Θεόδωρος Κουρεντζής: Το ρωσικό αίνιγμα και το ελληνικό παράδοξο

Υπάρχει μια ερώτηση που, μολονότι αρθρώνεται και επιστρέφει συχνά στο δημόσιο διάλογο, παραμένει πιο προβλέψιμη και βαρετή κι από επιστροφή στη ρουτίνα, έπειτα από τριήμερο.

«Πρέπει ο καλλιτέχνης να παίρνει θέση;», αναρωτιόμαστε συχνά.

Εννοώντας εάν ο ηθοποιός, ο τραγουδιστής, ο μουσικός, ο ζωγράφος, ο εικαστικός και πάει λέγοντας οφείλουν, εκτός από το έργο τους, να μοιράζονται με το κοινό την άποψή τους για ζητήματα που υπερβαίνουν το πεδίο εκείνο που άπτεται της τέχνης τους. Για την πολιτική και την κοινωνία, για τους ηγέτες και τη στρατηγική τους, για τους πολέμους και τις συρράξεις.

Στην πραγματικότητα βέβαια ποσώς μας ενδιαφέρει η γνώμη τους. Το μείζον είναι εάν η συλλογιστική τους συμπίπτει με την κυρίαρχη, κεντρική και δημοφιλή κάθε φορά άποψη. Να ξέρουμε δηλαδή ποιος θα είναι ο πρωταγωνιστής του επόμενου #cancel μας.

Η σιωπή για την Ουκρανία: Από τη Ρωσία με αγάπη

Σε κάθε περίπτωση σε μια χώρα που η γνώμη δημοσιεύεται ως θέσφατο από όσους μιλούν – και ακόμα περισσότερο από όσους δε μιλούν – ελληνικά, πρέπει μάλλον να λαμβάνουμε σαν δεδομένο ότι θέλουμε να γνωρίζουμε τι πρεσβεύουν οι άνθρωποι στους οποίους εμπιστευόμαστε την πνευματική καλλιέργεια, την αγωγή της ψυχής μας ή απλώς τη διασκέδασή μας.

Γι’ αυτό και η περίπτωση του Θεόδωρου Κουρεντζή, ενός αρχιμουσικού-φαινόμενο που παρότι παραμένει σιωπηλός αναφορικά με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία εδώ και τέσσερα χρόνια, εξακολουθεί να απολαμβάνει λατρευτικές τιμές σε κάθε εμφάνισή του στη χώρα μας, μοιάζει με μυστήριο. Ή καλύτερα με αίνιγμα.

Για να κατανοήσει όμως κανείς το παρόν πρέπει να ιχνηλατήσει τη διαδρομή του από την Αθήνα στη Ρωσία, όπου με την εύνοια του κοινού αλλά και την κρατική αρωγή έχτισε μια μουσική αυτοκρατορία, η οποία τελικά τον έφερε αντιμέτωπο με την ίδια την ιστορία.

Από την Αθήνα στη Σιβηρία: Η αυτοκρατορία της musicAeterna

Το 1994, σε ηλικία 22 ετών, ο Κουρεντζής άφησε την Ελλάδα για την Αγία Πετρούπολη, προκειμένου να μαθητεύσει πλάι στον θρυλικό καθηγητή διεύθυνσης ορχήστρας Ιλιά Μούσιν. Ανήσυχος και αρνούμενος να αφομοιωθεί από τον ακαδημαϊκό συντηρητισμό των μεγάλων ρωσικών θεάτρων, έκανε το 2004 μια κίνηση που έμελλε να αποδειχθεί καθοριστική: μετακομίζει στο Νοβοσιμπίρσκ της Σιβηρίας.

Εκεί ίδρυσε τη musicAeterna, ένα σύνολο που θα άλλαζε τα δεδομένα της κλασικής μουσικής. Οι μουσικοί του τον ακολουθούν πιστά, τυφλά και απόλυτα.

Για τον ίδιο, η musicAeterna δεν είναι απλώς μια ορχήστρα, αλλά μια πειθαρχημένη κοινότητα αισθητικής και πίστης στη μουσική πράξη — ένα ίσως μοναδικό στον κόσμο «τάγμα» καλλιτεχνών.

Το 2011 μετακόμισαν στο Περμ, στα Ουράλια Όρη, κι έγιναν τόσο γνωστοί και ξακουστοί ώστε οι New York Times να ταξιδέψουν το 2019 στις εσχατιές της ρωσικής επικράτειας για να καταγράψουν δια ζώσης τα έργα και τις ημέρες του. Ο Κουρεντζής ως απόλυτος πλέον κυρίαρχος και με τις αποσκευές του ξέχειλες από διθυράμβους, επέστρεψε θριαμβευτικά στην Αγία Πετρούπολη.

Follow the money: Η χρηματοδότηση από τη VTB Bank και το Κρεμλίνο

Η δημιουργία αυτού του αν μη τι άλλο ενδιαφέροντος μουσικού μικρόκοσμου είχε δυσθεώρητο οικονομικό κόστος. Το οποίο με τη σειρά του έγινε ο μεγαλύτερος σκόπελος για τον Έλληνα μαέστρο – τουλάχιστον μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Το ζήτημα που βρίσκει διαρκώς μπροστά του ο Κουρεντζής είναι πως η musicAeterna —η οποία παραμένει ενεργή και κεντρική στο καλλιτεχνικό του σύμπαν— αντλεί τη χρηματοδότησή της από τη ρωσική τράπεζα VTB.

Πρόκειται για το δεύτερο μεγαλύτερο χρηματοπιστωτικό ίδρυμα της Ρωσίας, με άμεσους διαύλους με το Κρεμλίνο, το οποίο έχει περιληφθεί στη λίστα των αυστηρών κυρώσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι δεσμοί αυτοί δεν ήταν απλώς τυπικοί. Επιφανή στελέχη της VTB, αλλά και ευρύτερα της ρωσικής διοίκησης, συμμετείχαν στο διοικητικό συμβούλιο της ορχήστρας, η οποία στη Ρωσία απολαμβάνει τιμές ευθέως ανάλογες του έργου και της διασημότητάς της.

Οι ρωσικές αρχές της έχουν παραχωρήσει μάλιστα ως προσωρινή έδρα το ιστορικό κτήριο του Dom Radio στην Αγία Πετρούπολη, ενώ, όπως έχει ανακοινωθεί, σε λίγα χρόνια η musicAeterna θα αποκτήσει τη δική της υπερσύγχρονη βάση: έναν συναυλιακό χώρο με εκτιμώμενο κόστος περίπου 750 εκατομμυρίων ευρώ.

Είναι προφανές πως το ρωσικό κράτος, το οποίο το 2014 απένειμε τιμητικά την υπηκοότητα στον Κουρεντζή, δεν επενδύει χωρίς να αναμένει συμμόρφωση και «νομιμοφροσύνη». Ή έστω σιωπή.

Η διπλωματία της μη δήλωσης και οι απαντήσεις μέσω της παρτιτούρας

Τον Ιούλιο του 2022, πέντε μήνες μετά το ξέσπασμα του πολέμου κατά της Ουκρανίας, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής του Σάλτσμπουργκ Μάρκους Χίντερχοϊζερ βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα.

Ο λόγος; Η απόφασή του να μην ακυρώσει τον Κουρεντζή, όπως δηλαδή είχαν κάνει άλλες αίθουσες και θεσμοί νωρίτερα.

Ο Χίντερχοϊζερ υποστήριξε πως μια τέτοια κίνηση θα έθετε σε κίνδυνο τους Ρώσους μουσικούς και επισήμανε ότι η ίδια η ύπαρξη του Κουρεντζή αποτελεί ένα αντι-μοντέλο στη λογική και τις πράξεις του Πούτιν.

Εκείνη τη χρονιά, ο Έλληνας μαέστρος απάντησε αποκλειστικά μέσω της παρτιτούρας. Διηύθυνε τη 13η Συμφωνία του Σοστακόβιτς —με αναφορές στη σφαγή των Εβραίων στο Μπάμπι Γιαρ του Κιέβου— και τις «Μεταμορφώσεις» του Στράους.

Κάποιοι είδαν στην επιλογή του μια σπαρακτική, σιωπηρή αντιπολεμική δήλωση. Άλλοι, ωστόσο, είδαν απλώς το οξύμωρο: ένα ρέκβιεμ ερμηνευμένο από μια ορχήστρα που χρηματοδοτείται από το κράτος που διεξάγει μια αιματοβαμμένη εισβολή.

Utopia Orchestra: Το επιχειρηματικό και καλλιτεχνικό «άλλοθι» του μαέστρου

Οι επικρίσεις που δέχθηκε ο Κουρεντζής δεν ήταν ούτε άδικες ούτε ατεκμηρίωτες. Προφανώς αντιλαμβανόμενος και ο ίδιος το αδιέξοδο, προχώρησε σε μια αμιγώς πραγματιστική, σχεδόν επιχειρηματική κίνηση.

Δημιούργησε ένα νέο, «καθαρό» σχήμα, την Utopia Orchestra, ώστε να μπορεί να περιοδεύει διεθνώς απαλλαγμένος από τη βαριά σκιά των κυρώσεων κατά της Ρωσίας, χωρίς ωστόσο να μεταβάλει τη χρηματοδοτική πραγματικότητα της musicAeterna.

Η Utopia δεν έχει οικονομική εξάρτηση από τη Ρωσία. Αντλεί τη χρηματοδότησή της από το ίδρυμα του αείμνηστου Αυστριακού συνιδρυτή της Red Bull, Ντίτριχ Μάτεσιτς —κάτι που αναφέρεται ρητά στην επίσημη ιστοσελίδα της ορχήστρας ως πιστοποιητικό θεσμικής συμβατότητας με την ευρωπαϊκή πολιτιστική αγορά. Το παράδοξο; Στην πολυεθνική Utopia συμμετέχουν πολλοί καλλιτέχνες από τον στενό πυρήνα της musicAeterna.

Ουσιαστικά, η Utopia λειτούργησε ως ένα ευφυές ευρωπαϊκό alter ego, μια καλλιτεχνική «offshore» που επέτρεψε στον Κουρεντζή να συνεχίσει τις διεθνείς περιοδείες του, διατηρώντας παράλληλα ανέπαφη την αυτοκρατορία του στην Αγία Πετρούπολη.

Η ίδρυση της Utopia δεν αναίρεσε τη ρωσική χρηματοδότηση της musicAeterna. Απλώς την παρέκαμψε επιχειρησιακά για τις διεθνείς εμφανίσεις. Από την άλλη δεν μπορεί να αγνοήσει κανείς πως ακόμα και με αυτόν τον τρόπο ο δίαυλος της Ευρώπης με τους Ρώσους καλλιτέχνες παραμένει ανοιχτός.

Το ντόμινο των ακυρώσεων στα ευρωπαϊκά φεστιβάλ

Παρά την ίδρυση της Utopia, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί δεν πείστηκαν. Τουλάχιστον σε πρώτη φάση.

Το Wiener Konzerthaus της Βιέννης, η Elbphilharmonie στο Αμβούργο, στην οποία ο Κουρεντζής επέστρεψε το Νοέμβριο του 2025, και η Φιλαρμονική της Κολωνίας τον έθεσαν εκτός προγράμματος.

Το αποκορύφωμα ήρθε τον Φεβρουάριο του 2024 στο Φεστιβάλ της Βιέννης (Wiener Festwochen). Όταν ο διευθυντής Μίλο Ράου προγραμμάτισε τον Κουρεντζή μαζί με τη Συμφωνική του Κιέβου, η Ουκρανή μαέστρος Οξάνα Λίνιβ αρνήθηκε κατηγορηματικά να συμμετάσχει, επικαλούμενη τη ρωσική χρηματοδότηση της musicAeterna. Το φεστιβάλ τελικά ακύρωσε την εμφάνισή του.

Οι αποφάσεις αυτές λειτούργησαν και ως σήμα προς το ευρωπαϊκό οικοσύστημα της κλασικής μουσικής: οι αίθουσες και τα φεστιβάλ δεν είναι ουδέτερες υποδομές, αλλά παραμένουν φορείς αξιών.

Η σχέση του Κουρεντζή με το ρωσικό πολιτικό κατεστημένο ενδεχομένως του στοίχισε και την περίοπτη θέση του ως επικεφαλής της SWR Symphonieorchester. Το συμβόλαιό του, που είχε ξεκινήσει το 2018, έληξε το 2025 και δεν ανανεώθηκε.

Αν και υπάρχει και η διπλωματική εκδοχή —ότι ο ίδιος δεν επιθυμούσε τη συνέχιση της συνεργασίας—, η χρονική συγκυρία δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνειών.

Η συνέντευξη στο Spiegel: Ο «χαμένος πλοηγός» απέναντι στην ιστορία

Η απάντηση του μαέστρου, η στάση του οποίου τον αποκρυστάλλωσε στο μυαλό πολλών ως persona non grata ή έστω ως αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, ήρθε τον Απρίλιο του 2025. Βέβαια, η συνέντευξή του στο περιοδικό Spiegel αντί να κατευνάσει τις αντιδράσεις έριξε φρέσκο νερό στο μύλο τους.

Ο Κουρεντζής χαρακτήρισε άδικη την αντιμετώπιση που είχε από τους πολιτιστικούς οργανισμούς της Ευρώπης και μίλησε για παραβίαση των δικών του ανθρώπινων δικαιωμάτων.

«Είμαι εγκληματίας;» αναρωτήθηκε. «Πώς γίνεται να μην υπάρχει πλέον ελευθερία του λόγου στην Ευρώπη; Ακόμα χειρότερα: δεν υπάρχει πλέον ούτε καν η ελευθερία να παραμένεις σιωπηλός».

Η πιο αποκαλυπτική, ωστόσο, αποστροφή του ήταν η εξής: «Ίσως να μην είμαι στη σωστή πλευρά της ιστορίας. Δεν ξέρω πού υποτίθεται ότι είναι αυτή. Ο πλοηγός μου δεν μπορεί να τη βρει».

Η δήλωσή του γέννησε μια εύλογη απορία. Πώς γίνεται ένας δημιουργός ικανός να πλοηγηθεί στα πιο περίπλοκα βάθη μιας παρτιτούρας και να είναι μάλιστα οδηγός για τις χιλιάδες του κοινού του να δηλώνει αδυναμία εντοπισμού του Βορρά στην ηθική πυξίδα του, όταν δίπλα του διεξάγεται ένας αιματηρός πόλεμος;

Το ελληνικό παράδοξο: Άνευ όρων αποθέωση

Πάντως, ενώ η θεσμική δυσπιστία στο πρόσωπο του Κουρεντζή μεγεθυνόταν στην Ευρώπη, η Ελλάδα αποδείχτηκε ένα παραπάνω από φιλόξενο απάγκιο. Άλλωστε στις εσχατιές της Βαλκανικής οι κανόνες συχνά αναστέλλονται μπροστά στο μεγαλείο και το θάμπος του ταλέντου.

Το καλοκαίρι του 2025, ο Κουρεντζής εμφανίστηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου γνωρίζοντας την απόλυτη αποθέωση. Ας μη γελιόμαστε. Ήταν το απόλυτο γεγονός – καλλιτεχνικό αλλά και κοσμικό- της θερινής σεζόν.

Ο εγχώριος Τύπος εξήρε με ύμνους την εμφάνισή του ενώ η η ταμπέλα του αντισυμβατικού λειτούργησε για μία ακόμα φορά σχεδόν εξαγνιστικά. Άλλωστε το ελληνικό κοινό λατρεύει το μύθο του δημιουργού που αντιστέκεται στον ευρωπαϊκό καθωσπρεπισμό, παραβλέποντας βέβαια το πολιτικό και οικονομικό υπόβαθρο που τον περιβάλλει.

Η πάνδημη αποδοχή του Κουρεντζή επιβεβαιώθηκε τον Νοέμβριο του 2025 στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, όπου η εμφάνισή του εξελίχθηκε σε κορυφαίο sold-out της σεζόν.

Η κορύφωση ήρθε τον Ιανουάριο του 2026, όταν η Εθνική Λυρική Σκηνή τού εμπιστεύθηκε την κεντρική παραγωγή της σεζόν: το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα», στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος. Μια performance που επανένωσε τον Δημήτρη Παπαϊωάννου με τον συνθέτη Γιώργο Κουμεντάκη, με τον Κουρεντζή στο πόντιουμ της ορχήστρας.

Οι κριτικές για το θεόπνευστο ταλέντο του Κουρεντζή υπήρξαν για μία ακόμα φορά διθυραμβικές. Η κριτική για τη στάση του απέναντι στην πολεμική μηχανή του Πούτιν σχεδόν ανύπαρκτη.

Ο άσωτος υιός επιστρέφει: Η σταδιακή άρση του ευρωπαϊκού μπλόκου

Ποιος να ξέρει; Μπορεί να θεωρούμε πια τον πόλεμο εναντίον της Ουκρανίας τόσο δεδομένο που είναι σαν – στο μυαλό μας τουλάχιστον- να μη συμβαίνει πια.

Πάντως, το ημερολόγιο συναυλιών της Utopia Orchestra δείχνει ότι οι γέφυρες του Κουρεντζή με τη Δύση επαναδιαπραγματεύονται.

Για την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2026 έχουν προγραμματίσει εμφανίσεις σε μεγάλες ευρωπαϊκές αίθουσες και φεστιβάλ — από το Fondation Louis Vuitton στο Παρίσι και την Isarphilharmonie του Μονάχου έως την Elbphilarmoine του Αμούργου, το Tonhalle της Ζυρίχης και το καλοκαιρινό Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ.

Η κινητικότητα αυτή σε καμία περίπτωση δεν αίρει τις ενστάσεις, αλλά υποδηλώνει μια σταδιακή άμβλυνση των θεσμικών αντιστάσεων: ο μαέστρος παραμένει αμφιλεγόμενος, όμως εξακολουθεί να είναι παρών στον ευρωπαϊκό συναυλιακό χάρτη. Έστω και ως άσωτος υιός.

Ο Θεόδωρος Κουρεντζής παραμένει μια σπάνια μουσική ιδιοφυΐα. Όμως η ιστορία υπενθυμίζει πως το ταλέντο δεν αποτελεί άλλοθι. Όταν η σιωπή γίνεται επιλογή, η παραφωνία στο τέλος της συναυλίας θα ακούγεται πάντα — όσο δυνατά κι αν επευφημεί το κοινό.