Το «Εκείνος κι Εκείνος», το μονόπρακτό του που είχε μεγάλη επιτυχία στην τηλεόραση (1972-1974) στα χρόνια της Δικτατορίας, σατιρίζοντάς την υπόγεια, παίζεται εφέτος στο θέατρο Αργώ. Τα μυθιστορήματά του επανεκδίδονται και κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πατάκη κι ένας πρόσφατος τόμος με κριτικά κείμενα παρουσιάζει σφαιρικά το θεατρικό και πεζογραφικό έργο του.
Σχεδόν μία δεκαετία μετά τον θάνατό του, τον Ιούλιο του 2017, ο Κώστας Μουρσελάς παραμένει παρών και δραστικός στην πνευματική μας ζωή. Το πρόσωπο και το έργο του σμιλεύουν ανάγλυφα τα κείμενα που ανθολογεί στον τόμο Για τον Κώστα Μουρσελά (εκδ. Κουκκίδα – Αιγαίον, 2025) ο Θεοδόσης Πυλαρινός, ομότιμος καθηγητής της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Ιονίου Πανεπιστημίου.
Για τον Κώστα Μουρσελά.
Κριτικά κείμενα Ανθολόγηση, εισαγωγή, επιμέλεια Θεοδόσης Πυλαρινός.
Εκδόσεις Κουκκίδα – Αιγαίον, 2025, σελ. 457, τιμή 21,20 ευρώ
Είναι γνωστή για τα κριτικά αφιερώματά της κυρίως σε ποιητές η σειρά λογοτεχνικής κριτικής «Για τον…» των κυπριακών εκδόσεων Αιγαίον. Τώρα, σε μια συνεργασία με τις αθηναϊκές εκδόσεις Κουκκίδα, στη σειρά εντάσσεται ο πρώτος θεατρικός συγγραφέας. Ο αναγνώστης και ο μελετητής του Μουρσελά έχουν στα χέρια τους μια περιεκτική έκδοση που αποτυπώνει τη διαδρομή του συγγραφέα στον χρόνο με τα λόγια έγκριτων θεατρολόγων και κριτικών, αλλά και με τα δικά του λόγια μέσα από το αυτοβιογραφικό «Ολίγα τινά για τη ζωή μου» και από κατά καιρούς συνεντεύξεις του.
Με τα δικά του λόγια
Τα προσωπικά κείμενα στον τόμο δίνουν κλείδες της ποιητικής του Μουρσελά: «Γράφω γιατί δεν μπορώ να κάνω αλλιώς […]. Γράφοντας αισθάνομαι ότι τουλάχιστον συμπληρώνω τη ζωή μου. […] Ακόμα γράφω ίσως γιατί θέλω να κατανοήσω την εποχή μου […] και την πολυπλοκότητα των σχέσεων και των πραγμάτων. […] Φυσικά ο άνθρωπος είναι πάντα το κυρίαρχο θέμα μου. Αυτόν θέλω να αποκαλύψω, αυτόν θέλω να διαπεράσω, μέσα από τις ρωγμές που μου αφήνει ελεύθερες» εξομολογείται ο ίδιος.
Γεννημένος στον Πειραιά, σπούδασε Νομική και εργάστηκε ως δημόσιος υπάλληλος (1959-1969) ώσπου απολύθηκε από τη χούντα. Εκτοτε αφιερώθηκε στο γράψιμο. Το μονόπρακτο Ανθρωποι και άλογα παίχτηκε για πρώτη φορά το 1963 στη «Δωδέκατη Αυλαία» σε σκηνοθεσία Ιάσονα Γιαννουλάκη κι ο νέος θεατρικός συγγραφέας κάνει αισθητή την παρουσία του με ένα έργο που φλερτάρει με το παράλογο. Θα ακολουθήσουν, ανάμεσα σε άλλα, τα έργα «Η κυρία δεν πενθεί», το «Αυτί του Αλέξανδρου», το «Επικίνδυνο φορτίο», το «Ενυδρείο», το «Ω τι κόσμος, μπαμπά!», το «Μαχαίρι στο κόκαλο».
Το τηλεοπτικό πέρασμα με το «Εκείνος κι Εκείνος» θα τον κάνει γνωστό και αγαπητό σε ένα ευρύτατο κοινό και η πεζογραφική του εμφάνιση με το μυθιστόρημα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά (1989), παρά την αρχική επιφύλαξη της κριτικής, γνώρισε την επιτυχία του μπεστ-σέλερ. «Η τέχνη ήταν και είναι πάντα λαϊκή – και μάλιστα όσο πιο μεγάλη τόσο πιο λαϊκή –, γιατί στην έννοια λαϊκός βαραίνει ο άνθρωπος και όχι μια οποιαδήποτε τάξη ανθρώπων» σχολίαζε ο ίδιος, χαρακτηρίζοντας τον Σαίξπηρ τον πρώτο ίσως μεγάλο λαϊκό συγγραφέα.
Με τα λόγια των άλλων
Διατρέχοντας περίπου εξήντα χρόνια δημιουργίας και έκθεσης στο σανίδι και στον πάγκο του βιβλιοπωλείου, ο τόμος παρουσιάζει λεπτομερώς τον άνθρωπο και συγγραφέα Μουρσελά. «Συνομιλούσε με τους χαρακτήρες, τους ήρωες του έργου που έγραφε κάθε φορά και συνελάμβανε πιθανές εξελίξεις, άλλοτε με τρόπο που αναμενόταν κι άλλοτε με συγκρούσεις και ανατροπές. Επίσης […] συνομιλούσε νοερά και με τον πιθανό αναγνώστη» μαρτυρεί (2019) ο γλωσσολόγος Γεώργιος Μπαμπινιώτης για τον φίλο Μουρσελά. Η εσωτερική ποίηση των ηρώων του, η αθωότης και η πανουργία τους γοητεύει (1993) και τον ομότεχνο θεατρικό συγγραφέα Γιάννη Χρυσούλη. Ο θεατρικός κριτικός Κώστας Γεωργουσόπουλος γράφει (1984) με αφορμή την κωμωδία «Οι φίλοι» πως ο Μουρσελάς «είναι ένας ρομαντικός που φωνάζει κυνικά». Στο έργο του είναι έκδηλα τα στοιχεία της ειρωνείας, του σαρκασμού, της κοινωνικής καταγγελίας με τη μορφή της σάτιρας.
Ο θεατρολόγος Πλάτων Μαυρομούστακος, καθηγητής στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, επισημαίνει (2006) τη σημασία των έργων αυτού του «οργισμένου πολίτη» που είναι ο Μουρσελάς και η νεοελληνίστρια Παναγιώτα Μ. Χατζηγεωργίου γράφοντας (2020) για το ζευγάρι χαρακτήρων Λούη – Μανολόπουλου στα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά και το νιτσεϊκό υπόβαθρο, που θυμίζει καζαντζακικό Ζορμπά, τονίζει τον κουβεντιαστό και εξομολογητικό τόνο της πεζογραφικής γραφής του, τις οικείες και αναγνωρίσιμες από τον Νεοέλληνα ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες που βοηθούν «στην ταύτισή του με τους χαρακτήρες και τους χωροχρόνους του μύθου» εγκαινιάζοντας μια περίοδο μεγάλων πωλήσεων στη νεοελληνική πεζογραφία.
Μεθοδικός τόμος
Το χρήσιμο Χρονολόγιο και η εξαιρετικά κατατοπιστική Εισαγωγή του Πυλαρινού για τα στοιχεία της θεατρικής και πεζογραφικής γραφής του Μουρσελά, τα οποία προτάσσονται των ανθολογούμενων κειμένων, συμπληρώνουν ωφέλιμα την κριτική περιήγηση. Ο Πυλαρινός οργανώνει τα κριτικά κείμενα που ανθολογούνται σε ενότητες (Θεατρικά έργα, Πεζογραφία, Δοκίμια, Κριτικές του ίδιου κ.ά.). Χωριστά, γίνεται επιλογή από Εργοβιογραφικά κείμενα, από Συνεντεύξεις, ενώ στην ενότητα Γενικά κείμενα συγκεντρώνονται θεατρολογικά μελετήματα που εξετάζουν το έργο του συγγραφέα στο σύνολό του. Τα λοιπά κείμενα ακολουθούν, ανά τίτλο, την παραγωγή του συγγραφέα. Δεν παραλείπονται αρνητικές κριτικές, όπως η περίφημη του Δημοσθένη Κούρτοβικ («Ελευθεροτυπία», 1990) για τα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά, σε έναν τόμο συνολικά μεθοδικό και ισορροπημένο. Μια επιφύλαξη διατηρούμε για τον τρόπο με τον οποίο συμπαρατίθενται οι κριτικές σε κάθε έργο, βάσει κάποιου αξιολογικού κριτηρίου του ανθολόγου και όχι ακολουθώντας τη χρονολογική σειρά δημοσίευσής τους, η οποία θα έδειχνε με σαφήνεια την εξέλιξη της πρόσληψης του συγγραφέα μέσα στον χρόνο και τη θέση του στα νεοελληνικά γράμματα. Ο αναγνώστης μπορεί να αναδιατάξει νοερά τα κριτικά κείμενα στη χρονολογική τους σειρά για να συνθέσει αυτή την πορεία.
Εξελίξεις και κριτικές διαδρομές
Για παράδειγμα, το 1963 στη Νέα Εστία ο Αλκης Θρύλος [Ελένη Ουράνη] ξεχωρίζει ήδη τον Μουρσελά από τους θεατρικούς συγγραφείς της γενιάς του («μοιάζει να είναι ο πιο προικισμένος, ο πιο ταλαντούχος από τους τρεις συγγραφείς που παρουσίασε φέτος η 12η Αυλαία»), αλλά σημειώνει ότι «είναι αισθητά, πολύ αισθητά επηρεασμένος από τον Ιονέσκο […]. Σε αρκετές σκηνές οι Ανθρωποι και άλογα μας έδωσαν την εντύπωση μιας πάρα πολύ σφικτής προσκόλλησης στο πρότυπό τους, μιας εξάρτησης, που έφτανε ίσαμε τη μίμηση». Το ίδιο περίπου διάστημα σε (αχρονολόγητο στον τόμο) κείμενό του στο «Βήμα» ο Αγγελος Τερζάκης σχολίαζε για το ίδιο έργο: «Στην περίπτωση τούτη πρόκειται για πολύ αισθητές απηχήσεις του Ιονέσκο, αλλά, προς τιμήν του κυρίου Μουρσελά, αφομοιωμένες και, θάλεγα, υποταγμένες σε κάτι το αρκετά προσωπικό».
Ερευνώντας και μελετώντας συστηματικά το έργο του, ο θεατρολόγος Γιώργος Πεφάνης, καθηγητής στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, θα καταλήξει πολύ αργότερα (2008) σε διαφορετικά συμπεράσματα για το παράλογο στον πρώιμο Μουρσελά: «Το Ανθρωποι και άλογα είναι έργο πρωτοποριακό για την εποχή του […] διότι η φόρμα του ανοίγει νέες προοπτικές για την ελληνική δραματουργία. Η ταλάντωση της γραφής ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το υπερρεαλιστικό το φέρνει κοντά στα πρώτα έργα του Ζιώγα. Είναι χαρακτηριστικό, άλλωστε, το ότι ενώ ο συγγραφέας αγνοούσε την ύπαρξη του ευρωπαϊκού παραλόγου, έγραψε ένα έργο που το θύμιζε από πολλές απόψεις».
Εχοντας ποικίλα σημεία εισόδου, ο τόμος αποτελεί αναμφισβήτητα έργο αναφοράς για τη μελέτη του Μουρσελά και αναδεικνύει, παρουσιάζοντας τις δυσκολίες της αναζήτησης και συλλογής του υλικού, τα ζητούμενα για τη συνέχεια: τη σύνταξη μιας συστηματικής βιβλιογραφίας και παραστασιογραφίας των έργων του Μουρσελά.
