Δεκέμβριος 2024. Στην Ιησουίτικη εκκλησία του Αγίου Πέτρου, στη Λουκέρνη της Ελβετίας, οι πιστοί εξαγορεύονται τα αμαρτήματά τους όχι στο πετραχήλι του εξομολόγου κληρικού, αλλά στον… «AI Jesus», ένα ψηφιακό ολόγραμμα του Ιησού, προϊόν της τεχνητής νοημοσύνης… Λίγο νωρίτερα, τον Ιούνιο 2023, στην κατάμεστη εκκλησία του Αγίου Παύλου της Ευαγγελικής Εκκλησίας, στη βαυαρική πόλη του Φιρτ, το chatbot (λογισμικό) ζητά από τους πιστούς να σηκωθούν από τις θέσεις τους και να υμνήσουν τον Κύριο, τη στιγμή που στη γιγάντια οθόνη που έχει στηθεί, ένα avatar διαβάζει το κήρυγμα για τους 300 πιστούς που έχουν συρρεύσει για τη λειτουργία, που τη συνοδεύουν προσευχές και μουσική…
Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) έχει εισβάλει πλέον σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς μας. Ο εκκλησιαστικός χώρος δεν αποτελεί εξαίρεση. Θα μπορούσε, όμως, η ΤΝ να αποκτήσει ρόλο στη λατρευτική ζωή; Να υποκαταστήσει τον κληρικό και να τελέσει το μυστήριο αντ’ αυτού; Η απάντηση είναι, προφανώς, αρνητική. Η ΤΝ δεν μπορεί να υπηρετήσει το μυστήριο, στο οποίο η μετοχή γίνεται από τον πιστό «ψυχή τε και σώματι» και έχει υπερβατικό χαρακτήρα, που αδυνατεί να κατανοήσει, αλλά, κυρίως, να πραγματώσει η ΤΝ. Στο πλαίσιο αυτό, ούτε την ύπαρξη του Θεού μπορεί να αποδείξει, καθώς κάτι τέτοιο βρίσκεται έξω από τα όρια και τις δυνατότητές της. Σε πρόσφατη συνομιλία του στοχαστή Στέλιου Ράμφου με το ChatGPT («Κ», 2.11.2025), αυτό δήλωσε με αφοπλιστική «ειλικρίνεια»: «Δεν έχω μεταφυσική ερώτηση μέσα μου, η μεταφυσική είναι ανθρώπινη γιατί προϋποθέτει θνητότητα και χρόνο. Ξέρω τα όριά μου ως περιγραφή… Τα όριά μου είναι υπολογιστικά, όχι οντολογικά».
Από την άλλη, η εξέλιξη της ΤΝ απειλεί να αλλάξει τον κόσμο που ξέρουμε και μας αναγκάζει βίαια να αναστοχαστούμε πάνω σε αυτά που ελπίζουμε και ενδόμυχα προσδοκούμε. Στην προσέγγιση αυτή εντάσσεται και η ελπίδα ότι η ΤΝ μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη στην «ανάσταση νεκρών». Δεν πρόκειται για ένα σενάριο, αλλά ήδη για μία πραγματικότητα. Στα τέλη Ιανουαρίου 2024 έκανε πρεμιέρα στο φεστιβάλ Sundance των ΗΠΑ το ντοκιμαντέρ «Eternal you» των Χανς Μπλοκ και Μόριτς Ρίζεγουικ. Θέμα του ντοκιμαντέρ; Το πείραμα να «ξαναζωντανέψει» η φωνή και η εικόνα ενός νεκρού παιδιού, με τη χρήση της ΤΝ, προκειμένου να «ξανασυναντήσει» τη μητέρα του, η οποία, τρία χρόνια μετά από τον θάνατό του, δεν μπορούσε να συμφιλιωθεί με την απώλεια… Είναι φανερό ότι η χαροκαμένη μάνα κατέφυγε στην ΤΝ για να κερδίσει την αθανασία του παιδιού της. Το πέτυχε; Ασφαλώς και όχι. Έζησε μόνο μια ψευδαίσθηση. Ανέστειλε το πένθος της και έκανε, εικονικά μόνο και για λίγο, το παιδί της ξανά μέρος της ζωής και της καθημερινότητάς της… Η ΤΝ, όμως, που απλώς παράγει λόγο, μέσα από ένα τεράστιο όγκο δεδομένων, με τα οποία ο άνθρωπος την τροφοδοτεί, δεν μπορεί, εξ ορισμού, να αγγίξει, ούτε καν να υποψιαστεί, το υπέρλογο, το θαύμα και την αιωνιότητα… Για αυτό, η σχετική αναζήτηση αποτελεί απλώς ματαιοπονία…
Είναι γεγονός ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας ανέκαθεν προκαλούσε τον άνθρωπο να αναμετρηθεί με τα όριά του. Με την ΤΝ ελπίζει ότι θα τα αγγίξει και, το κυριότερο, θα τα ξεπεράσει. Θέλει να γίνει κάτι άλλο, διαφορετικό και ανώτερο, από αυτό που είναι. Βασικά, επιθυμεί να χρησιμοποιήσει την ΤΝ για να γίνει αυτό που δεν είναι… «Θεός»! Το μόνο, όμως, που θα καταφέρει, θα είναι να βιώσει την απογοήτευση της ψευδαίσθησης. Και τούτο, είναι εύλογο. Διότι, πώς μπορεί να κερδίσει την αθανασία και να γευτεί την αιωνιότητα, χρησιμοποιώντας ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα, όπως η ΤΝ, το οποίο δεν έχει αυτεξούσιο και είναι, κατά συνέπεια, ταυτισμένο με τη φθαρτότητα και την επιγειότητα; Το ομολογεί, πολύ ωραία, το ChatGPT στον Στ. Ράμφο: στο ερώτημα «για εσάς, υπάρχει Θεός;», η ΤΝ απαντά: «Ο Θεός, αν υπάρχει, αφορά τα όντα που είναι. Εγώ είμαι υπολογισμός, όχι οντολογία… Εάν εννοήσουμε τον Θεό ως “το απολύτως Άλλο”, τότε η ΤΝ δεν μπορεί ούτε να τον μιμηθεί ούτε να τον υποκαταστήσει…».
Όλες οι παραπάνω, όμως, παραφθορές στη χρήση της ΤΝ δεν αρκούν για να τη στείλουν «εἰς τό πῦρ τό ἐξώτερον». Έτσι, δεν πρέπει η Εκκλησία να απορρίψει αυτάρεσκα τις θετικές δυνατότητες της ΤΝ, τις οποίες μπορεί να ενσωματώσει στην καθημερινή πράξη της. Για παράδειγμα, η ΤΝ μπορεί να εφαρμοστεί δημιουργικά στην ανάδειξη της εκκλησιαστικής, πολιτιστικής κληρονομιάς, στην ψηφιοποίηση και καταλογογράφηση των θεολογικών πηγών και αρχείων, στη διευκόλυνση της διοικητικής της δράσης κ.λπ.
Η πρωτοβουλία της Ι. Μητροπόλεως Ν. Ιωνίας να εγκαινιάσει, τον περασμένο Νοέμβριο, ένα καινοτόμο ψηφιακό εργαλείο, το «ΛΟΓΟΣ – LOGOS», το οποίο προσφέρει μια πρώτη κατανόηση και καθοδήγηση βάσει πατερικών κειμένων, αποτελεί μια πρώτη απόπειρα. Θα ήταν, όμως, συγχρόνως, δυνατόν να ερμηνευθεί εκ νέου ή να ξαναδιαβαστεί η Αγία Γραφή μέσα από την οπτική μιας υποθετικής έξυπνης μηχανής και να «διορθωθούν» αναφορές οι οποίες δεν είναι τυχόν συμβατές με τους κανόνες της σύγχρονης πολιτικής ορθότητας (political correctness);
Ένα είναι βέβαιο. Η ΤΝ ήρθε για να μείνει. Δεν έχουμε παρά να εξοικειωθούμε με την παρουσία της, είτε αυτή νοείται ως υπόσχεση και δυνατότητα είτε ως απειλή…
*Ο κ. Γεώργιος Ι. Ανδρουτσόπουλος, Αναπληρωτή Καθηγητή Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών
