Μητέρες και γιοι

Η διαφήμιση είναι εδώ για να μας το υπενθυμίζει. Το μόνο που υπερνικά την ευρυζωνική ταχύτητα σύνδεσης στο Ιnternet είναι η ταχύτητα παρεμβατικότητας της ελληνίδας μάνας. Η ελληνίδα μάνα καραδοκεί ακόμη και μέσα σε ένα ψυγείο, προκειμένου να δώσει ένα ποτήρι πορτοκαλάδα στον μαντράχαλο γιο της, και ξινίζει τα μούτρα της στη θέα της ερωμένης του. Καθ’ όλα ενήλικος άντρας εκπαιδεύεται από τη μάνα-ποντικομαμή πώς να γίνει, όπως η ίδια, άσος τού τζάμπα και της χαμέρπειας.

Η διαφήμιση αφουγκράζεται, υποτίθεται, το κοινό αίσθημα και καθρεφτίζει το πρόσωπο μιας κοινωνίας. Ολίγον παραμορφωτικά, για να βγαίνει και λίγο γέλιο, αλλά όχι και τόσο, ώστε να μην μπορούμε να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας. Υπάρχει αλήθεια σε αυτές τις διαφημίσεις, αλλά είναι σχεδόν εμμονικός, αν όχι ναρκισσιστικός, ο χαριεντισμός μιας κοινωνίας με το είδωλό της. Ιδίως όταν η εμπειρία αποδεικνύει ότι προτιμάται ο αντικατοπτρισμός, επειδή μένει στην επιφάνεια. Οπως και να το κάνουμε, είναι πιο ανώδυνο να μη βλέπεις όταν κοιτάς. Και να ξεχνάς ότι η μάνα, και εν προκειμένω η αγορομάνα, έχει περισσότερες διαστάσεις από τη μία και μοναδική του καρτούν. Είναι «η μάγισσα» που πολλοί άντρες θα ήθελαν να κάψουν και μπρος στα πόδια της το πτώμα της να κλάψουν, όπως τραγουδούσε γλυκόπικρα ο Τζίμης Πανούσης. Ή η Νέμεση που σε καταδιώκει με το αενάως ανικανοποίητο επικριτικό βλέμμα της, ακόμη και μετά τον θάνατό της. Το συναίσθημα είναι επώδυνο, μαρτυρικό, όπως ακριβώς το περιγράφει ο παθών (ψυχαναλυτής) Ιρβιν Γιάλομ σε αφήγημα του βιβλίου του «Η μάνα και το νόημα της ζωής» (εκδ. Αγρα). Η ελληνίδα μάνα δεν είναι μόνη της στον κόσμο τούτο.

Διότι το υποψιαζόμασταν και είναι τελικά αλήθεια. Οπως η εβραία μάνα του Γιάλομ, έτσι και η ισπανίδα μάνα και μούσα του Πέδρο Αλμοδόβαρ, του βαθύτατου γνώστη της γυναικείας ψυχοσύνθεσης, έχει αρκετά κοινά στοιχεία με την ελληνίδα ομόλογή της. Το επιβεβαιώνει και ο σκηνοθέτης Πέτρος Ζούλιας, ο οποίος ανεβάζει στο Ακροπόλ το «Ολα για τη μητέρα μου», μια διασκευή της ομώνυμης ταινίας του Αλμοδόβαρ. «Ο συγκεντρωτισμός της μάνας απέναντι στον γιο, η ανάγκη αποκλειστικότητας, θυμίζει πολύ ταυτότητα ελληνίδας μάνας» σχολιάζει ο Ζούλιας με αφορμή την ψυχοσύνθεση της πρωταγωνίστριας. «Ζει για τον γιο της και έχει αποκλείσει την ερωτική της ζωή, προκειμένου να καλύπτει τις ανάγκες του. Είναι μια μητέρα η οποία ευνουχίζει το παιδί της με την τεράστια αγάπη της. Οπως το περιγράφει στο έργο ο ίδιος ο γιος, μένει “μισός” καθώς, λόγω της κυριαρχίας της μάνας του, δεν μπορεί να αναπτύξει την προσωπικότητά του. Η μητέρα στο έργο αποτελεί εμπόδιο για να αναπτυχθεί όλο το εύρος της. Ο ρόλος της μάνας είναι πολύ σημαντικός, γιατί καθορίζει την κοινωνία τού αύριο». Τη μάνα, όμως, ποιος την καθορίζει;

Εικόνα σου είμαι, κοινωνία, και σου μοιάζω

«Δεν υπάρχει μητέρα εν κενώ» εξηγεί ο ψυχίατρος, ψυχαναλυτής και συγγραφέας Νίκος Σιδέρης. «Είναι τεράστιο λάθος να συρρικνώνουμε τη λειτουργία μιας κουλτούρας και ενός συστήματος που είναι πολύ ισχυρά εμπεδωμένο μέσα σε αυτήν, όπως είναι η οικογένεια, και να λέμε ότι φταίει η μητέρα. Αυτά είναι κουταμάρες. Δεν μπορείς τη λογική ενός συστήματος να την ανάγεις σε συμπεριφορά ενός ανθρώπου». Το σύστημα, όμως, τείνει να αγαπά την ομοιομορφία και να επιβραβεύει τη συμμόρφωση ως προς αυτό. Αλλιώς δεν θα ήταν σύστημα. Εξού και υπάρχει ένα «πολιτισμικά εμπεδωμένο πρότυπο», όπως το χαρακτηρίζει ο Σιδέρης, το οποίο χαρακτηρίζει τη σχέση των ελλήνων αντρών με τη μητέρα τους. «Κατ’ αρχάς, οι άντρες νιώθουν “με αγάπησε υπερβολικά, αλλά όχι αρκετά”. Ακούγεται παράδοξο, αλλά αυτή είναι η αίσθηση που αποκομίζουν οι έλληνες άντρες από τη μητέρα τους. Το δεύτερο είναι ότι πολύ συχνά υπάρχει στους έλληνες άντρες ο διχασμός του θηλυκού, ανάμεσα δηλαδή στη σεβάσμια και στην αισθησιακή γυναίκα που έχει ως πρώτη καταβολή την παράσταση της μητέρας. Είναι το περίφημο δίπολο: Παναγία – πουτάνα. Το βλέμμα της γυναίκας είναι ο μέγας σκηνοθέτης των αντρικών φαντασιώσεων. Πάντα υπήρχε λανθάνουσα μητριαρχία στην κοινωνία μας, η γυναίκα που από τα παρασκήνια κινεί τα νήματα. Τα ηνία της σχέσης και τον τόνο στον σκοπό που χορεύουμε ως άντρες τον δίνουν οι γυναίκες».

Τι συμβαίνει, όμως, σήμερα; Δεν έχουν αλλάξει τα πράγματα μαζί με τις εποχές; Αν κρίνει κανείς από τις διαφημίσεις που βλέπουμε στην τηλεόραση, πολύ λίγα. «Αυτό που έχει αλλάξει περισσότερο είναι ότι έχει τονιστεί το ναρκισσιστικό στοιχείο αυτής της σχέσης» σημειώνει ο Νίκος Σιδέρης. Η μητέρα νιώθει ότι είναι ακόμη πιο σπουδαίο το πλάσμα που ανατρέφει για να μεγαλώσει και να τους γαμ… όλους. Υπερτονίστηκε ο ναρκισσισμός και χάθηκε κάθε αναφορά στην τιμή, στο φιλότιμο, στην ντροπή για τον τρόπο με τον οποίο ανατρέφουν τα παιδιά τους οι έλληνες γονείς της τελευταίας 20ετίας. Η λογική είναι “ό,τι ήμουν εγώ και ό,τι δεν ήμουν θα γίνεις εσύ, στον κύβο”, οπότε δημιουργούν νάρκισσους οι οποίοι, επειδή εξαρτώνται από το βλέμμα της γυναίκας, είναι πάρα πολύ εύθραυστοι και ευάλωτοι. Γι’ αυτό, για να το περιγράψουμε απλά, τους χορεύουν στο ταψί οι ελληνίδες γυναίκες. Ο έλληνας άντρας σήμερα έχει πάθει λάστιχο». Σαν να λέμε, Express Service που σας χρειάζεται…