Το Σάββατο του Λαζάρου δεν είναι μια τυχαία μέρα που προηγείται της Κυριακής των Βαΐων. Είναι μια βαρυσήμαντη δήλωση, μια μεγάλη νίκη της ζωής, μια προαναγγελία της Ανάστασης, μια μέρα χαράς μέσα στην βαριά ατμόσφαιρα της Σαρακοστής. Το ίδιο φυσικά είναι και η Κυριακή που ακολουθεί. Σαν να ήθελαν οι χριστιανοί να οδηγηθούν στον μεγάλο πόνο της Μεγάλης Εβδομάδας έχοντας πριν γεμίσει την καρδιά τους με χαρά. Σαν να δοκίμαζαν για μια ακόμη φορά τον εαυτό τους, να δουν αν μπορούν -μετά τη μεγάλη γιορτή- να ξαναβυθιστούν στο πένθος.
Αυτή τη μέρα, σε όλη την Ελλάδα, βιώνονταν πολλά έθιμα. Οι εκκλησιές ήταν ανοιχτές και γεμάτες λουλούδια, οι εργασίες παύονταν, οι πιστοί τραγουδούσαν στίχους που εξιστορούσαν την ιστορία του Λαζάρου και του φίλου και δασκάλου του Ιησού, ο οποίος δεν κατάφερε να είναι κοντά του όταν έμαθε ότι νοσούσε και έτσι αποφάσισε να τον αναστήσει, για να δώσει μάθημα ελπίδας σε όλους εκείνους που τον πίστευαν και σε λίγο θα τον έβλεπαν να ανεβαίνει τον Γολγοθά του, να σταυρώνεται σαν κοινός εγκληματίας.
Στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας, τα έθιμα το Σάββατο του Λαζάρου αφορούσαν περισσότερο τις γυναίκες παρά τους άντρες. Τα μικρά κορίτσια ήταν αυτά που αναλάμβαναν τη γιορτή, οι Λαζαρίνες, ντυμένες με τις παραδοσιακές φορεσιές, οι οποίες τριγυρνούσαν τα σπίτια λέγοντας τα κάλαντα, για να φτάσει το μήνυμα της Ανάστασης σε κάθε σπίτι. Με γεμάτα από λουλούδια καλάθια, χτυπούσαν τις πόρτες, έδιναν χαρά και έπαιρναν αντάλλαγμα αβγά και καλούδια νηστίσιμα.
Και ενώ αυτή τη μέρα, τα χωράφια αργούσαν και οι γεωργοί δεν έπρεπε να πιάσουν τσάπα γιατί υπήρχε ο φόβος ότι αν το έκαναν η σοδιά θα τους θα καταστραφεί, οι νοικοκυρές ήταν υποχρεωμένες να βγάλουν το προζύμι τους στον πάγκο και να φτιάξουν ψωμί. Όχι όμως ένα ακόμη ψωμί για το τραπέζι αλλά ένα χαρούμενο ψωμάκι, ένα γλυκό ψωμί αρωματισμένο με μπαχάρια και σταφίδες, ένα κέρασμα για όλους αλλά περισσότερο για τα παιδιά που το περίμεναν πώς και πώς. Το ψωμάκι αυτό ζυμωνόταν και φτιαχνόταν σαν ένα μικρό ανθρωπάκι, σαβανωμένο όπως ο Λάζαρος, μια μικρή κούκλα με μάτια από γαρυφαλλάκια, μια νοστιμιά μέσα στη νηστεία. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Ανέκαθεν το ψωμί είχε ιερό σκοπό, ήταν πολλά περισσότερα από τροφή.
Φωτό: Shutterstock
Το ψωμί, ένα ιερό σύμβολο
Σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς, από την Αίγυπτο μέχρι την ευρύτερη Μεσόγειο και την Ευρώπη, το ψωμί θεωρούνταν σύμβολο ζωής και θεϊκής εύνοιας και προσφερόταν ως τάμα ή θυσία για γονιμότητα, καλή σοδειά και προστασία. Η ίδια η πράξη του ζυμώματος είχε τελετουργικό χαρακτήρα, σαν μια μικρή αναπαράσταση της δημιουργίας και της αναγέννησης. Σε ορισμένες παραδόσεις μάλιστα, συναντάμε και ανθρωπόμορφα ή συμβολικά ομοιώματα από ζυμάρι, που λειτουργούσαν ως αφιερώματα ή υποκατάστατα του ανθρώπινου σώματος, προσφορές που στόχευαν να εξασφαλίσουν υγεία, ισορροπία και ευλογία. Ακόμη και στην αρχαία Ελλάδα, παρότι δεν τεκμηριώνεται συστηματικά η ανθρωπόμορφη μορφή, το ψωμί κατείχε κεντρική θέση σε ιεροτελεστίες και προσφορές προς τους θεούς, ως φορέας ζωής και σύνδεσης με το θείο. Έτσι, τα λαζαράκια μοιάζουν να κρατούν κάτι πολύ παλιό μέσα τους: μια μνήμη όπου το ψωμί δεν ήταν απλώς τροφή, αλλά μια πράξη πίστης, ένα μικρό, ζυμωμένο σύμβολο που προσφέρεται για να επιστρέψει η ζωή.
Σε όλη την Ελλάδα
Και κάπως έτσι, από τόπο σε τόπο, το έθιμο δεν αλλάζει στην ουσία του παρά μόνο στον τρόπο που εκφράζεται. Στην Κρήτη, τα Λαζαράκια είναι μια βαθιά οικογενειακή υπόθεση, με τις νοικοκυρές να φτιάχνουν μεγάλες ποσότητες, συχνά αρωματισμένες με κανέλα και γλυκάνισο, κρατώντας ζωντανή μια πρακτική που περνά από γενιά σε γενιά. Στη Μακεδονία και τη Θράκη, το Σάββατο του Λαζάρου συνδέεται με το έθιμο των Λαζαρίνων, κορίτσια, συνήθως ανύπαντρα, ντυμένα με παραδοσιακές φορεσιές, που γυρίζουν στα σπίτια τραγουδώντας τα κάλαντα του Λαζάρου και παίρνοντας αυγά, χρήματα ή κεράσματα, ένα έθιμο που έχει σαφή αναφορά στην αναγέννηση και τη γονιμότητα. Στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία, αντίστοιχα, συναντάμε τα «κάλαντα του Λαζάρου» από παιδιά που κρατούν καλαθάκια και επισκέπτονται τα σπίτια, ενώ σε πολλές περιοχές τα λαζαράκια προσφέρονται ως ανταπόδοση.
Στα νησιά, τις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα και το Ιόνιο, το έθιμο διατηρεί τον ίδιο πυρήνα, αλλά διαφοροποιείται στη λεπτομέρεια: άλλες ζύμες, διαφορετικά αρώματα, μικρές παραλλαγές στο πλάσιμο, χωρίς όμως να αλλάζει ο συμβολισμός του ομοιώματος του Λαζάρου. Σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας, μάλιστα, καταγράφεται και η συνήθεια να κρατούν ένα λαζαράκι στο σπίτι για μεγάλο διάστημα, ως φυλαχτό για την υγεία και την προστασία της οικογένειας, μια κάτι που επιβεβαιώνεται σε λαογραφικές καταγραφές του 20ού αιώνα.
Παρόλο που γνωρίζουμε ότι στους ανθρώπους της πόλης αυτά τα έθιμα μοιάζουν μακρινά, ακόμη και γραφικά, έχει μεγάλη σημασία να διατηρηθούν. Δεν είναι μόνο για να απολαύσουμε ένα ακόμη γλυκό ψωμάκι. Η δύναμη των εθίμων είναι ότι ενεργοποιούν την κοινότητα, συνδέουν: τα παιδιά βγαίνουν στους δρόμους, τα σπίτια ανοίγουν, οι άνθρωποι ανταλλάσσουν ευχές. Και μέσα από αυτή τη διαδρομή, φτάνουμε στο Πάσχα με έναν τρόπο πιο ουσιαστικό, καταλαβαίνουμε τι γίνεται, παύουμε να είμαστε μόνο παρατηρητές και ξεκινάμε να το ζούμε.
Τραγουδώντας στίχους από τα παραδοσιακά κάλαντα αυτής της μέρας: «Ἦρθε ὁ Λάζαρος, ἦρθαν τα Βάγια, ἦρθε τῶν Βαγιῶν ἡ ἑβδομάδα. Ξύπνα Λάζαρε κα μην κοιμᾶσαι, ἦρθε ἡ μέρα σου κα ἡ χαρά σου», ας φτιάξουμε και εμείς τα δικά μας Λαζαράκια!
Η συνταγή για τα Λαζαράκια
Φωτό: Γιώργος Δρακόπουλος
Food styling: Olivia Artemis Webb
Χρόνος προετοιμασίας: 45′
Χρόνος αναμονής: 4-5 ώρες
Χρόνος ψησίματος: 30′
Βαθμός δυσκολίας: *
Υλικά για 12 τμχ.
- 1 κιλό αλεύρι για όλες τις χρήσεις
- 50 γρ. νωπή μαγιά ή 2 φακελάκια ξηρή
- 2 φλιτζ. νερό χλιαρό
- 1 φλιτζ. ζάχαρη
- 1 κ.σ. κανέλα
- ½ κ.γ. καρδάμωμο
- 250 γρ. ταχίνι
- 1-2 πρέζες αλάτι
- Σησαμέλαιο ή ελαιόλαδο για το ταψί
Για τη γέμιση & τη διακόσμηση
- ½ φλιτζ. καρυδόψιχα
- 1½ φλιτζ. σταφίδες ανάμεικτες (μαύρες και ξανθές)
- 1 κ.σ. κανέλα
- Γαρίφαλα (μοσχοκάρφια) για το στόλισμα
Εκτέλεση
Ρίχνουμε τη μαγιά στον κάδο της κουζινομηχανής, προσθέτουμε το χλιαρό νερό και 1 κ.σ. ζάχαρη (από τη συνολική ποσότητα) και ανακατεύουμε να διαλυθεί. Αφήνουμε για 10 λεπτά να ενεργοποιηθεί η μαγιά και προσαρμόζουμε το εξάρτημα με τους γάντζους.
Ξεκινάμε να δουλεύουμε το μείγμα σε μέτρια ταχύτητα, προσθέτοντας την υπόλοιπη ζάχαρη, το ταχίνι, την κανέλα, το καρδάμωμο, το αλάτι και σταδιακά το αλεύρι μέχρι να αποκτήσουμε μια ελαστική και μαλακή ζύμη – ίσως να μην το πάρει όλο.
Τη μεταφέρουμε σε λαδωμένο ευρύχωρο μπολ και τη σκεπάζουμε με πλαστική μεμβράνη. Την αφήνουμε σε ζεστό σημείο για 3-4 ώρες να φουσκώσει.
Στη συνέχεια, τη μεταφέρουμε σε αλευρωμένο πάγκο, την πασπαλίζουμε με λίγο αλεύρι και τη διπλώνουμε δυο-τρεις φορές. Την τυλίγουμε σε ρολό και τη χωρίζουμε σε 12 μέρη.
Ψιλοκόβουμε τις σταφίδες και τα καρύδια στον πολυκόφτη. Προσθέτουμε την κανέλα και ανακατεύουμε. Παίρνουμε ένα κομμάτι ζύμης, κλέβουμε λίγο και το αφήνουμε στην άκρη. Πλάθουμε το υπόλοιπο σε μπαλίτσα και μετά το ανοίγουμε λίγο, αρχικά με τα χέρια και μετά με τον πλάστη. Απλώνουμε κατά μήκος λίγη γέμιση, διπλώνουμε τη ζύμη και ύστερα την πλάθουμε σαν μικρό φραντζολάκι.
Φτιάχνουμε ένα κορδόνι με τη ζύμη που κλέψαμε και τη φέρνουμε από πίσω προς τα μπρος, σαν δυο χέρια, τα οποία κολλάμε πάνω στο σώμα σταυρωτά. Καρφώνουμε στο πάνω μέρος δύο μοσχοκάρφια για μάτια και ένα για στόμα. Ομοίως φτιάχνουμε και τα υπόλοιπα.
Αραδιάζουμε τα λαζαράκια σε δύο λαδωμένα και στρωμένα με αντικολλητικό χαρτί ταψιά, αφήνοντας απόσταση μεταξύ τους γιατί θα φουσκώσουν. Τα σκεπάζουμε με καθαρή πετσέτα και τα αφήνουμε σε χλιαρό μέρος να ξαναφουσκώσουν για μία ώρα περίπου.
Προθερμαίνουμε το φούρνο στους 170°C στις αντιστάσεις και ψήνουμε για 30 λεπτά το κάθε ταψί μέχρι να ροδίσουν τα λαζαράκια.
