Τον Ιούνιο του 1821 ο Αδαμάντιος Κοραής, απαντώντας σε επιστολή του Δημήτριου Υψηλάντη με την οποία εκείνος του ανήγγελλε από την Οδησσό την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης, εξέφραζε την ελπίδα να βρεθούν στην επαναστατημένη χώρα «τεχνίται πολιτικής», γνώστες των ευρωπαϊκών συστημάτων διακυβέρνησης, προκειμένου να αναλάβουν την «ιεράν οικοδομήν της ευνομίας». Το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος θα έφτανε στα χέρια του στο Παρίσι την άνοιξη του 1822, λίγο μετά την ψήφισή του από την Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, εκπληρώνοντας την ευχή του – αλλά και ενεργοποιώντας άμεσα τα αντανακλαστικά ως προς τον κριτικό σχολιασμό των ατελειών του στον επόμενο τόμο των Προλεγομένων, σε ιδιωτικές επιστολές και, κυρίως, στις μεταθανάτιες Σημειώσεις εις το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος.
Ωστόσο, ο αρχιτέκτονας του πρώτου εκείνου καταστατικού χάρτη Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος και οι διάδοχοί του αποδείχθηκαν πράγματι οι επιθυμητοί «τεχνίται πολιτικής»: υπήρξαν οι θεμελιωτές μιας ακολουθίας Συνταγμάτων που στερέωσαν το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος στα 200 χρόνια της ύπαρξής του.
Τη διασύνδεση Συντάγματος και πολιτείας σε αυτό το χρονικό εύρος, την έννοια, τις αρχές, την ιστορία του εκθέτει ο καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Σπύρος Βλαχόπουλος στο πρόσφατο ευσύνοπτο βιβλίο του Πώς χτίζεται μια δημοκρατία (εκδ. Πατάκη).
Ο υπότιτλος («Το Σύνταγμά μας με απλά λόγια») υπογραμμίζει τη βασική στόχευση του κειμένου. Η ανάγκη κατανόησης του Συντάγματος πηγάζει από τον κεντρικό ρόλο του, πέρα από την πολιτική, στην ίδια την καθημερινότητα: εφόσον «εγκοιτώνει την κοινωνική ύλη», κατά την παρατήρηση του Αλέξανδρου Σβώλου, η γνώση του είναι απαραίτητη στον καθένα.
Υπερβαίνοντας τους περιορισμούς που θέτει η νομική του υπόσταση και η αντίστοιχη ορολογία, ο Σπύρος Βλαχόπουλος υιοθετεί εδώ μια εκλαΐκευτική προσέγγιση. Τα πέντε κεφάλαια του πρώτου μέρους αποτελούν μια σειρά από επιλεκτικές τομές με τις οποίες εξετάζει πτυχές των βασικών στοιχείων, της ελληνικής συνταγματικής ιστορίας, των προβλέψεων του σημερινού Συντάγματος, των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει, των προκλήσεων που αντιμετωπίζει στον 21ο αιώνα.
Διαμορφώνουν έτσι ένα πλαίσιο όπου οι επιβεβλημένες στάσεις στην επιτυχή διαδρομή του θεσμού (1843, 1864, 1911, 1927, 1952, 1975) εναλλάσσονται με τις κρίσιμες εκτροπές από την ομαλότητα (Εθνικός Διχασμός, εμφύλιος πόλεμος, δικτατορία 4ης Αυγούστου 1936, πραξικόπημα 21ης Απριλίου 1967), ενώ η εμβάθυνση επιδιώκεται με τη μορφή απαντήσεων σε συγκεκριμένα ερωτήματα: ενδεικτικά μόνο, «Γιατί χρειαζόμαστε Σύνταγμα;», «Πότε μπορεί να γίνει δημοψηφισμα;», «Υπάρχουν όρια στην καλλιτεχνική ελευθερία και ποια είναι αυτά;», «Μήπως “γέρασε” το Σύνταγμά μας και χρειάζεται “lifting”;».
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες είναι οι επιμέρους παρατηρήσεις του δεύτερου μέρους που προκύπτουν από σχετικές ρήσεις πολιτικών ή νομικών: Η φράση, για παράδειγμα, του Γεώργιου Κονδύλη «Εάν παραστή ανάγκη να παραβώ το Σύνταγμα, το παραβαίνω!» γίνεται αφορμή να τονιστεί η αξία του «συνταγματικού πατριωτισμού»· το λογοπαίγνιο του Μπέντζαμιν Φράνκλιν «The Constitution only gives people the right to pursue happiness. You have to catch it yourself» αναδεικνύει τη σημασία της πράξης του κάθε πολίτη για την υλοποίηση των προϋποθέσεων που διασφαλίζει ο θεμελιώδης νόμος της πολιτείας.
Γραμμένο χάριν των πολλών, προκειμένου να αποβεί χρηστικό εργαλείο (εξ ου και η παράθεση ολόκληρου του ισχύοντος Συντάγματος στο τρίτο μέρος), όχι ένα ακόμη σχόλιο σε μια αυξανόμενη τα τελευταία χρόνια γραμματεία εισαγωγικών έργων, το βιβλίο του Σπύρου Βλαχόπουλου αποτυπώνει εν τέλει το ελληνικό Σύνταγμα ως ζωντανό οργανισμό που εξελίσσεται σε συνάρτηση με τα συμφραζόμενα της κοινωνίας. Δυναμικό, όχι στατικό, «το Σύνταγμα δεν “είναι” αλλά “γίνεται”, και δεν συνιστά ένα στιγμιαίο γεγονός αλλά μια ιστορία που γράφεται διαρκώς».
