Στρατόπεδα συγκέντρωσης, μεταγωγών, εργασίας, εξόντωσης… Είτε πρόκειται για τα ναζιστικά στρατόπεδα είτε για τα σοβιετικά γκουλάγκ, η πραγματικότητα είναι κοινή: φόβος, βασανισμοί, ψυχολογική εξάντληση, σωματική καταπόνηση, επιβίωση στην κόψη του ακραίου, φρίκη. Οσοι γλίτωσαν από τον εφιάλτη καταγράφουν συνταρακτικά βιώματα σε αφηγήσεις με σκοπό να μείνει η ιστορική μνήμη ζωντανή. Η ιστορικός Οντέτ Βαρών-Βασάρ, συστηματική μελετήτρια της λογοτεχνίας των στρατοπέδων και συγγραφέας του βιβλίου «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των εβραίων» (Εστία, 2012), προτείνει δέκα βιβλία για την κόλαση των στρατοπέδων.
Πρίμο Λέβι, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος (μτφ. Χαρά Σαρλικιώτη, Αγρα, 1997). Το εμβληματικότερο έργο για τη γενοκτονία των εβραίων και την εμπειρία της εκτόπισης στο ναζιστικό στρατόπεδο του Αουσβιτς, όπου συντελέστηκε η εξόντωση σχεδόν 1 εκατ. εβραίων της Ευρώπης για φυλετικούς λόγους. Ο ιταλοεβραίος συγγραφέας, επιζών του στρατοπέδου, δεν αφηγείται μόνο τη δική του ιστορία υπακούοντας στο «χρέος της μνήμης» αλλά προχωρεί και σε έναν αναστοχασμό για την ανθρώπινη φύση.
Ζαν Αμερύ, Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση (μτφ. – σημειώσεις Γιάννης Καλιφατίδης, Αγρα, 2010). Η συλλογή δοκιμίων του αυστριακού εβραίου αποτέλεσε σταθμό για τη γερμανόφωνη βιβλιογραφία. Αν και αρχική πρόθεση του συγγραφέα ήταν να γράψει για τη δεινή θέση του άθρησκου διανοουμένου στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, το βιβλίο αγγίζει ευρύτερες θεματικές, όπως αυτή των βασανιστηρίων ή της εβραϊκής ταυτότητας, με σελίδες σπάνιας διαύγειας.
Ελί Βιζέλ, Η νύχτα (μτφ. Γιώργος Ξενάριος, Μεταίχμιο, 2008). Ο συγγραφέας εκτοπίστηκε έφηβος μαζί με την οικογένειά του και ολόκληρη την κοινότητα της κωμόπολης της Τρανσυλβανίας. Το βιβλίο αφηγείται την ιστορία από τη στιγμή της εκτόπισης με τρένο στο Αουσβιτς ως την απελευθέρωση στο Μπούχενβαλντ. Η φωνή του Βιζέλ, φωνή θρησκευόμενου εβραίου που δεν χάνει την πίστη του, έχει τη δική της δύναμη και ιδιαιτερότητα.
Ααρόν Απελφελντ, Ιστορία μιας ζωής (μτφ. Μάγκυ Κοέν, Εστία, 2007). «Θραύσματα μνήμης» αποκαλεί την αυτοβιογραφία του ο ισραηλινός συγγραφέας. Σε ώριμη πια ηλικία διηγήθηκε τη ζωή του ξεκινώντας από την εκτόπιση. Αφού, παιδί ακόμη, απέδρασε από το στρατόπεδο, περιπλανήθηκε στα δάση της Ρουμανίας και μεταπολεμικά μετανάστευσε στο Ισραήλ, όπου αφηγήθηκε στη νέα του γλώσσα την τραυματική αυτή εμπειρία.
Ερικα Κούνιο-Αμαρίλιο, 50 χρόνια μετά… Αναμνήσεις μιας θεσσαλονιώτισσας εβραίας (Ιανός, 2006). Από τις αντιπροσωπευτικότερες μαρτυρίες Ελληνοεβραίων της Θεσσαλονίκης για την εκτόπιση της πολυπληθέστερης ελληνοεβραϊκής κοινότητας (50.000 άτομα περίπου) από τους ναζί και τη σχεδόν ολοσχερή εξόντωσή της (96%) στο στρατόπεδο του Αουσβιτς-Μπιρκενάου. Το βιβλίο αφηγείται τη διαδρομή από τον προπολεμικό «παράδεισο» της Θεσσαλονίκης ως την κόλαση του στρατοπέδου εξόντωσης και τις δυσκολίες της επιστροφής στην πόλη της «σιωπής».
Χόρχε Σεμπρούν, Γραφή ή ζωή (μτφ. Βασίλης Τομανάς, Εξάντας, 1996). Ο ισπανός γαλλόφωνος συγγραφέας επανέρχεται στο βίωμα του εγκλεισμού του ως κομμουνιστή και αντιστασιακού στο Μπούχενβαλντ για να εμβαθύνει στο δίλημμα της λήθης/σιωπής ή της μνήμης/γραφής, όπως αυτό επιτακτικά αναδύθηκε μεταπολεμικά. Ξεκινώντας από την ημέρα της απελευθέρωσης του στρατοπέδου, αφηγείται την πορεία προς τη γραφή και το πώς και πότε αυτή κατέστη δυνατή.
Ρομπέρ Αντέλμ, Το ανθρώπινο είδος (μτφ. Σάρα Μπενβενίστε, Τερέζα Βεκιαρέλλη, Εστία, 2008). Το μοναδικό βιβλίο του συγγραφέα τάραξε τα νερά της γαλλικής διανόησης στη δεκαετία του ’60. Η εμπειρία του γάλλου αντιστασιακού και πολιτικού κρατουμένου σε ένα απομονωμένο κομάντο του ναζιστικού Μπούχενβαλντ τον έφερε αντιμέτωπο με το ακραίο. Αυτό που διακυβεύθηκε εκεί ήταν η ίδια η αίσθηση του ανήκειν στο «ανθρώπινο είδος».
Ιάκωβος Καμπανέλλης, Μαουτχάουζεν (Κέδρος, 1995). Το πολυδιαβασμένο βιβλίο του γνωστού θεατρικού συγγραφέα (πρωτοεκδόθηκε το 1963) επεξεργάζεται το βίωμά του από τον εγκλεισμό στο ναζιστικό στρατόπεδο του Μαουτχάουζεν. Με αφετηρία την απελευθέρωση του στρατοπέδου, εστιάζοντας σε αυτό το ενδιάμεσο διάστημα ως την αναχώρηση και με πολλές αναδρομές στο παρελθόν, συγκροτεί το αφήγημά του, στο οποίο δεσπόζει μια ερωτική ιστορία.
Ομηρος Πέλλας, Στάλαγκ VIC, Ημερολόγιο ομηρείας (Γαβριηλίδης, 2005). Πρώιμη νεοελληνική συμβολή στη στρατοπεδική λογοτεχνία, έργο γραμμένο το 1961 από τον δάσκαλο Οδυσσέα Γιαννόπουλο στην επαρχιακή Πέλλα. Και όμως η «οδύσσειά του» με το Στάλαγκ, το στρατόπεδο μετακινούμενης έδρας, σε πολλά ναζιστικά στρατόπεδα, αντηχεί στην περιγραφή της καθημερινότητας αλλά και στην έγνοιά του για τον άνθρωπο στο ίδιο μήκος κύματος με έναν Πρίμο Λέβι.
Βαρλάμ Σαλάμοφ, Ιστορίες από την Κολιμά (μτφ. Αλεξάνδρα Μπακοπούλου, Ινδικτος, 2011). Το εμβληματικότερο έργο για τα σταλινικά στρατόπεδα για αντιφρονούντες, με τις 145 Ιστορίες του από το φρικτότερο των στρατοπέδων του γκουλάγκ, την Κολιμά, όπου ο συγγραφέας έζησε 20 χρόνια, είναι ένα συγκλονιστικό έργο 2.000 σελίδων. Ο στοχασμός του για το έσχατο σημείο του ανθρώπου, για την τρέλα της απόλυτης αυθαιρεσίας, διασταυρώνεται με τα γραπτά των επιζώντων του Αουσβιτς.
Από τη φρίκη των στρατοπέδων στις απολαύσεις του έρωτα. Την επόμενη εβδομάδα ο πεζογράφος Ανδρέας Στάικος προτείνει δέκα κλασικές ερωτικές αφηγήσεις.
HeliosPlus
