Οι σημερινές επιθέσεις του Ιράν κατά αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων που βρίσκονται στο έδαφος κρατών του Κόλπου εγείρουν σοβαρά ζητήματα διεθνούς δικαίου. Ανεξαρτήτως της πολιτικής και γεωστρατηγικής τους διάστασης, οι ενέργειες αυτές πρέπει να αξιολογηθούν υπό το πρίσμα της απαγόρευσης της χρήσης βίας, της αρχής της εδαφικής κυριαρχίας και των κανόνων περί διεθνούς ευθύνης των κρατών. Το κεντρικό ερώτημα είναι ποια νομικά μέσα διαθέτουν τα θιγόμενα κράτη.
Απουσία υποχρεωτικής διεθνούς δικαιοδοσίας: Κατ’ αρχάς, δεν διαφαίνεται διαθέσιμη οδός υποχρεωτικής διεθνούς δικαιοδοσίας. Ούτε το Ιράν, ούτε τα C έχουν αποδεχθεί τη γενική υποχρεωτική δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για διαφορές που άπτονται της χρήσης βίας. Ελλείψει δηλώσεων αποδοχής κατά το άρθρο 36 παρ. 2 του Καταστατικού του Δικαστηρίου, μονομερής προσφυγή δεν είναι δυνατή, εκτός αν υφίσταται ειδική ρήτρα δικαιοδοσίας (compromissory clause) σε ισχύουσα διεθνή σύμβαση δεσμευτική και για τα δύο μέρη.
Μια σύντομη επισκόπηση των δημοσίως διαθέσιμων διμερών και πολυμερών συμφωνιών μεταξύ Ιράν και κρατών του Κόλπου καταδεικνύει ότι οι σχετικοί μηχανισμοί επίλυσης διαφορών είτε εξαιρούν ρητώς καταστάσεις ένοπλης σύρραξης είτε περιορίζονται σε ειδικά θεματικά πεδία. Δεν προκύπτει, συνεπώς, σαφής νομική βάση για υποχρεωτική διεθνή δικαστική επίλυση διαφορών σχετικών με παραβιάσεις του άρθρου 2 παρ. 4 του Χάρτη του ΟΗΕ.
Προσφυγή στο Συμβούλιο Ασφαλείας: Ελλείψει δικαστικής οδού, τα κράτη του Κόλπου μπορούν να κινηθούν εντός του συστήματος συλλογικής ασφάλειας. Κατά το άρθρο 35 του Χάρτη του ΟΗΕ, κάθε κράτος μέλος δύναται να φέρει ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας οποιαδήποτε διαφορά ή κατάσταση ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Η αίτηση σύγκλησης έκτακτης συνεδρίασης θα επέτρεπε στα θιγόμενα κράτη να διατυπώσουν επισήμως τη νομική τους θέση περί παραβίασης της απαγόρευσης χρήσης βίας και της αρχής της μη επέμβασης. Αν και η υιοθέτηση δεσμευτικού ψηφίσματος εξαρτάται από τους πολιτικούς συσχετισμούς και το ενδεχόμενο άσκησης δικαιώματος αρνησικυρίας, η διαδικασία έχει σημασία για την επίσημη καταγραφή της διαφοράς και την ενίσχυση της νομικής επιχειρηματολογίας των ενδιαφερόμενων κρατών.
Πλαίσιο του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας: Παράλληλα, μπορεί να ενεργοποιηθεί το θεσμικό πλαίσιο του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας. Το άρθρο 2 του Καταστατικού του επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση αποχής από την απειλή ή χρήση βίας και τον σεβασμό της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας. Το άρθρο 27 προβλέπει ότι τα κράτη μέλη που είναι διάδικοι σε διαφορά οφείλουν να επιδιώκουν την επίλυσή της με ειρηνικά μέσα, όπως διαπραγμάτευση, διαμεσολάβηση, διαιτησία ή δικαστική επίλυση. Αν και η συναίνεση του Ιράν θα ήταν αναγκαία για την ενεργοποίηση δεσμευτικών μηχανισμών, η συλλογική τοποθέτηση του Οργανισμού θα ενίσχυε τη θεσμική πίεση υπέρ μιας ειρηνικής διευθέτησης.
Αυτοάμυνα, αντίμετρα και πράξεις αντιποίνων: Πέραν των θεσμικών οδών, τα κράτη του Κόλπου διατηρούν το εγγενές δικαίωμα ατομικής ή συλλογικής αυτοάμυνας κατά το άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ, εφόσον συντρέχει «ένοπλη επίθεση» κατά την έννοια του διεθνούς δικαίου και τηρούνται οι αρχές της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Σε επίπεδο μη ένοπλων αντιδράσεων, δύνανται να προβούν σε πράξεις αντιποίνων ειρηνικού χαρακτήρα (retorsion), όπως η διακοπή ή υποβάθμιση διπλωματικών σχέσεων. Οι πράξεις αυτές είναι νόμιμες, αν και δυσμενείς, και εντάσσονται στη διακριτική ευχέρεια του κράτους.
Διακριτή κατηγορία αποτελούν τα αντίμετρα (countermeasures) στο πλαίσιο του δικαίου της διεθνούς ευθύνης των κρατών. Τα αντίμετρα επιτρέπονται υπό αυστηρές προϋποθέσεις: πρέπει να αποσκοπούν στην παύση της διεθνώς παράνομης πράξης, να είναι αναλογικά και να μη θίγουν υποχρεώσεις που απορρέουν από κανόνες αναγκαστικού δικαίου (jus cogens) ή βασικές ανθρωπιστικές υποχρεώσεις. Ενδεικτικά, θα μπορούσε να εξεταστεί η αναστολή εφαρμογής ορισμένων συμβατικών υποχρεώσεων οικονομικής συνεργασίας έναντι του Ιράν.
Συμπέρασμα: Το νομικό οπλοστάσιο των κρατών του Κόλπου είναι υπαρκτό αλλά περιορισμένο. Η απουσία υποχρεωτικής διεθνούς δικαιοδοσίας μετατοπίζει το βάρος στις πολιτικές διαδικασίες εντός του ΟΗΕ και του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας, καθώς και στη νόμιμη άσκηση δικαιωμάτων αυτοάμυνας και λήψης αντίμετρων. Η συστηματική επίκληση της παραβίασης του Χάρτη του ΟΗΕ και των θεμελιωδών αρχών του διεθνούς δικαίου συνιστά το βασικό νομικό έρεισμα κάθε περαιτέρω ενέργειας.
Ο κ. Ιωάννης Κωνσταντινίδης είναι νομικός σύμβουλος σε υποθέσεις ενώπιον διεθνών δικαστηρίων και διαιτητικών οργάνων, διδάκτωρ δημοσίου διεθνούς δικαίου της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Σορβόννης
