απλώς δεν χάνεται αλλά και πως η προκλητική του γοητεία παραμένει αναντικατάστατη.
Η διαβολική παράδοση της σκιάς
Στη νουβέλα του Σαμίσο ένας οδοιπόρος ονόματι Πέτερ Σλέμιλ συναντά έναν παράξενο άνδρα ντυμένο στα γκρι (που είναι ο Διάβολος μεταμορφωμένος σε άνθρωπο). Ο Διάβολος μπορεί να κάνει θαύματα και προτείνει στον Σλέμιλ να του παραδώσει ο τελευταίος τη σκιά του και σε αντάλλαγμα ο Εξαποδώ να του δώσει ένα σακούλι το οποίο θα είναι συνεχώς γεμάτο με χρυσά νομίσματα. Τα νομίσματα θα βοηθήσουν τον φτωχό οδοιπόρο, όπως πιστεύει, να παντρευτεί τη Μίνα, τη γυναίκα που αγαπά, γι’ αυτό και δέχεται τη διαβολική προσφορά.
Αλλά οι γύρω του, βλέποντάς τον δίχως σκιά τον αποφεύγουν και η αγαπημένη του τον απορρίπτει. Ο Σλέμιλ πέφτει σε κατάθλιψη και καταλαμβάνεται από αισθήματα ενοχής. Τότε ο Διάβολος εμφανίζεται και του λέει ότι θα του επιστρέψει τη σκιά του με αντάλλαγμα την ψυχή του. Ο Σλέμιλ απορρίπτει την προσφορά, πετάει στην άκρη το σακούλι με τα νομίσματα, καταφεύγει στη φύση και τη μελέτη της (ο Σαμίσο υπήρξε και βοτανολόγος, θαυμαστής του Κάρολου Λινναίου) και τελικά συμφιλιώνεται με τον κόσμο γύρω του.
Η νουβέλα θεωρήθηκε τότε – όπως σε μεγαλο βαθμό θεωρείται και σήμερα – ως ανάγνωσμα για παιδιά. Στα ελληνικά εκδόθηκε άλλες δύο φορές, αλλά βέβαια δεν ήταν μόνο (ή δεν ήταν τόσο) παιδικό ανάγνωσμα.
Ανθρωπος χωρίς είδωλο
Στις Περιπέτειες της παραμονής Πρωτοχρονιάς του Χόφμαν πρωταγωνιστής είναι ο Εράσμους Σπίκχερ, αξιοσέβαστος οικογενειάρχης με γυναίκα και παιδί που σ’ ένα ταξίδι του στη Φλωρεντία γνωρίζει κι ερωτεύεται μια πανέμορφη γυναίκα ονόματι Τζουλιέτα. Τότε εμφανίζεται κάποιος δόκτωρ Νταπερτούτο που θα τον βοηθήσει να πλησιάσει την Τζουλιέτα. Ο Νταπερτούτο είναι βέβαια ο Διάβολος, που ως αντάλλαγμα για να τον βοηθήσει να τον ερωτευθεί η Τζουλιέτα τού ζητά το είδωλό του. Την Τζουλιέτα όμως την πολιορκεί κι ένας νεαρός Ιταλός. Τρελός από ζήλια ο Σπίκχερ τον δολοφονεί και, συνειδητοποιώντας ότι κινδυνεύει να συλληφθεί, αποφασίζει να φύγει.
Ο Νταπερτούτο προσπαθεί να τον πείσει να δηλητηριάσει τη γυναίκα του και το παιδί του. Οταν ο Σπίκχερ επιστρέφει στην οικογένειά του, η γυναίκα του και το παιδί του διαπιστώνοντας ότι δεν έχει είδωλο, τουτέστιν όταν καθρεφτίζεται δεν βλέπει τον εαυτό του, τον περνούν για δαίμονα. Η γυναίκα του τού συνιστά να ταξιδέψει, να συναντήσει τον Νταπερτούτο και να του ζητήσει πίσω το είδωλό του.
Εχουμε άραγε σ’ αυτές τις δύο νουβέλες τη σκοτεινή πλευρά του ρομαντισμού; Νομίζω πως το ερώτημα είναι άκυρο και άκαιρο. Γιατί πατρίδα του ρομαντισμού στις καλύτερες στιγμές του, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη Γερμανία και τη Βρετανία, είναι η νύχτα. Αλλά τα στοιχεία της κοροϊδίας και της διακωμώδησης, που υπάρχουν και στον Χόφμαν και στον Σαμίσο καθιστούν τους δύο αυτούς συγγραφείς μοντέρνους και μπροστά από τις συμβάσεις της εποχής τους. Γι’ αυτό και είναι πολύ σωστό αυτό που υποδεικνύει στο επίμετρό του ο μεταφραστής: να τους διαβάζουμε σαν να είναι σύγχρονοί μας.
Ρεαλισμός και νεωτερικότητα
Πώς συνδυάζεται εδώ το παραμύθι με την πραγματικότητα; Οι ρομαντικοί συγγραφείς αιχμής είχαν κι αυτοί τον δικό τους, τον ρομαντικό ρεαλισμό, όπως ειπώθηκε. Πώς αλλιώς να εξηγηθεί η επίδραση τους σε κορυφαίους, μεταγενέστερους ρεαλιστές, όπως ο Γκόγκολ ή ο Ντοστογέφσκι, ή αργότερα ο Μπουλγκάκοφ και κατ’ εξοχήν ο Κάφκα; Στο επίμετρό του, όπου ο Σκοπλάκης προβαίνει σε μια ερεθιστική συγκριτική ανάγνωση των δύο βιβλίων και αναφέρεται σε αυτές τις επιδράσεις όπως και στα μοντερνιστικά χαρακτηριστικά των δύο συγγραφέων, οι οποίοι προηγήθηκαν κατά πολύ των μοντερνιστών ή, για να το πούμε σωστότερα, εκείνου που συνηθίζουμε να αποκαλούμε νεωτερικότητα.
Ως πρώτος συγγραφέας που καθιέρωσε το γκροτέσκο θεωρείται ο Εντγκαρ Αλαν Πόου, αλλά εδώ βρίσκονται τα πρώτα ίχνη του: ο διχασμός και το δισυπόστατο. Κατά πόσο επηρέασε τον Πόου η έννοια του πορτρέτου και του καθρέφτη (στον Χόφμαν) ή ακόμη και τον Οσκαρ Ουάιλντ στο Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι; Oταν ο Χόφμαν γράφει πως η Τζουλιέτα της νουβέλας του προκύπτει από τον Ρέμπραντ δεν είναι σαν να προηγείται του Ουάιλντ (στον οποίον οφείλουμε τον αφορισμό «η ζωή αντιγράφει την τέχνη);
Τόσο ο Σαμίσο όσο και ο Χόφμαν ήξεραν πολύ καλά πως μπορεί μεν η ενδοχώρα (ή η ατμόσφαιρα) να παίζει αποφαστικό ρόλο στη λογοτεχνική δημιουργία, αλλά εξίσου σπουδαία είναι και η αρχιτεκτονική της κατασκευής, αυτή που συνθέτει ό,τι προηγείται μ’ εκείνο που έπεται – και που κρατάει τον αναγνώστη στη σελίδα.
