Στην ομιλία του στο ετήσιο συνέδριο για την Διεθνή Ασφάλεια στο Μόναχο ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, κ. Μάρκο Ρούμπιο επανέλαβε ένα από τα μόνιμα ιδεολογικά μοτίβα της αμερικανικής κυβέρνησης.
Υποστήριξε ότι η Ευρώπη και η Αμερική είναι κληρονόμοι ενός ανώτερου Δυτικού πολιτισμού, ο οποίος αυτή την στιγμή απειλείται από εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς. Πρόκεται για τις γνωστές ιδεολογικές παραδοχές της σύγχρονης ακροδεξιάς, γνωστές σε εμάς τόσο από τον Ευρωπαικό φασισμό και αντισημητισμό αλλά και από την εγχώρια «εθνικοφροσύνη» που είδε τον ίδιο ακριβώς κίνδυνο για τον ελληνοχριστιανικό πολιτισμό στους «κομμουνιστοσυμμορίτες» την μεταπολεμική περίοδο.
Ανανεώνοντας την βίαιη αυτή ιδεολογία για τον εικοστό πρώτο αιώνα, ο Μάρκο Ρούμπιο είπε ότι ο πολύτιμος για μας «Δυτικός πολιτισμός» συνδυάζει τον Χριστιανισμό, το κράτος δικαίου, την νεώτερη λογοτεχνία και τέχνη, τις θετικές επιστήμες καθώς και τις διάνοιες που ανέφερε ονομαστικά: Dante, Shakespeare, Michelangelo, Da Vinci, αλλά και τους Beatles και τους Rolling Stones. Ισχυρίστηκε ότι ο πολιτισμός αυτός δήθεν «απειλείται» από την μετανάστευση και την διεθνή συνεργασία. Ότι αυτός ο «Δυτικός πολιτισμός» είναι κατά τον Ρούμπιο εντελώς μοναδικός και ανώτερος όλων των άλλων συνάγεται από την παράγραφο της ομιλίας του που ανέφερε ότι ο πολιτισμός αυτός «απειλείται» από την είσοδο ξένων που δεν μοριράζονται τις αξίες μας. Η μετανάστευση απειλεί τον πολιτισμό μας, είπε ξανά και ξανά. Ο έλεγχος των συνόρων, είπε, είναι απαραίτητος ώστε να μας προστατεύεσει από την «επείγουσα απειλή στην υφή των κοινωνιών μας και την επιβίωση του πολιτισμού μας».
Με το επιχείρημα αυτό επιχείρησε να υπστηρίξει τον ακραίο απομονωτισμο της κυβέρνησής του και την πρόσφατη υπονόμευση των αρχών του διεθνούς δικαίου. Γι αυτό, είπε η Αμερική και η Ευρώπη πρέπει ενωμένες να δείξουν πυγμή, χωρίς να φοβούνται να παραδεχθούν την ανωτερότητά τους. Είπε ότι μόνο η ισχύς μπορεί να μας στηρίξει πραγματικά, όπως μας διδάσκουν, έίπε, πέντε χιλίαδες χρόνια ιστορίας. Με το τρόπο αυτό δικαιολόγησε στους Ευρωπαίους συνομιλητές του στο Μόναχο τις απάνθρωπες επιλογές της κυβέρνησής του, η οποία στις αρχές του 2025 διάλυσε την αμερικανική υπηρεσία διεθνούς βοήθειας USAID, αποσύροντας περίπου πενήντα δισεκατομμύρια δολάρια διεθνούς βοήθειας κάθε χρόνο.
Είναι κάτι που δεν πρέπει ποτέ να ξεχαστεί. Η απώλεια της βοήθειας αυτής στέρησε βασικές υπηρεσίες περίθαλψης από εκατομμύρια ανθρώπους στην Αφρική και την Ασία και είναι βέβαιό ότι θα οδηγήσει εκατοντάδες χιλιάδες από τους φτωχότερους κατοίκους του πλανήτη μας στον θάνατο από τις ασθένειες και την πείνα. Η εκτίμηση αυτή είναι κοινός τόπος σήμερα σε διεθνείς οργανισμούς και ο Ρούμπιο φαίνεται να το παραδέχθηκε στην ομιλία του. Ο Ρούμπιο είπε ότι η εγκατάλειψη των αδυνάτων στην μοίρα τους ήταν κάτι σύμφωνο με τον «Δυτικό πολιτισμό». Αυτό συνάγεται πιστεύω από την ακόλουθη, ανατριχιαστική αν σκεφτεί κανείς τις προσφατες πράξεις του, φράση: «Μια συμμαχία [Ευρώπης και Αμερικής] πρέπει να είναι έτοιμη να υπερασπιστεί τα συμφέροντά μας, και να διατηρήσει την ελευθερία των κινήσεών μας ώστε να διαμορφώσουμε την μοίρα μας, όχι να διατηρεί ένα παγκόσμιο κράτος προνοίας ώστε να εξιλεωθεί για τις δήθεν αμαρτίες των προηγούμενων γενεών».
Με τις λέξεις αυτές δικαιολόγησε την εγκατάλειψη των φτωχών. Ο Ρούμπιο όμως πρόσθεσε τότε κάτι ακόμα χειρότερο. Είπε ακριβώς ότι η πολιτική του Προέδρου Τραμπ: «Θα επαναφέρει τη θέση μας στον κόσμο, και θα αποτρέψει και εμποδίσει τις δυνάμεις της πολιτισμικής εξάλειψης που σήμερα απειλούν τόσο την Αμερική όσο και την Ευρώπη». Υπαινίχθηκε δηλαδή ότι οι φτωχοί χρησιμοποιούν τους διεθνείς θεσμούς με σκοπό να «εξαλείψουν» τον πολιτισμό μας. Αν λοιπόν οι φτωχοί του τρίτου κόσμου είναι δυνάμει αντίπαλοί τότε ίσως καλώς τους αφήσαμε να πεθάνουν.
Η ομιλία αυτή του Μάρκο Ρούμπιο περιέχει τόσο χονδροειδή σφάλματα, τόσο τερατώδη παραποίηση της πραγματικότητας που είναι πραγματικά δύσκολο να πειθαρχήσει κάποιος τις σκέψεις του όταν την διαβάζει. Όλα όσα είπε ο Ρούμπιο είναι λάθος. Πρόκειται για ιδεολογήματα που αγνοούν εντελώς την πραγματικότητα και προωθούν ένα υπεραπλουστευτικό αφήγημα, κηρύσσοντας απλά το μίσος για τους ξένους, τους διαφορετικούς και όσους πραγματικά γνωρίζουν τον κόσμο και έχουν ταξιδέψει εκτός της Ευρώπης και της Αμερικής.
Θα αναφερω εδώ μόνο τρια από τα πιο βασικά σφάλματα του Ρούμπιο. Πρώτον, ο «Δυτικός Πολιτισμός» δεν δημιουργήθηκε απομονωμένος από τον έξω κόσμο. Όλοι οι αρχαίοι πολιτισμοί επικοινωνούσαν με τους άλλους. Ακόμα και οι αρχαίοι έλληνες αλλά και οι Βυζαντινοί αναφέρονται συχνά στα όσα έμαθαν από τους ξένους. Το ίδιο ισχύει για την Ευρωπαϊκή αναγέννηση και επιστήμη αλλά και την θεολογία και την φιλοσοφία. Τα μαθηματικά, η αστρονομία, η ιατρική ήταν πάντα παγκόσμιες επιστήμες με πανεπιστήμια και βιβλιοθήκες σε όλα τα μέρη του κόσμου, από την Αθήνα και την Ρώμη εως το Φεζ, το Κάιρο, την Βαγδάτη, και το Πεκίνο. Όλοι μάθαιναν – και μαθαίνουν – από όλους. Όποιος έχει διαβάσει ένα περσικό ποίημα, ή έχει δει κινεζική καλλιγραφία, ή ένα πολυνησιακό ξυλόγλυπτο, το καταλαβαίνει. Η ανθρωπότητα μπορεί να έχει πολλές γλώσσες και ιστορίες, έχει όμως μόνο έναν πολιτισμό, όχι πολλούς.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η έννοια του μηδέν στα μαθηματικά δεν επινοήθηκε στην Ευρώπη, αλλά στην Ινδία από τον μαθηματικό Μπραμαγκούπτα (598-670 μχ), και ταξίδεψε πρώτα στην Περσία και μετά στον Αραβικό κόσμο και από εκεί στην Αλγερία, όπου τον 13 ο αιώνα ο Ιταλός μαθηματικός Fibonacci ήλθε σε επαφή με τους αραβικούς αριθμούς και τους έφερε στην Ιταλία. Την ιστορία αυτήν μας την είπε πρόσφατα ο William Dalrymple στο σπουδαίο βιβλίo του The Golden Road: How Ancient India Transformed the World (2024). Χωρίς το δεκαδικό σύστημα και τους αραβικούς αριθμούς, η επανάσταση στα χρηματοικονομικά δεν θα είχε συμβεί στην Ιταλία την περίοδο της Αναγέννησης – και οι Μέδικοι τραπεζίτες ίσως είχαν παραμείνει αγρότες.
Δεύτερον, η μετανάστευση ουδέποτε απείλησε τον πολιτισμό της Ευρώπης ή της Αμερικής. Το αντίθετο. Η μετανάστευση έκανε την Αμερική την μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, αφού επέτρεψε στους πιο δημιουργικούς ανθρώπους του κόσμου να μεταναστεύσουν σε μια χώρα με ανοικτούς θεσμούς, κράτος δικαίου και απόλυτη ανεξιθρησκεία. Το να ισχυρίζεται ο Ρούμπιο ότι ο πολιτισμός της Αμερικής είναι δήθεν Ευρωπαϊκός ή χριστιανικός είναι η απόλυτη άρνηση της πραγματικότητας. Η Αμερική ιδρύθηκε ως μη θρησκευτική δημοκρατία με απόλυτο διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους με ειδική συνταγματική διάταξη, και απόλυτη ανεκτικότητα για όλους. Έτσι σήμερα οι μεγάλες, προοδευτικές, ακμάζουσες μητροπόλεις του κόσμου είναι απόλυτα πολύ-πολιτισμικές, ανεκτικές, πλουραλιστικές κοινωνίες όπου όλες οι θρησκείες συνυπάρχουν αρμονικά.
Όποιος έχει ζήσει στο Λονδίνο ή την Νέα Υόρκη, ή έχει φοιτήσει σε κάποιο από τα μεγάλα πανεπιστήμια της Αμερικής ή της Αγγλίας το γνωρίζει: πρόκειται για μέρη όπου αυτό που
μετράει δεν είναι το παρελθόν σου, αλλά αυτό που προσφέρεις, η δημιουργικότητά σου, η εντιμότητα, η εργατικότητα και εν τέλει η προσωπικότητά σου. Ότι η συνύπαρξη διαφορετικών εθνοτήτων και θρησκειών είναι κάτι προβληματικό είναι κάτι που υπάρχει μόνο στην φαντασία της ακροδεξιάς.
Τρίτον, όποιος έχει ταξιδέψει σε μακρινά μέρη, στην Μέση Ανατολή, την Ασία, την Αφρική, κατανοεί αμέσως ότι η έννοια της προόδου είναι ακριβώς η ίδια όπου και αν πάς. Σε όλα τα μέρη του κόσμου βρίσκεις ανθρωπιά, χιούμορ, λογοτεχνία, τραγούδι, μουσική, επιστήμη, βιβλιοπωλεία, αρχιτεκτονική, κήπους, φροντίδα για τους φτωχούς και τους αρρώστους, έφεση για την πρόοδο, με όλο και περισσότερα δικαιώματα για τις γυναίκες και αγάπη για την παιδεία και την συνεργασία. Σε όλο τον κόσμο η μόρφωση νικάει την δεισιδαιμονία, ενώ η δικαιοσύνη και η καταπολέμηση της διαφθοράς είναι πάνδημο αίτημα.Μπορεί οι κοινωνίες να προοδεύουν με διαφορετικό τρόπο, μπορεί ο φόβος και δυσπιστία κάποτε να θριαμβεύουν, και όμως η πρόοδος είναι η ίδια για όλες.
Τέλος, καμμία θρησκεία δεν αποκλείει την πρόοδο: οι θρησκευτικές πεποιθήσεις εξελίσονται και μαθαίνουν και με τον τρόπο τους ξεπερνούν τις αγκυλώσεις του παρελθόντος, όπως ακριβώς έκαναν και οι χριστιανικές εκκλησίες. Ποιος θα το έλεγε ότι η Ινδία θα νομοθετούσε αμέσως μετά την απελευθέρωσή της από την αποικιοκρατία το1947, ώστε να διαλυθεί εντελώς το σύστημα
των παραδοσιακών θρησκευτικών καστών, που κρατούσε τους φτωχούς δέσμιους μιας απάνθρωπης ιεραρχίας; Αυτήν την πρόοδο στην Ινδία την έφεραν οι Ινδοί, όχι οι Βρετανοί.
Οι νέες μεγάλες μητροπόλεις του κόσμου, το Ντουμπάι, η Σιγκαπούρη, το Χονγκ Κονγκ είναι διεθνείς μεγαλουπόλεις, ανοικτές σε όλους όσους θέλουν να εργαστούν, με έμφαση στο κράτος δικαίου και την ανοικτή οικονομία και τις ευκαιρίες για όλους με μετανάστες από όλο τον κόσμο. Φυσικά σε όλον τον κόσμο υπάρχει και πολιτικό μίσος, αστάθεια, εμφύλιοι πόλεμοι, και καταστροφικές ιδεολογίες. Η δικτατορία παίρνει πολλές μορφές. Στο Ιράν κυριαρχούν θεοσεβούμενοι ιερείς και στην Βορεια Κορέα άθεοι Κομμουνιστές. Αυτή είναι η ανθρώπινη φύση.
Το να ισχυρίζεται όμως κάποιος ότι ο «Δυτικός Πολιτισμός» είναι κάτι διαφορετικό, ότι η στόφα μας είναι διαφορετική ή ότι η κουλτούρα μας μας προστατεύει από την παρακμή,
είναι η πιο μεγάλη κουταμάρα που μπορεί να σκεφτεί κανείς. Μόνο τραγικά απομονωμένοι ή αμόρφωτοι άνθρωποι ή κάποιοι με τεράστια προσωπική ανασφάλεια ή αρρωστημένο ναρκισισμό θα μπορούσαν να πιστέψουν κάτι τέτοιο. Είναι τραγικό ότι οι ανοησίες του Ρούμπιο έχουν βρεί μιμητές στην ελληνικη πολιτική ζωή και ιδίως στην ελληνική κυβέρνηση. Από τότε που έγινε η ομιλία αυτή υπουργοί και πρωθυπουργικοί σύμβουλοι την έχουν υποδεθχεί με ανοικτές αγκάλες, κλείνοντας το μάτι στην εγχώρια ακροδεξιά (υπενθυμίζοντας κουτοπόνηρα την δήθεν «μη Ευρωπαϊκή»
ταυτότητα της Τουρκίας). Η ίδια η ρητορική του πρωθυπουργού για τους πρόσφυγες ως «απειλή» για την «εθνική άμυνα» και την «εθνική ασφάλεια» είχε φυσικά προηγηθεί, ετοιμάζοντας το ιδεολογικό έδαφος για το ακραίο μίσος για τους ξένους, είτε είναι Τούρκοι είτε άλλοι (όπως έχω γράψει στο πρόσφατο παρελθόν στο άρθρο μου «Το Δόγμα της Ανασφαλούς Ελλάδας»).
Πριν από επτά χρόνια ο κ. Μητσοτάκης μας είχε αυτοσυστηθεί ώς φιλοευρωπαίος και φιλελεύθερος. Η Ευρώπη είναι όμως μια ανοικτή κοινωνία, που απορρίπτει την μονομερή βία, είναι ανοικτή προς την διεθνή συνεργασία και τους θεσμούς του ΟΗΕ χωρίς να διεκδικεί καμμία πολιτιστική ανωτερότητα. Πρόκειται για το ακριβώς αντίθετο από την ιδεολογία της επιβολής που έρχεται από την Αμερική. Ότι σήμερα ως πρωθυπουργός ο κ. Μητσοτάκης φαίνεται να εγκρίνει τις φαντασιοπληξίες του μίσους που έρχονται από την Ουάσινγκτον είναι μια από τις πιο μεγάλες και πιο θλιβερές κυβιστήσεις της νεώτερης πολιτικής μας ιστορίας.
Το αληθινό συμφέρον της Ελλάδας απαιτεί εντελώς διαφορετική στάση. Ελπίζω να βρεθούν άλλοι ηγέτες στην πολιτική μας σκηνή, που θα έχουν το σθένος αλλά και την παιδεία να
αντισταθούν στους δελεαστικούς πειρασμούς του συστήματος Τραμπ, θα εκφράσουν την οικουμενική ταυτότητα της Ελλάδας και τελικά θα μπορέσουν να αντισταθούν στο κύμα του
ασυγκράτητου μίσους που μας έρχεται από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Ο κ. Παύλος Ελευθεριάδης είναι καθηγητής νομικής στο NYU Abu Dhabi και την Νομική Σχολή του πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης και Senior Research Fellow στο Mansfield
College, Oxford.
