«Το Βήμα» εξασφάλισε σειρά τεσσάρων άρθρων του γνωστού αμερικανού μεγαλοεπενδυτή Τζορτζ Σόρος για την οικονομική κρίση. Ο κ. Σόρος, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί «γκουρού» των αγορών, σήμερα αναπτύσσει φιλανθρωπικό έργο αλλά δεν έπαψε ποτέ να επενδύει, κυρίως μέσα σε περιόδους κρίσης.
Οταν σκάνε οι χρηματοπιστωτικές «φούσκες», τότε η πιστωτική ασφυξία και οι αναγκαστικές ρευστοποιήσεις ενδέχεται να λάβουν καταστρεπτικές διαστάσεις. Σε ένα περιβάλλον αποπληθωρισμού το βάρος των συσσωρευμένων χρεών μπορεί να βουλιάξει το τραπεζικό σύστημα και να σπρώξει την οικονομία στην ύφεση. Είναι κάτι που πρέπει να προλαμβάνεται ανεξαρτήτως κόστους.
Μια μέθοδος για να επιτευχθεί αυτό είναι να βρεθεί χρήμαγια να αντιμετωπισθεί η πιστωτική ασφυξία και παράλληλα να προχωρήσει η ανακεφαλαιοποίηση του τραπεζικού συστήματος και οι διαγραφές των συσσωρευμένων χρεών. Για να επιτευχθούν καλύτερα αποτελέσματα, οι τρεις διαδικασίες πρέπει να συνδυαστούν, κάτι που απαιτεί ριζοσπαστικές και ανορθόδοξες πολιτικές. Αν επιτύχουν τα μέτρα και οι πιστώσεις αρχίσουν να αυξάνονται, οι αποπληθωριστικές πιέσεις θα δώσουν τη θέση τους στο φάσμα του πληθωρισμού. Τότε οι Αρχές θα πρέπει να περιορίσουν την υπερβολική προσφορά χρήματος στην οικονομία, σχεδόν όσο γρήγορα την ενίσχυσαν.
Από τις δύο αυτές λειτουργίες η δεύτερη μπορεί να αποδειχθεί ακόμη δυσκολότερη από την πρώτη, τόσο τεχνικά όσο και πολιτικά, ωστόσο η εναλλακτική- η παγκόσμια ύφεση και η αναταραχή- δεν είναι απαράδεκτη. Δεν υπάρχει τρόπος να αποτραπεί μια κατάσταση που απέχει πολύ από την ισορροπία- αποπληθωρισμός και ύφεση σε παγκόσμιο επίπεδο- παρά μόνον με την πυροδότηση και στη συνέχεα τον περιορισμό του αντιθέτου της.
Το εύρος του προβλήματος είναι μεγαλύτερο από ό,τι ήταν τη δεκαετία του 1930, ενώ η αμεθόδευτη και αυθαίρετη αντιμετώπιση από την κυβέρνηση Μπους χειροτέρεψε και άλλο την κατάσταση. Η κοινή γνώμη και η επιχειρηματική κοινότητα υπέστησαν σοκ μετά την κατάρρευση της Lehman Βrothers και η οικονομία έμοιαζε σαν να είχε γκρεμιστεί από βράχο. Τα επόμενα δύο τρίμηνα θα υπάρξει ταχεία επιδείνωση. Αυτό που συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες θα συνεχίσει να προκαλεί σημαντικές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.
Επομένως, για να αποτραπούν τα χειρότερα, η κυβέρνηση του Μπαράκ Ομπάμα θα χρειαστεί να υιοθετήσει ένα ριζοσπαστικό και εκτεταμένο πακέτο μέτρων, το οποίο θα αποτελείται από πέντε βασικούς άξονες: 1) δημοσιονομικά κίνητρα, 2) επιδιόρθωση του συστήματος στεγαστικής πίστης, 3) τραπεζική ανακεφαλαιοποίηση, 4) καινοτομία στην ενεργειακή πολιτική, 4) μεταρρύθμιση του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος. Το πρόγραμμα δημοσιονομικών κινήτρων έχει προχωρήσει, αλλά θα χρειαστεί χρόνος για να λειτουργήσει. Κατά τη γνώμη μου, η πλήρης επιδιόρθωση του συστήματος στεγαστικών δανείων και η ανακεφαλαιοποίηση είναι μέτρα απαραίτητα για την αντιστροφή της οικονομικής κατάστασης.
Οι τιμές των ακινήτων
Ο στόχος της αναμόρφωσης του συστήματος στεγαστικής πίστης είναι να αποφευχθεί η υπερβολική κατρακύλα των τιμών των ακινήτων μέσα από τον περιορισμό των κατασχέσεων στο ελάχιστο και την παροχή κινήτρων στους αγοραστές. Είναι θεμελιώδες για να μειωθούν οι αποπληθωριστικές πιέσεις να σταθεροποιηθούν οι ισολογισμοί των τραπεζών και να αρχίσουν πάλι να δανείζουν. Ο στόχος εξυπηρετείται καλύτερα με την τροποποίηση των στεγαστικών δανείων ώστε το κεφάλαιο του δανείου να μην υπερβαίνει την αξία του σπιτιού.
Συζητείται εντόνως το κατά πόσο οι συγκεκριμένες τροποποιήσεις πρέπει να είναι αποσπασματικές ή εθελοντικές, αν θα απευθύνονται σε πελάτες που έχουν καθυστερήσει τις δόσεις τους ή θα είναι συστημικές και θα επιβάλλονται και στους πελάτες (τους οφειλέτες) που δεν τους αφορούν άμεσα.
Είμαι υπέρμαχος της συστημικής προσέγγισης, διότι οι αποσπασματικές τροποποιήσεις δεν μπορούν να καλύψουν επαρκή αριθμό νοικοκυριών και να συμβάλουν στη σημαντική μείωση των κατασχέσεων. Το πλεονέκτημα αυτής της προσέγγισης είναι ότι θα επέτρεπε μια γενική επιδιόρθωση του συστήματος στεγαστικής πίστης στις ΗΠΑ, το οποίο αποδείχθηκε εξόχως προβληματικό. Υποστηρίζω την υιοθέτηση, με τις αναγκαίες τροποποιήσεις, του δανέζικου συστήματος, το οποίο έχει αποδείξει τη χρησιμότητά του από τη δεκαετία του 1790! Σε αντίθεση με το αμερικανικό σύστημα, το οποίο βασίζεται σε οικονομικές οντότητες που έχουν την υποστήριξη του κράτους (GSΕs)όπως οι στεγαστικές τράπεζες Fannie Μae και Freddie Μac-, η Δανία χρησιμοποιεί ένα ανοιχτό σύστημα στο οποίο συμμετέχουν όλοι οι φορείς που παρέχουν στεγαστικά δάνεια επί ίσοις όροις και λειτουργούν χωρίς κρατικές εγγυήσεις. Τα δανέζικα στεγαστικά ομόλογα έχουν ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Είναι όμοια και ανταλλάξιμα με τα στεγαστικά δάνεια στα οποία βασίζονται. Οι ιδιοκτήτες ακινήτων μπορούν να τα εξαγοράσουν ανά πάσα στιγμή, αποκτώντας το αντίστοιχο στεγαστικό ομόλογο στην αγορά και ανταλλάσσοντάς το με το δάνειο. Από τη στιγμή που τα επιτόκια και οι τιμές των ακινήτων κινούνται στην ίδια κατεύθυνση, αυτή η διαδικασία- αποκαλείται η αρχή της ισορροπίας (ΡΟΒ)- μειώνει το ρίσκο απωλειών.
Μια συστημική τροποποίηση της στεγαστικής πίστης θα αντικαθιστούσε στεγαστικά δάνεια τα οποία, σύμφωνα με το Αυτοματοποιημένο Πρότυπο Αξιολόγησης (ΑVΜ), έχουν βυθιστεί με νέα δάνεια βάσει της διαδικασίας ΡΟΒ. Το κεφάλαιο θα περιοριστεί στην ισχύουσα τιμή της αγοράς μέσω του προτύπου ΑVΜ. Τα νέα δάνεια, βάσει της αρχής ισορροπίας ΡΟΒ, θα διαθέτουν την εγγύηση μιας κυβερνητικής υπηρεσίας, γεγονός που θα ενισχύει την αξία τους, ενώ η υπηρεσία θα μπορεί να εισπράττει ασφάλιστρα και να διατηρεί δικαιώματα παρακράτησης του ακινήτου. Στο μεταξύ, η κυβερνητική υπηρεσία, η οποία θα προκύψει από τη συγχώνευση των GSΕ, δεν θα αγοράζει ούτε θα πουλάει δάνεια. Αντί για αυτό, θα αναθέσει τη διαχείριση του χαρτοφυλακίου της σε εξειδικευμένες ομάδες, οι οποίες θα αμείβονται για την ελαχιστοποίηση των απωλειών με την προσαρμογή των δόσεων των στεγαστικών δανείων στη δυνατότητα των ιδιοκτητών να τις πληρώνουν, αντί για την ενεργοποίηση της διαδικασίας κατάσχεσης.
Η όλη διαδικασία θα ενισχυθεί σημαντικά από έναν νέο νόμο για τις χρεοκοπίες, ο οποίος θα αφορά και τις κύριες κατοικίες. Θα επιτρέπει μια επιτάχυνση της διαδικασίας πτώχευσης με την προσαρμογή των δόσεων στις δυνατότητες των ιδιο κτητών και θα επιλύσει (το ανεπίλυτο με οποιονδήποτε άλλο τρόπο) πρόβλημα του δεύτερου στεγαστικού δανείου. Τα δύο αυτά μέτραη ελαχιστοποίηση των απωλειών σε όλα τα στεγαστικά και η ρύθμιση της δόσης με βάση τη δυνατότητα αποπληρωμής του ιδιοκτήτη- θα μειώσουν, αλλά δεν θα εκμηδενίσουν την πίεση από τις κατασχέσεις ακινήτων, εφόσον το μέτρο θα αφορά αποκλειστικά τις κύριες κατοικίες.
Τα επιτόκια για τους νέους αγοραστές θα είναι αρχικά επιδοτούμενα μέσω της πώλησης κρατικών ομολόγων και καθιστώντας τα κεφάλαια προσβάσιμα στους εκδότες στεγαστικών τίτλων. Αλλά οι εκδότες των στεγαστικών τίτλων θα ελέγχονται από την κρατική υπηρεσία για το πρώτο 10% του πιστωτικού ρίσκου που αναλαμβάνουν. Το επιτόκιο για τους νέους αγοραστές θα πρέπει να είναι κάτω από 5%. Οι εκδότες θα μπορούν να αναχρηματοδοτούν από την κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ (Fed) δίχως απώλειες τους τίτλους που βασίστηκαν σε στεγαστικά δάνεια. Από ένα σημείο και μετά οι επιδοτήσεις θα σταματήσουν και τα επιτόκια θα διαμορφώνονται από την αγορά.
Η κυβερνητική υπηρεσία θα απορροφά τις απώλειες που θα προκύπτουν από τις διαδικασίες πτώχευσης, οι οποίες θα είναι σημαντικά μικρότερες από αυτές που προκαλούν οι κατασχέσεις. Το χαρτοφυλάκιο των προβληματικών (και υπό κρατικό έλεγχο) εταιρειών στεγαστικής πίστης (όπως η Freddie Μac και η Fannie Μae) σταδιακά θα ρευστοποιηθεί και τα συσσωρευμένα χρέη θα προστεθούν στο δημόσιο χρέος. Τελικώς, αφού σταθεροποιηθεί η αγορά ακινήτων και κατοχυρωθούν τα στεγαστικά ΡΟΒ, ακόμη και η εγγύηση των στεγαστικών δανείων μπορεί να καταστεί περιττή.
Λεφτά στην τράπεζα
Οποιοδήποτε σχήμα ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών πρέπει να είναι υποχρεωτικό και να αφορά ολόκληρο το σύστημα, και σε καμία περίπτωση αμεθόδευτο και εθελοντικό όπως ήταν υπό τον υπουργό Οικονομικών Χένρι Πόλσον. Μετά την ανακεφαλαιοποίηση, τα ελάχιστα κεφαλαιακά διαθέσιμα των τραπεζών πρέπει να μειωθούν, π.χ., στο 6%, γεγονός που θα ενθαρρύνει τις τράπεζες να δανείσουν. Η οικονομία θα επανενεργοποιηθεί. Οι πάντες θα διαθέτουν πλέον σημαντική ρευστότητα και θα επιθυμούν να την αξιοποιήσουν. Μόλις εμφανιστεί κίνδυνος πληθωρισμού, τα ελάχιστα κεφαλαιακά διαθέσιμα θα αυξηθούν στο 8% και μετά ακόμη ψηλότερα, μειώνοντας έτσι τη μόχλευση του τραπεζικού συστήματος, κάτι που αποτελεί μακροπρόθεσμο στόχο.
Αν το πακέτο στήριξης των τραπεζών στις ΗΠΑ είχε εφαρμοστεί με αυτόν τον τρόπο, θα είχε επιτευχθεί ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών με τα 700 δισ. δολάρια ή ακόμη και με λιγότερα. Δυστυχώς, τα μισά λεφτά έχουν ήδη ξοδευτεί και οι συνθήκες είναι τώρα δυσμενέστερες. Κάτι που πριν από δύο μήνες ήταν εφικτό, δεν μπορεί πλέον να υλοποιηθεί. Αυτό είναι το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των οικονομικών κρίσεων και ευρύτερα των συγκυριών που ξεφεύγουν πολύ από την κατάσταση ισορροπίας: η κατάλληλη παρέμβαση μια δεδομένη στιγμή δεν παραμένει κατάλληλη για πολύ καιρό.
Η χρηματιστηριακή αξία ολόκληρου του τραπεζικού συστήματος στις ΗΠΑ ίσως να μην υπερβαίνει το 1 τρισ. δολάρια, ενώ η τρύπα στους ισολογισμούς των τραπεζών μπορεί να είναι μεγαλύτερη. Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν μπορεί κανείς να βασίζεται στην προθυμία του Δημοσίου να αποκτήσει μετοχές των τραπεζών, οι οποίες μπορεί να υποχωρήσουν όταν η τράπεζα περάσει στον έλεγχο του κράτους. Σε ανάλογες περιπτώσεις το κράτος πρέπει να εφαρμόσει τη μέθοδο της καλής/κακής τράπεζας: τα χρέη, τα προβληματικά περιουσιακά στοιχεία και το διαθέσιμο μετοχικό κεφάλαιο θα περάσουν στην κακή τράπεζα και η ροή των νέων κεφαλαίων θα κατευθυνθεί στην καλή. Οι μέτοχοι και όσοι ακόμη έχουν επιβαρυνθεί με τα χρέη της τράπεζας θα χάσουν τα περισσότερα ή και όλα τα λεφτά τους. Θα έχουν όμως δικαίωμα συμμετοχής στην καλή τράπεζα. Στη συνέχεια θα μπορέσουν να ενεργοποιήσουν τα δικαιώματά τους και οι καλές τράπεζες δεν θα χρειαστεί να περάσουν στον έλεγχο του Δημοσίου. Οι φορολογούμενοι θα χρειαστεί ωστόσο να απορροφήσουν τις μεγάλες απώλειες των κακών τραπεζών. Ακόμη και έτσι, το τραπεζικό σύστημα χρειάζεται ανακεφαλαιοποίηση για να διασωθεί η οικονομία. Το κόστος μπορεί να υπερβεί το 1 τρισ. δολάρια, αλλά είναι προτιμότερο από το να επιτρέψεις το βάρος των συσσωρευμένων χρεών να βουλιάξει την οικονομία.
Εξυπνα καύσιμα
Η ενεργειακή πολιτική, με έμφαση στην καινοτομία, θα συμβάλει στην αντιμετώπιση της ύφεσης και του αποπληθωρισμού. Ο αμερικανός καταναλωτής δεν μπορεί πλέον να λειτουργεί ως μηχανή που κινεί την παγκόσμια οικονομία. Χρειάζεται νέα μηχανή. Οι εναλλακτικές πηγές ενέργειας και η εξοικονόμηση ενέργειας μπορούν να γίνουν η νέα μηχανή μόνο αν η τιμή των συμβατικών καυσίμων διατηρηθεί σε επίπεδο αρκετά υψηλό για να δικαιολογεί τις επενδύσεις στα εναλλακτικά καύσιμα. Αυτές οι επενδύσεις θα συμβάλουν στον περιορισμό του αποπληθωρισμού. Ωστόσο έως σήμερα κανένας αμερικανός πολιτικός δεν τόλμησε να μιλήσει στην κοινή γνώμη για την ανάγκη των υψηλών τιμών στα συμβατικά καύσιμα.
Ο πρόεδρος Ομπάμα πρέπει να επιδείξει μεγάλη γενναιότητα και ικανότητα για να πράξει το σωστό. Αυτό ίσως περιλαμβάνει και την επιβολή κατώτατης τιμής στα ρυπογόνα ορυκτά καύσιμα μέσω της επιβολής φόρου για το διοξείδιο του άνθρακα. Επίσης περιλαμβάνει την επιβολή εισαγωγικών δασμών στο πετρέλαιο ώστε να διατηρηθεί η τιμή στην εγχώρια αγορά ίσως και πάνω από τα 70 δολάρια το βαρέλι. Είναι απαραίτητο να πεισθούν οι πολίτες ότι το κόστος της ενέργειας θα παραμείνει σταθερά υψηλό για να ενισχυθούν οι επενδύσεις στην εναλλακτική ενέργεια, αλλά και για τις μεθόδους εξοικονόμησης ενέργειας.
Τελικώς, το κόστος της ενέργειας θα υποχωρήσει με τη διάδοση των νέων τεχνολογιών. Μέτρα όπως οι φορολογικές ελαφρύνσεις, οι επιδοτήσεις και τα όρια για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα από τα οχήματα είναι επίσης αναγκαία. Ωστόσο ούτε η ενεργειακή ασφάλεια ούτε η αντιμετώπιση της υπερθέρμανσης του πλανήτη μπορούν να επιτευχθούν αν δεν επιβάλουμε κάποιο τίμημα για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Μόνες τους οι ΗΠΑ δεν μπορούν να το πετύχουν, αλλά δεν θα επιτευχθεί αν δεν ηγηθούν της προσπάθειας.
Ο κ. Τζορτζ Σόρος είναι πρόεδρος του Soros Fund Μanagement. Το τελευταίο βιβλίο του έχει τίτλο «Reflections on the Crash of 2008».
«Πράσινη» η νέα μηχανή της παγκόσμιας οικονομίας
Επισκέπτες στο «Εξυπνο Σπίτι», το οποίο αποτελεί έκθεμα του Μουσείου Επιστήμης και Τεχνολογίας του Σικάγου από τον Μάιο του 2008. Στόχος της έκθεσης είναι η ενημέρωση του κοινού για τους τρόπους εξοικονόμησης ενέργειας στις σύγχρονες κατοικίες. Κατά τον Τζορτζ Σόρος, οι εναλλακτικές πηγές και οι μέθοδοι εξοικονόμησης της ενέργειας μπο ρούν να αποτελέσουν τη νέα μηχανή που θα κινεί την παγκόσμια οικονομία. ΑΡ ΡΗΟΤΟ/Μ. SΡΕΝCΕR GRΕΕΝ
