Πάνω από 1500 υπογραφές μετράει μέχρι σήμερα, η πρωτοβουλία της Ένωσης Ελληνικού Ντοκιμαντέρ (ΕΕΝ) «Ο Πολιτισμός Απών» για την ενίσχυση του ελληνικού ντοκιμαντέρ και του πολιτιστικού περιεχομένου στη Δημόσια Τηλεόραση, που κοινοποιήθηκε διαδικτυακά και στα μέσα ενημέρωσης στις 19 Ιανουαρίου.
Το σχετικό κείμενο που έχει αναρτηθεί εδώ, αναφέρεται στην ουσιαστική απώλεια πολιτιστικών εκπομπών στην ΕΡΤ και στον κίνδυνο που αυτή εγκυμονεί σχετικά με τη διατήρηση και διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας. Η πρωτοβουλία απευθύνεται σε όσους «επιθυμούν μια σύγχρονη, πολυφωνική δημόσια τηλεόραση, η οποία αντανακλά τη σύγχρονη πραγματικότητα και ανταποκρίνεται στο συνταγματικό της ρόλο».
Συγκεκριμένα η ΕΕΝ διεκδικεί άμεσα και συντονισμένα τη διασφάλιση του πολιτιστικού περιεχομένου στη Δημόσια Τηλεόραση, δίνοντας έμφαση στο γεγονός ότι η απουσία ελληνικών ντοκιμαντέρ, που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια, πλήττει τους δημιουργούς, την ομαλή λειτουργία του Αρχείου της ΕΡΤ και κατ’ επέκταση την ίδια την κοινωνία.
Το ΒΗΜΑ απευθύνθηκε στα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης, Φωτεινή Οικονομοπούλου (πρόεδρος), Μαρίνα Δανέζη (αντιπρόεδρος), Κυριάκο Αγγελάκο (γραμματέας), Άννα Αντωνοπούλου (ταμίας), Διονυσία Κοπανά (μέλος), Αννέτα Παπαθανασίου (μέλος) και Άγγελο Ράλλη (μέλος), για περαιτέρω διευκρινίσεις σχετικά με το ζήτημα, όπως και στην ΕΡΤ για απαντήσεις στις αιτιάσεις των μελών της ΕΕΝ (όλοι τους πολύπειροι επαγγελματίες με περγαμηνές στο οπτικοακουστικό πεδίο).
Συνιστά θεσμική εκτροπή η μετατροπή της ΕΡΤ2 σε κανάλι αποκλειστικά αθλητικού περιεχομένου και ποιες είναι επί της ουσίας οι συνέπειες της απουσίας ελληνικών ντοκιμαντέρ από το πρόγραμμα της Δημόσιας Τηλεόρασης;
Η αρχή της υποβάθμισης
Σύμφωνα με τους υπεύθυνους της Πρωτοβουλίας «Ο Πολιτισμός Απών», η υποβάθμιση του πολιτιστικού περιεχομένου στην ΕΡΤ ξεκινά ήδη από το 2022. «Τότε αρχίζει να αμφισβητείται ανοιχτά η φυσιογνωμία της ΕΡΤ2 από την τότε διοίκηση», αναφέρουν. Εκείνη την περίοδο καταγράφεται μια εμφανής «αμηχανία» ως προς τον ρόλο του καναλιού, η οποία «πολύ γρήγορα μεταφράζεται σε συζητήσεις ακόμη και για ενδεχόμενο κλείσιμό του».
Αν και το κλείσιμο δεν προχώρησε,το 2023 η ΕΡΤ2 μετατρέπεται σε κανάλι αποκλειστικά αρχειακού περιεχομένου. «Μια μεθόδευση απονεύρωσης, που οδήγησε αναπόφευκτα σε ελάχιστη τηλεθέαση και περιθωριοποίηση, είναι μια διαδικασία ”σιωπηλού κλεισίματος”», σημειώνει η Πρωτοβουλία.
Από το 2023 και μετά, το πολιτιστικό και ντοκιμαντερίστικο έργο εκτοπίζεται και επιβιώνει μόνο αποσπασματικά, με σποραδικές προβολές στην ΕΡΤ1 και την ΕΡΤ3, χωρίς στρατηγικό σχεδιασμό ή σταθερό χώρο. Εμβληματικές εκπομπές πολιτισμού όπως το Παρασκήνιο, το Μονόγραμμα, Οι Κεραίες της εποχής μας, αλλά και πιο πρόσφατες εκπομπές όπως το Υστερόγραφο, το Κλεινόν Άστυ, Το Μαγικό των Ανθρώπων, εκπομπές για το θέατρο και τον κινηματογράφο, σταμάτησαν να προβάλλονται χωρίς να υπάρξει συνέχεια από άλλες αντίστοιχες σειρές. Η ΕΕΝ τονίζει ότι παρατηρείται επίσης υποβάθμιση του πολιτιστικού ρεπορτάζ στα τηλεοπτικά ένθετα, στις ειδήσεις και τις ενημερωτικές εκπομπές.
«Πρόκειται για αλλαγή πολιτικής της ΕΡΤ», λέει το Δ.Σ. της Ενωσης Ελληνικού Ντοκιμαντέρ, «με μετατόπιση του κέντρου βάρους –και της χρηματοδότησης– σχεδόν αποκλειστικά στη μυθοπλασία και την ψυχαγωγία, σε μια λογική άμεσου ανταγωνισμού με τα ιδιωτικά κανάλια».
Έτσι, η ΕΡΤ1 μετατρέπεται σε καθαρά ψυχαγωγικό κανάλι, ενώ ο πολιτισμός παύει να αποτελεί διακριτό και οργανωμένο πυλώνα της δημόσιας τηλεόρασης. Η τελική πράξη αυτής της πορείας είναι η πρόσφατη μετατροπή της ΕΡΤ2 σε ΕΡΤ2 SPORT, κανάλι αμιγώς αθλητικού χαρακτήρα. Ενα κανάλι χάνεται ολοκληρωτικά από τον πολιτιστικό χάρτη της δημόσιας τηλεόρασης.
«Η απώλεια ενός ολόκληρου καναλιού, που παραδοσιακά αποτελούσε χώρο πολιτισμού και στήριζε τη σύγχρονη ελληνική δημιουργία, δεν είναι απλώς προγραμματική αλλαγή· είναι πολιτική επιλογή με σαφείς συνέπειες. Αυτός ακριβώς ήταν ο λόγος που, ως Ένωση Ελληνικού Ντοκιμαντέρ, θεωρήσαμε ότι δεν μπορούμε να σιωπήσουμε και προχωρήσαμε στη δημιουργία της Πρωτοβουλίας ”Ο Πολιτισμός Απών”», εξηγούν στο ΒΗΜΑ οι εκπρόσωποι της ΕΕΝ.
Θεσμικός διάλογος που δεν καρποφόρησε
Η Πρωτοβουλία έχει επιχειρήσει επανειλημμένα για το ζήτημα, θεσμικό διάλογο με τη διοίκηση της ΕΡΤ. Από το καλοκαίρι του 2025 πραγματοποιήθηκαν τουλάχιστον δύο επίσημα ραντεβού, κατά τα οποία εκφράστηκε ο έντονος προβληματισμός της Ένωσης για τη συστηματική συρρίκνωση του πολιτιστικού και ντοκιμαντερίστικου περιεχομένου στη Δημόσια Τηλεόραση ενώ κατατέθηκαν σαφείς προτάσεις για την ενίσχυση του πολιτιστικού προγράμματος και τη στήριξη της σύγχρονης ελληνικής παραγωγής.
Ωστόσο, δεν υπήρξε ανταπόκριση. «Η απόφαση για τη μετατροπή της ΕΡΤ2 σε κανάλι αμιγώς αθλητικού χαρακτήρα ήρθε κυριολεκτικά ως κεραυνός εν αιθρία», λένε οι εκπρόσωποι. Με αυτόν τον τρόπο, ο θεσμικός διάλογος ακυρώθηκε εκ των υστέρων, αφού οι αποφάσεις είχαν ήδη ληφθεί, περιορίζοντας την παρουσία του πολιτιστικού περιεχομένου στην ΕΡΤ3, ένα κανάλι με χαμηλότερο προϋπολογισμό και περιορισμένη εμβέλεια. «Αυτό όμως είναι δομικά ανεπαρκές: η ΕΡΤ3 ως παραδοσιακά το κανάλι της Βόρειας Ελλάδας, με σαφώς χαμηλότερο προϋπολογισμό, δεν μπορεί –ούτε θεσμικά ούτε πρακτικά– να καλύψει τις ανάγκες ενός εθνικού πολιτιστικού σχεδιασμού», επισημαίνει η Ένωση Ελληνικού Ντοκιμαντέρ.
Η απάντηση της ΕΡΤ
Απαντώντας στο ερώτημα του ΒΗΜΑτος σχετικά με τον εξοστρακισμό των ντοκιμαντέρ και του πολιτιστικού περιεχομένου από την δημόσια τηλεόραση, η ΕΡΤ σημειώνει ότι συνεχίζει να «στηρίζει έμπρακτα την παραγωγή ντοκιμαντέρ με σειρά δράσεων, αλλά και συγκεκριμένων πρωτοβουλιών».
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία μόνο για το 2025 η Επιτροπή Προγράμματος της ΕΡΤ ενέκρινε ποσό ύψους 5 εκατομμυρίων ευρώ για την παραγωγή ντοκιμαντέρ, ποσό αντίστοιχο με εκείνα που εγκρίθηκαν τα προηγούμενα χρόνια, «γεγονός που αποδεικνύει τη στρατηγική της εταιρίας στην ενίσχυση του συγκεκριμένου είδους».
Παράλληλα, τα τελευταία πέντε χρόνια η ΕΡΤ έχει χρηματοδοτήσει την παραγωγή ντοκιμαντέρ μεγάλου μήκους με το συνολικό ποσό των 4.479.510 ευρώ, ενισχύοντας έτσι νέους δημιουργούς. Με το ποσό αυτό ενισχύθηκε η παραγωγή 19 ντοκιμαντέρ που εντάσσονται στα κονδύλια του 1,5% (η ΕΡΤ, βάσει του νόμου 3905/2010 Ενίσχυση και ανάπτυξη της κινηματογραφικής τέχνης και άλλες διατάξεις, υποχρεούται να διαθέτει το 1,5% του ετήσιου κύκλου εργασιών της για την ενίσχυση της ελληνικής κινηματογραφικής παραγωγής): «Inferno – Κλιματική κρίση στη Μεσόγειο», «Acoustic», «Undredog», «Η αυτοκρατορία», «Οδός Αστερούσια Όρη», «Φωνές», «Άγραφη γη», «Η μητρόπολις, η μητέρα και ο θάνατος», «Στη σκιά της Λάζικα», «Μητέρα», «Μιλάς μόνη μου Κοριτσάκι Σου», «Όνειρο καλοκαιρινό», «Στη σκιά της ιστορίας – Θάνατος στο ενδιάμεσο τίποτα», «Hotel Carpo d’ Istrial», «Μόμτσκι Κάμεν – Ο βράχος του κοριτσιού», «Quixotte’s Camera: Ten letters from beyond light», «Children of the sun».
Σε ότι αφορά την μετατροπή της ΕΡΤ2 σε αθλητικό κανάλι (ΕΡΤ2 ΣΠΟΡ) επισημαίνεται ότι τα τελευταία χρόνια η ΕΡΤ2 μετέδιδε εκπομπές από το Αρχείο της ΕΡΤ. Αντιθέτως η μετάδοση ντοκιμαντέρ αποτελεί προσανατολισμό της ΕΡΤ3, ενώ παρόμοια προγράμματα μεταδίδονται τόσο από το ΕΡΤnews, όσο και από την ΕΡΤ1.
Προς την κατεύθυνση στήριξης των ντοκιμαντέρ είναι και η ενίσχυση που παρέχει η ΕΡΤ σε φεστιβάλ ντοκιμαντέρ όπως αυτά της Θεσσαλονίκης, της Χαλκίδας, του Καστελόριζου, της Πελοποννήσου κ.α.
Η ίδια στρατηγική αποτυπώνεται και στο ERTFLIX, την πιο δημοφιλή ελληνική ψηφιακή πλατφόρμα όπου φιλοξενείται και διαρκώς εμπλουτίζεται η ενότητα ντοκιμαντέρ που περιλαμβάνει:
- Ελληνικά ντοκιμαντέρ (νεότερες και παλαιότερες παραγωγές, κυρίως τηλεοπτικές και λιγότερο κινηματογραφικές)
- Ντοκιμαντέρ ιστορικού περιεχομένου
- Ταξιδιωτικά ντοκιμαντέρ
- Περιβαλλοντικά και φυσιολατρικά ντοκιμαντέρ
- Αθλητικά ντοκιμαντέρ
«Καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση των ντοκιμαντέρ διαδραματίζει και το Αρχείο της ΕΡΤ, μέσα από στοχευμένες δράσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ντοκιμαντέρ «Χαίρω πολύ, Σαββόπουλος», σε σκηνοθεσία Λάκη Παπαστάθη, το οποίο 50 χρόνια μετά τη δημιουργία του αποκαταστάθηκε σε νέα κόπια από τη διεύθυνση του Αρχείου της ΕΡΤ και ψηφιοποιήθηκε. Η συνολική αυτή εικόνα για τις δράσεις της ΕΡΤ όχι μόνο δεν υποβαθμίζει τα ντοκιμαντέρ αλλά τα αντιμετωπίζει ως σημαντικό της πυλώνα», επισημαίνεται από την πλευρά της ΕΡΤ.
Συνταγματική και νομική διάσταση
Η Πρωτοβουλία υποστηρίζει ότι η μετατροπή της ΕΡΤ2 σε κανάλι αποκλειστικά αθλητικού χαρακτήρα δεν συνάδει με τις συνταγματικές και νομικές υποχρεώσεις της Δημόσιας Τηλεόρασης (η ΕΡΤ Α.Ε. δεσμεύεται από το Σύνταγμα και τους νόμους να συμβάλλει στη διασφάλιση
της πολυφωνίας, στην ανεξάρτητη μετάδοση της πληροφορίας και της είδησης και στην προβολή των έργων του λόγου και της τέχνης).
«Το πρόβλημα ξεκινά από μια επικίνδυνη σύγχυση: από τη μία πλευρά, η ΕΡΤ αντιμετωπίζεται από τη Διοίκηση ως ανώνυμη εταιρεία με ευρεία επιχειρησιακή ευχέρεια·από την άλλη, παραβλέπεται η δεσμευτική δημόσια αποστολή της, η οποία απορρέει ρητά από το άρθρο 15 παρ. 2 του Συντάγματος, καθώς και από τα άρθρα 2 και 3 του ν. 4173/2013», σημειώνει η ΕΕΝ.
Οι εκπρόσωποι της Πρωτοβουλίας τονίζουν ότι η απόφαση αντιφάσκει ευθέως με το εγκεκριμένο Επιχειρησιακό Σχέδιο της ΕΡΤ 2024–2027, το οποίο προβλέπει ρητά παραγωγή και συμπαραγωγή πολιτιστικών εκπομπών και ντοκιμαντέρ. Η μονοθεματική εστίαση της ΕΡΤ2 SPORT στην αθλητική κάλυψη καθιστά άνευ αντικειμένου τις προβλέψεις για στήριξη της σύγχρονης ελληνικής πολιτιστικής παραγωγής και καταργεί την υποχρέωση της Δημόσιας Τηλεόρασης να προβάλλει προγράμματα για τις Τέχνες, τα Γράμματα, τις επιστήμες και τα κοινωνικά ζητήματα.
Συνέπειες για δημιουργούς και κοινωνία
Οι συνέπειες της απουσίας ελληνικών ντοκιμαντέρ αφορούν όχι μόνο τους δημιουργούς, αλλά την ίδια την κοινωνία. Χωρίς την συστηματική καταγραφή της σύγχρονης πραγματικότητας και της ιστορίας, διαμορφώνεται ένα τοπίο στο οποίο η κοινωνία στερείται το ίδιο της το αρχείο, επισημαίνει η ΕΕΝ.
«Δεν είναι τυχαίο ότι το πολύτιμο Αρχείο της ΕΡΤ – η πλουσιότερη ελληνική οπτικοακουστική κληρονομιά – αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από ελληνικά ντοκιμαντέρ. Αυτό το αρχείο δεν δημιουργήθηκε «από μόνο του»· δημιουργήθηκε επειδή υπήρχε δημόσια πολιτική στήριξης της τεκμηρίωσης και πολλές γενιές κινηματογραφιστών εργάστηκαν για αυτό το σκοπό.»
Η απουσία νέων παραγωγών σημαίνει ότι η επόμενη γενιά πολιτών θα κληρονομήσει κενά και αποσπασματικές αφηγήσεις. Το νέο τοπίο «πλήττει άμεσα τους ανεξάρτητους παραγωγούς, τους σκηνοθέτες και τους κινηματογραφιστές, στερώντας τους τον βασικό δημόσιο φορέα ανάθεσης, προβολής και θεσμικής αναγνώρισης». Όπως τονίζουν οι εκπρόσωποι της Πρωτοβουλίας «Ο Πολιτισμός Απών»: «Χωρίς ελληνικά ντοκιμαντέρ στη Δημόσια Τηλεόραση, η ΕΡΤ παύει να λειτουργεί ως θεματοφύλακας της μνήμης και μετατρέπεται σε φορέα που καταναλώνει παρόν, χωρίς να το καταγράφει».
Ευρωπαϊκό πλαίσιο και απομάκρυνση της Ελλάδας;
Οι ευρωπαϊκές δημόσιες τηλεοράσεις επενδύουν συστηματικά στο ντοκιμαντέρ ως εργαλείο πολιτισμού, δημοκρατίας και συλλογικής μνήμης (το γαλλογερμανικό ARTE, το γερμανικό ZDF και το γαλλικό δίκτυο France Télévisions αποτελούν τέτοια παραδείγματα). Στην Ελλάδα, η αντίληψη ότι ο πολιτισμός δεν «αποδίδει» σε όρους τηλεθέασης φαίνεται να κυριαρχεί, κατά την ΕΕΝ. «Η δική μας θέση είναι ξεκάθαρη: ο Πολιτισμός δεν είναι είδος τηλεοπτικού ανταγωνισμού και δεν μετριέται σε ποσοστά τηλεθέασης. Και αυτό είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο διαφωνούμε ριζικά», λένε τα μέλη της Ένωσης. «Η απομάκρυνση της ΕΡΤ από το ντοκιμαντέρ δεν είναι αποτέλεσμα αδυναμίας ή έλλειψης παραδείγματος· είναι αποτέλεσμα αλλαγής πολιτικής αντίληψης για τον ρόλο της Δημόσιας Τηλεόρασης.», διασαφηνίζουν.
Στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Ο Πολιτισμός Απών», ξεκαθαρίζεται ότι η ΕΡΤ ως Ανώνυμη Εταιρεία που ανήκει στον ευρύτερο δημόσιο τομέα διαθέτει Διοικητικό Συμβούλιο με πλήρη διοικητική και επιχειρησιακή ευχέρεια να προχωρήσει σε αλλαγές στο πρόγραμμα, υπό την αυστηρή όμως δέσμευση των νόμων που διέπουν τη λειτουργία της και, πρωτίστως, του Συντάγματος.
Από τις προτάσεις για την ενίσχυση του ελληνικού ντοκιμαντέρ που έχει προτείνει η Πρωτοβουλία, η ΕΡΤ μπορεί άμεσα, χωρίς νομοθετικές παρεμβάσεις να:
- επαναφέρει χώρο σταθερής προβολής ελληνικών ντοκιμαντέρ στο πρόγραμμά της
- ενεργοποιήσει παραγωγές και συμπαραγωγές πολιτιστικού περιεχομένου, όπως ήδη προβλέπεται από το Επιχειρησιακό της Σχέδιο
- αποκαταστήσει την προγραμματική ποικιλότητα, διασφαλίζοντας ότι ο πολιτισμός δεν αντιμετωπίζεται ως «συμπλήρωμα»,
- ανοίξει ουσιαστικό θεσμικό διάλογο με τους επαγγελματικούς φορείς, με σαφές χρονοδιάγραμμα και δημόσια λογοδοσία.
Σε δεύτερο επίπεδο, απαιτούνται θεσμικές ή νομοθετικές παρεμβάσεις για:
- Σαφή θεσμική θωράκιση της πολιτιστικής αποστολής της ΕΡΤ
- Ενίσχυση μηχανισμών ελέγχου και λογοδοσίας για την τήρηση της δημόσιας αποστολής της Δημόσιας Τηλεόρασης
- Διασφάλιση ότι ο πολιτισμός, το ντοκιμαντέρ και η τεκμηρίωση της σύγχρονης πραγματικότητας δεν εξαρτώνται από συγκυριακές διοικητικές αποφάσεις
Επόμενα βήματα και κλιμάκωση
Αν η ΕΡΤ δεν ανταποκριθεί, η Πρωτοβουλία προαναγγέλλει συνεχή πίεση, δημόσιες παρεμβάσεις, ενημέρωση της κοινωνίας και διεύρυνση συμμαχιών. Τα αιτήματα παραμένουν σαφή: παραγωγή ελληνικών σειρών δημιουργικού ντοκιμαντέρ και εκπομπών πολιτιστικού περιεχομένου, δημιουργία σταθερών ζωνών ντοκιμαντέρ σε όλα τα κανάλια της ΕΡΤ, συστηματική στήριξη νέων δημιουργών μέσω ειδικών προγραμμάτων και ανοιχτών διαδικασιών.
Η Πρωτοβουλία θα συνεχιστεί μέχρι ο πολιτισμός να πάψει να είναι απών από τη Δημόσια Τηλεόραση. Τα μέλη της ΕΕΝ απευθύνουν σαφές μήνυμα στη διοίκηση της ΕΡΤ: να επανεξετάσει άμεσα τον ρόλο και την αποστολή της Δημόσιας Τηλεόρασης, όπως αυτή ορίζεται από το Σύνταγμα και τον νόμο, και να διασφαλίσει ουσιαστικό χώρο για τον πολιτισμό σε όλες τις εκφάνσεις του.
Προς το κοινό, η Πρωτοβουλία υπογραμμίζει ότι το ντοκιμαντέρ και το πολιτιστικό περιεχόμενο δεν απευθύνονται σε λίγους. Είναι κομμάτι της συλλογικής αυτοσυνείδησης και της μνήμης, απαραίτητα για να κατανοεί η κοινωνία το παρόν και να διασώζει το παρελθόν. Όπως λέει ο Πατρίσιο Γκουσμάν: «Μια χώρα χωρίς ντοκιμαντέρ είναι σαν μια οικογένεια χωρίς φωτογραφικό άλμπουμ».
Κανένα κοινωνικό σύνολο δεν μπορεί να προχωρήσει μπροστά αν δεν ξέρει ποιο είναι και τι έχει καταγράψει. Η Πρωτοβουλία «Ο Πολιτισμός Απών» καλεί όλους τους πολίτες να στηρίξουν μια σύγχρονη, πολυφωνική Δημόσια Τηλεόραση που δεν φοβάται την πραγματικότητα και δίνει χώρο στη δημιουργία.
