Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα μικρό παιδί που ζούσε στον δρόμο, πάμφτωχο και καταδικασμένο. Μια φιλάνθρωπη κυρία δεν άντεχε να το βλέπει άλλο έτσι, το συμπόνεσε, το συμμάζεψε και το πήρε κοντά της, υπό την προστασία της. Κάποια μέρα το παιδί μπήκε σε έναν κήπο για να κόψει ένα τριαντάφυλλο και να της το δώσει, να την ευχαριστήσει. Ομως, ο ιδιοκτήτης το αντιλήφθηκε, άρπαξε το παιδί και άρχισε να το δέρνει.
Το χτύπησε τόσο πολύ που το παιδί ξεψύχησε. Αυτή είναι, σε αδρές γραμμές, μια ιστορία που έχει γράψει η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου (1867-1906) με τίτλο «Ο Μάρκος». Περιλαμβάνεται σε μια «ανθοδέσμη» 30 διηγημάτων της, σε μια επιμελημένη έκδοση που κυκλοφόρησε στην Κωνσταντινούπολη πριν από μερικά χρόνια.
«Το βιβλίο αυτό μου το έστειλε η φίλη μου Ασπα Χασιώτη. Προτού ερευνήσω παραπάνω τη ζωή της Παπαδοπούλου, ήθελα να διαπιστώσω πώς είναι τα κείμενά της. Διότι γνώριζα ότι είχε περάσει σταδιακά από την καθαρεύουσα στην καθημερινή γλώσσα των απλών ανθρώπων. Λοιπόν, το συγκεκριμένο διήγημα το βρήκα συγκλονιστικό. Και ακραιφνώς ταξικό. Σκέφτηκα πως εκείνη η γυναίκα δεν έγραφε από το σαλόνι της αλλά από το πεζοδρόμιο και πως κατάφερε να μετουσιώσει το υλικό της σε κοινωνικό αγώνα μέσα από τη λογοτεχνία. Κοντολογίς, με ενθουσίασε η περίπτωσή της» έλεγε η Ελένη Πριοβόλου στο «Βήμα» τις προάλλες. Συναντήσαμε τη δημοφιλή συγγραφέα λίγο προτού επιστρέψει στην ιδιαίτερη πατρίδα της, την Αιτωλοακαρνανία, και συνομιλήσαμε για τη Βίβλο της Ιώβ, το νέο της μυθιστόρημα που μόλις κυκλοφόρησε.
«Μια αμαζόνα του 19ου αιώνα»
Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, γεννημένη στη Βλάγκα της Πόλης, «μαχόμενη δασκάλα, οπαδός του δημοτικισμού και διανοούμενη», μια γυναίκα δυναμική και προοδευτική, ενσαρκώνει τις υπαρξιακές και πνευματικές εντάσεις «μεταξύ παράδοσης και νεωτερικότητας». Η Πριοβόλου την είχε στο μυαλό της ενόσω δεν είχε ακόμα ασχοληθεί πρακτικά με τον Χριστόδουλο Παμπλέκη (1733-1793), τον πρωταγωνιστή του προηγούμενου μυθιστορήματός της Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή, για το οποίο τιμήθηκε με το Βραβείο Αφηγηματικού Πεζού Λόγου της Ακαδημίας Αθηνών (Ιδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 2024).
Πλην όμως, κάθε πράγμα στον καιρό του. «Μου λένε ενίοτε ότι γράφω τα βιβλία μου γρήγορα, μέσα σε σύντομα διαστήματα. Ωστόσο, τα προσχεδιάσματά τους παραμένουν και ζυμώνονται μέσα μου για πολλά χρόνια, συχνότατα συνυπάρχουν το ένα με το άλλο. Το μυθιστόρημα για τον Παμπλέκη, παραδείγματος χάριν, ριζώνει στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Από τότε ξεκίνησα να συλλέγω το υλικό μου, έχοντας διαβάσει ένα περίφημο άρθρο του Φίλιππου Ηλιού. Γιατί αυτό είμαι εγώ, μια φανατική συλλέκτρια των ψιλών γραμμάτων της Ιστορίας. Συλλέγω, δηλαδή, τις άγραφες και αποσιωπημένες στιγμές της, αυτές είναι το δικό μου αρχείο. Ε, αυτό το αρχείο το λέω προζύμι που, κάποτε, όταν έρχεται η ώρα του, φουσκώνει» εξήγησε στην εφημερίδα η συγγραφέας.
«Την Παπαδοπούλου, θα μπορούσα να πω, τη φόρεσα πάνω μου. Προσπάθησα να την αφουγκραστώ κυρίως μέσα από τα γραπτά της. Δεν ήταν καθόλου τυχαίο που οι επικριτές της, οι αρτηριοσκληρωτικοί του φαναριωτισμού και της εκκλησίας, την αποκάλεσαν “Σατανίσκη”, προσωνύμιο που όχι μόνο δεν την ενόχλησε αλλά το οικειοποιήθηκε κιόλας, επειδή, εκτός των άλλων, είχε και χιούμορ η γυναίκα. Μια γυναίκα πρωτοποριακή για την εποχή της, εκπαιδευτικός και φεμινίστρια. Μια γυναίκα στις επάλξεις, διαρκώς. Μια γυναίκα που δεν τις χαρίστηκε τίποτα αλλά τα διεκδίκησε όλα, δικαιωματικά, απέναντι στην ανδροκρατία. Μια αμαζόνα του 19ου αιώνα. Η Παπαδοπούλου, βουτηγμένη στα νάματα του Διαφωτισμού, είχε κατανοήσει πολύ καλά το εφήμερο της ζωής και το σάρκαζε. Ηταν μια διεισδυτική παρατηρήτρια των ανθρώπων, διάβαζε τα μάτια τους, τις ψυχές τους. Ακόμα και προς τον θάνατο, ενώ ξέρει ότι σωτηρία δεν υπάρχει πια, πορεύεται με αυτογνωσία. Σέβεται την επιστήμη αλλά δεν πιστεύει στα θαύματα ή, μάλλον, εναγκαλίζεται μέχρι τέλους ένα άλλο θαύμα, το θαύμα της ίδιας της γραφής» συνέχισε η Πριοβόλου, αφήνοντας να διαφανεί η ισχυρότερη ταύτισή της με την Παπαδοπούλου.
Νοερές συνομιλίες
Στο μυθιστόρημα βλέπουμε την πορεία της ηρωίδας, μεταξύ Βαλκανίων και Ευρώπης, παρακολουθούμε τον σύντομο βίο της (πέθανε από καρκίνο του στομάχου προτού κλείσει τα σαράντα). Στο νεκροκρέβατο ενός νοσοκομείου στο Μπαλουκλί, λαμβάνοντας όπιο, ώστε οι πόνοι να μην είναι τόσο διαπεραστικοί, αναθυμάται η Παπαδοπούλου τόπους, ανθρώπους και ιδέες, ανασύρει κοντολογίς τις μνήμες που τη διαμόρφωσαν, απευθυνόμενη μάλιστα προς τη Γεωργία Σάνδη (1804-1876). Γιατί όμως;
«Η Παπαδοπούλου έγραφε κριτικές σε εφημερίδες και σε μία από αυτές, σχετικά με την αυτοβιογραφία της Γαλλίδας, είχε λίγο κατηγορήσει τη Σάνδη ότι γράφει αντρικά. Πλην όμως, η Παπαδοπούλου, με το πέρασμα των χρόνων, ταλανιζόταν και αναρωτιόταν αν την είχε αδικήσει, οπότε, στο μυθιστόρημά μου, αισθανόμενη ένα είδος ενοχής επιδίδεται σε μια προσπάθεια να εξιλεωθεί, ξαναδιαβάζοντας, αναθεωρώντας, λέγοντας ευθέως στη Σάνδη ότι, όχι, δεν έγραφε σαν άντρας αλλά ως γυναίκα, μια γυναίκα αυτόνομη που επιθυμούσε να κατακτήσει τη ζωή της μόνη της, όχι στον πλευρό ή στη σκιά ενός άντρα. Μου φάνηκε λειτουργικό το εύρημα, μια τέτοια νοερή συνομιλία μεταξύ δύο γυναικών συγγραφέων που, επιπροσθέτως, εκπροσωπούν με τον τρόπο τους η καθεμιά τη Δύση και την Ανατολή».
Δεν θα μπορούσαμε να αποκλείσουμε άλλωστε, όπως σημείωσε η Πριοβόλου, να δέχτηκε για την κριτική της στη Σάνδη και ορισμένες αντι-κριτικές η Παπαδοπούλου, από τους κύκλους της εμβληματικής Καλλιρρόης Παρέν (1861-1940) και το αθηναϊκό κέντρο. Η Παρέν αντιμετωπίζει την Παπαδοπούλου αν όχι με καχυποψία, τουλάχιστον με επιφύλαξη. «Η Παπαδοπούλου δεν επεδίωξε ποτέ να ηγεμονεύσει κάπου, σε κάποια ομάδα, σε κάποιο κίνημα. Δεν υπήρξε τέτοιος χαρακτήρας. Η Παπαδοπούλου δεν αποδεχόταν της αυθεντίες. Προτιμούσε να βγάζει μόνη της τα συμπεράσματά της. Ακόμα και ο φεμινισμός της ήταν ιδιότυπος, γεγονός που προκαλούσε αμηχανία σε διαφορετικές πλευρές. Λόγου χάριν, ήταν κατά του γάμου από συμφέρον, δεν της άρεσαν τα προικοσύμφωνα. Θα έλεγα ότι, με τρέχοντες όρους και τηρουμένων των αναλογιών, ήταν αναρχική στη σύστασή της».
Από την προσωπική ζωή στη μεγάλη Ιστορία
Αναφέρει η Παπαδοπούλου, η πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια, «δεν είμαι συντηρητική, φοβισμένη είμαι» και αυτός ο φόβος φαίνεται πως έχει δύο βασικές διαστάσεις στο βιβλίο, μια προσωπική και μια συλλογική. Η Παπαδοπούλου, αφενός, είχε όντως έναν ανεκπλήρωτο έρωτα με τον Γρηγόριο Ξενόπουλο (1867-1951) που την πίκρανε και την καθόρισε. Αφετέρου, στο βιβλίο, υφίσταται μια βιαιοπραγία σε ένα κατάστημα στο Πέρα που ανατρέπει τα δεδομένα και απηχεί ευρύτερους μετασχηματισμούς σε μια μεταιχμιακή περίοδο.
«Ναι, ο έρωτας για τον Ξενόπουλο την απογοήτευσε. Και αφού δεν της έτυχε κάτι αξιόλογο έπειτα, σύντροφο ή σύζυγο δεν απαίτησε αναγκαστικά μέσα στη ροή της ζωής της. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν είχε ανθρώπους να την πλαισιώνουν, άντρες που την εκτιμούσαν και τη σέβονταν και τη στήριζαν, αλλά και γυναίκες, φίλες καρδιακές και πολύτιμες. Υπάρχουν όλοι και όλες μέσα στο μυθιστόρημα, ονόματα, επίθετα, ιδιότητες. Το περιστατικό που σχολιάσατε κι εσείς, στο υπόγειο βιβλιοπωλείο του Γεραδάρη, όπου ένας από τους κιζιλμπάσηδες (ακραίοι ισλαμιστές) την πιάνει από τον λαιμό και τη βαράει και την πετάει χάμω, είναι το συμβολικό προανάκρουσμα για την απώλεια της ειρηνικής συνύπαρξης και για την αιματηρή εκκαθάριση του χριστιανικού στοιχείου στα ερείπια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που έφτασε στο αντιδραστικό απόγειό της με τα Σεπτεμβριανά του 1955. Δεν αναφέρομαι μόνο στους εθνικισμούς αλλά, πρωτίστως, στις αδίστακτες δουλειές των μεγάλων γεωπολιτικών παικτών».
Ελένη Πριοβόλου, Η βίβλος της Ιώβ, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2026, σελ. 352, τιμή 18 ευρώ.
Η κουβέντα με την Ελένη Πριοβόλου ήταν μακρά και, ασφαλώς, κατέληξε σε συγκρίσεις με τη σημερινή πραγματικότητα. «Η Παπαδοπούλου είναι μια ηρωίδα που με πήγαινε μόνη της, κάθε φάση της ζωής της είχε νόημα. Φανταστείτε το, στη Σηλυβρία, τότε, όταν εργαζόταν στο παρθεναγωγείο, έκανε παράλληλα ένα σχολείο γονέων, δηλαδή ένα σχολείο μητέρων. Πόσο ρηξικέλευθο ήταν αυτό. Αυτό που τώρα εξακολουθεί μάλλον να είναι ζητούμενο, επί της ουσίας, εκείνη το έκανε ήδη στον 19ο αιώνα» τόνισε η συγγραφέας που, ως γνωστόν, γράφει παιδικά και εφηβικά βιβλία, σύγχρονα στη θεματική και στη γλώσσα, με ανάλογο πάθος.
Ωστόσο, γιατί η ίδια, μια γυναίκα ενεργή και δραστήρια και παρεμβατική, μέλος του Δικτύου κατά της έμφυλης βίας και των γυναικοκτονιών «η φωνή της», επιλέγει συστηματικά το παρελθόν ως καμβά του έργου της που προορίζεται για ενήλικες; «Ανατρέχω στην ιστορία και, πιο συγκεκριμένα, στην ιστορία του νεοελληνικού κράτους επειδή δεν έχει πάψει να με βασανίζει εκείνο το “τις πταίει;” – πρόκειται για ένα συλλογικό τραύμα που μεταμφιέζεται και επιμένει. Γιατί έχουμε πτωχεύσει τόσες φορές; Γιατί δεν έχουμε υπερβεί την πελατειακή δημοκρατία; Γιατί αφήνουμε τις εκάστοτε Μεγάλες Δυνάμεις να κάνουν κουμάντο στον τόπο; Τι ξοφλάμε ακόμα; Ποιο είναι το υπόστρωμα στις κακοδαιμονίες μας; Θέτω όλα αυτά τα ερωτήματα μέσα από τη λογοτεχνία, μέσα από διαδρομές και παραδείγματα, από τα κάτω, όχι από τα πάνω. Eχω γράψει για το αριστερό κίνημα στην Ελλάδα, για τη ματαίωση και τη συνειδητοποίηση. Η σχέση μου με την Ιστορία δεν είναι ούτε συγκινησιακή ούτε συναισθηματική, είναι πολιτική και κοινωνική. Πιστεύω ότι δουλειά της λογοτεχνίας είναι να προασπίζεται τον άνθρωπο και να δοκιμάζει τις ιδεοληψίες που τον καταπιέζουν» ξεκαθάρισε η Πριοβόλου.
«Ο φεμινισμός παραμένει πολιτικό πρόταγμα»
Προς το τέλος, μιλήσαμε για τον φεμινισμό και το εκπαιδευτικό σύστημα. «Δεν είμαι βέβαιη αν υπάρχουν πολλοί φεμινισμοί ή αν γινόμαστε μάρτυρες μιας έντονης πολυδιάσπασης του φεμινιστικού κινήματος και, συνεπώς, της δύναμής του. Παρατηρώ, πάντως, ότι υπάρχει ένας ηλικιακός ρατσισμός, οι παλαιότερες δεν ακούν τις νεότερες και οι νεότερες δεν ακούν τις μεγαλύτερες. Δεν πάει έτσι. Χρειαζόμαστε συνεννόηση και συναντίληψη στα βασικά. Ο φεμινισμός παραμένει πολιτικό πρόταγμα και μπορεί να γίνει κοιτίδα κάθε συμπερίληψης. Για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, τι να πω; Φαύλος κύκλος που έχει ανάγκη από ριζική ανατροπή. Εκτιμώ πως αν η τέχνη δεν εισχωρήσει σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης δεν θα καταφέρουμε τίποτα. Και κάπου εκεί στην εφηβεία, όταν όλα σκοτεινιάζουν, θα χάνουμε τα παιδιά μας. Παιδιά που μεγαλώνουν πλέον στον αυτόματο, αφού οι γονείς εξουθενώνονται στον αγώνα για την επιβίωση, παιδιά που αν κάτι απορροφούν σε καθημερινή βάση είναι η βία σε κάθε πιθανή μορφή της, οικογενειακή, κοινωνική και, εσχάτως, πλανητική». Αν τυχόν σκέφτεστε ακόμα τον τίτλο του μυθιστορήματος, το θέμα είναι σχετικά απλό.
Ο Ιώβ θα μπορούσε να είναι και γυναίκα, η Ιώβ, δικαιότατα, ισότιμα, εξυπακούεται.
