Δεν υπάρχει αμφιβολία, η μέχρι πρότινος «γειτονιά» (backyard) των ΗΠΑ μήνα με τον μήνα «κοκκινίζει» – έστω και με… ροζ, ενίοτε, αποχρώσεις. Η Λατινική Αμερική βαδίζει οριστικά στον δρόμο της Αριστεράς, όχι βέβαια της επαναστατικής που είχε οραματισθεί ο Τσε Γκεβάρα αλλά στον δρόμο που ορίζει η έκφραση της λαϊκής ετυμηγορίας στις περισσότερες χώρες. Η Νικαράγουα γιορτάζει την επιστροφή του Ντανιέλ Ορτέγα και των Σαντινίστας στην εξουσία, ύστερα από 16 χρόνια, ο Ισημερινός πανηγυρίζει την εκλογή τού μόλις 43χρονου Ραφαέλ Κορέα, στη Βολιβία ο Ινδιάνος πρώην «κοκαλέρο» Εβο Μοράλες – που εξελέγη τον Απρίλιο – εθνικοποιεί με επιτυχία τη βιομηχανία φυσικού αερίου, και στη Βραζιλία ο πρώην «κόκκινος» μεταλλωρύχος Λουίς Ινάσιο «Λούλα» ντα Σίλβα επανεξελέγη άνετα, υποσχόμενος πολύ πιο «αριστερές» κοινωνικές πολιτικές για τη δεύτερη τετραετία του. Προσθέστε δίπλα σε αυτούς και τους «ομοϊδεάτες» Νέστορ Κίρχνερ, τον πρώην «περονιστή» που έβγαλε την Αργεντινή από τη βαθύτατη οικονομική κρίση, και Μισέλ Μπατσελέτ, την πρώτη γυναίκα – και θύμα της δικτατορίας του Πινοσέτ – πρόεδρο στη Χιλή, και θα συνειδητοποιήσετε καλύτερα το μέγεθος της συντελουμένης πολιτικής μεταβολής.
Αν λοιπόν σήμερα τα προγνωστικά επαληθευτούν και ο μιγάς πρώην συνταγματάρχης των αλεξιπτωτιστών Τσάβες επανεκλεγεί, για τρίτη σερί τετραετία, στην προεδρία της Βενεζουέλας, τότε η χρονιά που φεύγει θα μείνει για πάντα ως το έτος της δημοκρατικής εκδίκησης της πολύπαθης λατινοαμερικανικής Αριστεράς, μετά τα κατά Μάρκες «Εκατό χρόνια μοναξιάς», της σκληρής βορειοαμερικανικής ηγεμονίας και του Δόγματος Μονρόε. Αυτό τουλάχιστον έδειξε να εύχεται και ο ίδιος ο Τσάβες πριν από περίπου είκοσι ημέρες, όταν φορώντας το χαρακτηριστικό του κόκκινο μπερέ εγκαινίασε μια τεράστια γέφυρα στον Ορενόκο, παρέα με τον «Λούλα» – με τον οποίο μάλιστα συμφώνησε σε σειρά σημαντικών διμερών συνεργασιών στην ενέργεια, στο εμπόριο και στις μεταφορές.
Αν εξαιρέσει κανείς τη σπαρασσόμενη από τον εμφύλιο Κολομβία, όπου τον Απρίλιο νίκησε ο «προστατευόμενος» της Ουάσιγκτον Αλβάρο Ουρίμπε, και το Περού, όπου ο ινδιάνικης καταγωγής Ολάντα Ουμάλα έχασε στο νήμα από τον φιλοαμερικανό Αλαν Γκαρσία, η υπόλοιπη ήπειρος μοιάζει να «στρίβει το τιμόνι όλο αριστερά» για να χρησιμοποιήσουμε ένα (εκ του αποτελέσματος) επιτυχημένο προεκλογικό σύνθημα του «Λούλα».
Ακόμη και οι λιγοστές ήττες των αριστερών υποψηφίων, όπως αυτή του Λόπες Ομπραδόρ στο Μεξικό και του «Περουβιανού Τσάβες» Ουμάλα, ήταν… επιεικώς οριακές. Ιδίως η αμφιλεγόμενη επικράτηση στις εκλογές του περασμένου Ιουλίου του φιλοαμερικανού Φελίπε Καλντερόν επί του πρώην κομμουνιστή και δημάρχου του Μέξικο Σίτι Λόπες Ομπραδόρ έχει διχάσει βαθιά τη χώρα. Η καταγγελλόμενη «κλοπή» της λαϊκής ψήφου συσπείρωσε τις δυνάμεις της Αριστεράς και οι διαδηλώσεις στο Μεξικό είναι συνεχείς, με αποκορύφωμα τα επεισόδια στην εξεγερμένη πόλη Οαξάκα: ακόμη και η ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης Καλντερόν είναι κυριολεκτικά «στον αέρα» λόγω των κινητοποιήσεων του Κόμματος Δημοκρατικής Επανάστασης υπέρ του Ομπραδόρ, το όνομα του οποίου εντελώς συμβολικά σημαίνει «εργάτης»…
Η κατάσταση επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από τα σκληρά αντιμεταναστευτικά νομοθετήματα της κυβέρνησης Μπους τα οποία στην πράξη διώκουν ποινικά εκατομμύρια Μεξικανούς και εκθέτουν έτσι ανεπανόρθωτα τους πολιτικούς «προστατευομένους» των ΗΠΑ, όπως ο απερχόμενος πρόεδρος (και πρώην διευθυντής της Coca- Cola Μεξικού) Βισέντε Φοξ και ο πανταχόθεν βαλλόμενος «διάδοχός» του Καλντερόν. Ο Ομπραδόρ μάλιστα εκμεταλλεύτηκε πριν από λίγες ημέρες τη λαϊκή οργή για να …αυτο-ορκιστεί πρόεδρος της χώρας «προλαβαίνοντας» τον Καλντερόν και ρίχνοντας ακόμη περισσότερο λάδι στην πολιτική πυρκαϊά σε αυτή τη χώρα-κλειδί για τη βορειοαμερικανική οικονομία. Πολλοί πιστεύουν, μετά και τα γεγονότα της Οαξάκα, πως ο Καλντερόν μετά δυσκολίας θα ορκιστεί, πόσο μάλλον θα κυβερνήσει…
Πώς αλλάζουν οι καιροί! Μόλις πριν από μία δεκαετία, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν πολύ υπερήφανες για τη λατινοαμερικανική πολιτική τους. Υστερα από πάνω από έναν αιώνα αιματηρής καταστολής, στρατιωτικών και πολιτικών πραξικοπημάτων, παρεμβάσεων και αποβάσεων, και πάνω απ’ όλα άγριας απομύζησης των φυσικών πόρων και του εργατικού δυναμικού των νοτίων γειτόνων της, εκμεταλλευόμενη το σοκ από την αιφνίδια κατάρρευση της ΕΣΣΔ η Ουάσιγκτον αποφάσισε να εγκαταστήσει «δημοκρατικά» αλλά υπάκουα σε αυτήν καθεστώτα, που θα επιδίδονταν σε ραγδαία εφαρμογή νεοφιλελεύθερων πολιτικών της «οικονομικής σχολής του Σικάγου» με έμφαση στις αποκρατικοποιήσεις. Είχε ήδη απαλλαγεί, με τον βρώμικο πόλεμο κατά της Νικαράγουα, από τη μοναδική ουσιαστική «απειλή» στην ήπειρο, πέραν της Κούβας, για την οποία ήταν πεπεισμένη πως θα «έπεφτε» σαν ώριμο φρούτο μετά την αποκοπή του σοβιετικού ομφάλιου λώρου.
Ετσι οι δικτάτορες παραμερίστηκαν, μαζί με τα αναρίθμητα εγκλήματά τους, και οι νέοι πρόεδροι (όπως ο Κάρλος Μένεμ στην Αργεντινή και ο Ενρίκε Καρντόζο στη Βραζιλία) άρχισαν αμέσως την «απελευθέρωση» της δημόσιας περιουσίας από τα κρατικά «δεσμά» της. Νέα τεράστια συμβόλαια υποτέλειας, επιχειρηματικής αυτή τη φορά, υπογράφηκαν ανάμεσα σε αμερικανικούς και ευρωπαϊκούς κολοσσούς και στις «φιλελεύθερες» κυβερνήσεις – με τη συνεργασία πάντοτε των «διαπλεκόμενων» με τους ξένους τοπικών ελίτ, που είχαν ήδη γίνει ζάπλουτες από τη συνεργασία με τους χουντικούς. Το… θατσερικό αυτό πάρτι όμως δεν κράτησε πολύ: το χρηματοπιστωτικό κραχ της καταχρεωμένης Βραζιλίας, το 1998, και ακόμη περισσότερο η οικονομική καταστροφή της πλούσιας άλλοτε Αργεντινής, δύο χρόνια αργότερα, δημιούργησαν τις συνθήκες που αλλάζουν σήμερα τον πολιτικό χάρτη – και ίσως το μέλλον – ολόκληρης της αμερικανικής ηπείρου.
Μέσα στην αναμπουμπούλα των διαδοχικών πιστωτικών κανονιών, που απέδειξαν σε όλο τον κόσμο τις συνέπειες του λατινοαμερικανικού «οικονομικού θαύματος»-φούσκας των προηγούμενων χρόνων, φύτρωσε η νέα αυτή Αριστερά, που τόσο τρομάζει πια τους πρώην επικυρίαρχους του Βορρά. Αν ψάχνει κανείς την αρχή του μίτου, μάλλον θα πρέπει να την αναζητήσει στη «μικρή Βενετία» – τη Βενεζουέλα – και στο 1998, χρονιά της πρώτης εκλογής του Τσάβες.
Οι επικριτές του λένε πολλά για αυτόν, όπως άλλωστε και για τον Ορτέγα, τον Μοράλες και όποιον άλλον τους «χαλάει την πιάτσα». Λένε ότι ο Τσάβες είναι ένας αυταρχικός δικτάτορας, που θέλει να επιβάλει το «κουβανέζικο μοντέλο κομμουνισμού» σε ολόκληρη την Κεντρική Αμερική, και πρέπει να ανατραπεί πάση θυσία – παρακάμπτοντας το γεγονός ότι πρόκειται για εκλεγμένους ηγέτες, και μάλιστα με ποσοστά που θα ζήλευαν πολλοί αμερικανοί και ευρωπαίοι πολιτικοί. Ιδεολογικό παιδί του Φιντέλ Κάστρο, αλλά και λαϊκιστής όσο λίγοι, ο Τσάβες πέτυχε εκεί που απέτυχαν τόσοι και τόσοι πριν από αυτόν, μερικοί πληρώνοντάς το – σαν τον σπουδαίο Σαλβαδόρ Αλιέντε – με τη ζωή τους: να εγκαθιδρύσει ένα αριστερό, σφόδρα αντιαμερικανικό καθεστώς «en los narices del imperio» («στα ρουθούνια της αυτοκρατορίας») – και μάλιστα με ξεκάθαρη λαϊκή εντολή.
Το μεγάλο στοίχημα άλλωστε ο Τσάβες – και μαζί όλοι οι…πολιτικοί κλώνοι του ανά την Αμερική – δεν το κέρδισε με τις διαδοχικές εκλογές του με ποσοστά που θα ζήλευαν πολλοί ηγέτες της Ευρώπης ή των ΗΠΑ, αλλά με την αποτυχία του αμερικανοκίνητου στρατιωτικού πραξικοπήματος εναντίον του τον Απρίλιο του 2002, όταν κρατήθηκε για 47 ώρες όμηρος, για να απελευθερωθεί τελικά από έμπιστες σε αυτόν μονάδες, αλλά και από μαζικές διαδηλώσεις οπλισμένων υποστηρικτών του. Ετσι έγινε ήρωας και ηγέτης παναμερικανικών διαστάσεων ο Τσάβες, λόγω της αποτυχίας του πραξικοπήματος εναντίον του, με τον ίδιο τρόπο που η αποτυχημένη εισβολή στον «Κόλπο των Χοίρων» στην Κούβα, το 1961, παγίωσε το καθεστώς του Φιντέλ.
Βυθισμένοι στα σχέδια για την «πετροναυτική εκστρατεία» του Ιράκ, οι Αμερικανοί αρχικά δεν συνειδητοποίησαν τη συμβολική και πρακτική σημασία του αποτυχημένου αυτού πραξικοπήματος στο μεγαλύτερο «βενζινάδικο» της ηπείρου, την τέταρτη μεγαλύτερη προμηθεύτρια των ΗΠΑ σε πετρελαιοειδή. Η Κοντολίζα Ράις είχε δηλώσει τότε πως «ελπίζω ο Τσάβες να έμαθε το μάθημά του» ενώ ο πρώην σύμβουλος ασφαλείας για θέματα του αμερικανικού ημισφαιρίου Πολ Μπιουκάναν κατέληξε στο ότι την επόμενη φορά οι πραξικοπηματίες δεν θα πρέπει να αφήσουν τον Τσάβες ζωντανό…
Επόμενη φορά όμως, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, δεν υπήρξε. Και ο Τσάβες, με την βοήθεια των πολύ υψηλών τιμών του πετρελαίου, έμεινε ελεύθερος να επαναφέρει ουσιαστικά υπό κρατικό έλεγχο την πετρελαϊκή εταιρεία PDVSA και να προχωρήσει σε σειρά ανατρεπτικών μέτρων στο εσωτερικό της χώρας, όπως η φιντελικής εμπνεύσεως reforma agraria («η επαναδιανομή σε ακτήμονες ορισμένων μεγάλων αγροτικών ιδιοκτησιών- latifundia») και η αθρόα εισαγωγή χιλιάδων κουβανών γιατρών και δασκάλων στα πιο υποβαθμισμένα barrios.
ΙΣΗΜΕΡΙΝΟΣ Ο επαναστάτης και ο «βασιλιάς της μπανάνας»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αλλά και πολιτικό συμβολισμό κρύβει πάντως και η άνετη επικράτηση του 43χρονου Ραφαέλ Κορέα, του νέου προέδρου του Ισημερινού, ο οποίος διέψευσε τις στατιστικές και επικράτησε με μεγάλη πλειοψηφία του συντηρητικού αντιπάλου του (και δισεκατομμυριούχου «βασιλιά της μπανάνας») Αλβάρο Νομπόα. Ο βαθιά θρησκευόμενος(;) κ. Νομπόα έχασε τις εκλογές παρά τη στήριξη ΗΠΑ και Βατικανού και το γεγονός ότι είναι ο πλουσιότερος άνθρωπος στον Ισημερινό, διαθέτοντας πάνω από 120 επιχειρήσεις και πραγματικά latifundia καλλιεργειών καφέ και μπανάνας.
Ο ίδιος ο Κορέα σε ομιλία του στην πρωτεύουσα Κίτο κάλεσε τους συμπατριώτες του σε μια «επανάσταση των πολιτών»: «Αρχίζουμε να ανακτούμε τον Ισημερινό και να βγαίνουμε από τη νεοφιλελεύθερη νύχτα που κράτησε 20 χρόνια» είπε. Ως γνωστόν, ο Ισημερινός υπήρξε ένα από τα αγαπημένα «εργαστήρια» νεοφιλελεύθερης οικονομικής πολιτικής τη δεκαετία του 1990, αλλά τα αποτελέσματα ήταν τραγικά, αφού η χώρα κήρυξε στάση πληρωμών (διάβαζε: χρεοκόπησε) το 1999. Περίπου ενάμιση εκατομμύριο κάτοικοι της χώρας ζουν κάτω από κάθε όριο φτώχειας, και ο νικητής των εκλογών υποσχέθηκε να διπλασιάσει τα οικονομικά βοηθήματα προς τα φτωχότερα κοινωνικά στρώματα και να εξασφαλίσει φθηνές κατοικίες για όλους.
Οσο για τον πολιτικό συμβολισμό, να σημειώσουμε πως ο Κορέα είναι ένας οικονομολόγος με εξαιρετικές σπουδές στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, ο οποίος εδώ και χρόνια προοριζόταν για υψηλές θέσεις στον (πλήρως ελεγχόμενο από τις ΗΠΑ) μηχανισμό εξουσίας του Εκουαδόρ. Πολλοί πιστεύουν μάλιστα πως απέκτησε πέρυσι το χαρτοφυλάκιο των οικονομικών στην απερχόμενη κυβέρνηση του Αλφρέδο Παλάθιο αποκλειστικά χάρη στο διδακτορικό οικονομικών που είχε πάρει τέσσερα χρόνια νωρίτερα από το Πανεπιστήμιο του Ιλινόι, δηλαδή… απευθείας από τη νεοφιλελεύθερη «Σχολή του Σικάγου»!
Πολύ σύντομα όμως φάνηκε πως ο Κορέα δεν ήταν ένας απλός οικονομικός «τοποτηρητής» των ξένων χρηματοπιστωτικών οργανισμών, όπως οι προκάτοχοί του: μόλις 106 ημέρες μετά την ορκωμοσία του παραιτήθηκε, έπειτα από άγριες συγκρούσεις με τον Παλάθιο και τους εκπροσώπους της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Γι’ αυτό άλλωστε και τον «φοβούνται» τόσο οι άνθρωποι της Wall Street: ο Κορέα δεν είναι στρατιωτικός όπως ο Τσάβες ή, πολύ περισσότερο, πρώην καλλιεργητής κόκας όπως ο Μοράλες, αλλά ένας διαπρεπής οικονομολόγος που ξέρει «από μέσα» πώς παίζεται το παρασκηνιακό παιχνίδι του ελέγχου διά του χρέους και των ξένων κερδοσκόπων – «θεσμικών επενδυτών» – και άρα η εκλογή του μπορεί να θεωρηθεί, τρόπον τινά, …αληθινό αυτογκόλ του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού της «Σχολής» του μακαρίτη Μίλτον Φρίντμαν.
Οι πολιτικές ανατροπές και η πικρή αλήθεια των barrios
Ωστόσο η «μπολιβαριανή επανάσταση» του Τσάβες, όπως και πολλές αντίστοιχες πολιτικές «ανατροπές» του «Λούλα» ή του Μοράλες, είναι στην καλύτερη περίπτωση διστακτική και ημιτελής. Η κοινωνική ανισότητα και οι πάσης φύσεως διακρίσεις παραμένουν σχεδόν άθικτες, με τις ελίτ να αδιαφορούν για την αυξανόμενη φτώχεια και υποβάθμιση. Ακόμη και μέσα στο δήθεν… κόκκινο Καράκας, μια καλοθρεμμένη αστική τάξη γίνεται μέρα με τη μέρα πλουσιότερη, ενώ τα υποβαθμισμένα barrios δεν σώζονται βέβαια με έναν γιατρό ή ένα βιβλίο του Χοσέ Μαρτί. Παρομοίως ο «Λούλα» ως τώρα απέχει πολύ από τα υπεσχημένα, τον καιρό των κόκκινων μπερέ και των απεργιών στα ορυχεία και στις χαλυβουργίες – και ας ορκιζόταν στην πρόσφατη προεκλογική εκστρατεία του πως «θα στρίψει το τιμόνι όλο αριστερά» και θα αποδώσει δικαιοσύνη στην αμέτρητη βραζιλιάνικη φτωχολογιά.
Είναι παράδοξο, ίσως, ότι ο πιο επιτυχημένος και πιο δημοφιλής «αριστερός» της Λατινικής Αμερικής, με ποσοστά δημοφιλίας άνω του 70%, είναι ο πρώην «περονιστής» Νέστωρ Κίρχνερ ο οποίος μέχρι στιγμής… τιμά το ελληνικό μικρό του όνομα: ένας πολιτικός που ξεπρόβαλε μέσα από τη χειρότερη οικονομική κρίση στην ιστορία της χώρας με μια τολμηρή ατζέντα για αναδιαπραγμάτευση των χρεών και άφθονες κοινωνικές δαπάνες για τους descamisados, τα φτωχότερα στρώματα (και στόματα) της χώρας, που σιγά σιγά αναρρώνει από το κραχ.
Το αντιαμερικανικό προφίλ του Κίρχνερ και οι καλές (πολιτικές και οικονομικές) σχέσεις του με τον Τσάβες και άλλους ηγέτες της περιοχής βοηθούν στην αναβάθμιση ολόκληρης της λατινοαμερικανικής συνεργασίας, που πολλοί στην περιοχή θέλουν να ακολουθήσει τα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Ενωσης – και κυρίως χωρίς τη συμμετοχή των ΗΠΑ. Παρά τα επιμέρους μεταξύ τους προβλήματα (όπως η «κόντρα» της Βραζιλίας με τη Βολιβία, μετά την ιδιωτικοποίηση της βιομηχανίας φυσικού αερίου από τον Μοράλες), οι αριστεροί ηγέτες της Λατινικής Αμερικής δείχνουν να έχουν πλέον συμπήξει έναν κοινό πολιτικό άξονα, με σαφείς «κεϊνσιανούς» προσανατολισμούς ως προς την κοινωνική πολιτική.
Η (έστω και μερική) αναδιανομή του πλούτου υπέρ των ασθενεστέρων τάξεων και η ραγδαία αύξηση των κοινωνικών δαπανών είναι άλλωστε η μόνη πολιτική που αξίζει τον τίτλο της «σοσιαλιστικής» Αριστεράς, σε μια εποχή που οι παλιές πολιτικές κατηγοριοποιήσεις και ταμπέλες, όπως δείχνει καθαρά και το φαινόμενο Κίρχνερ, δεν σημαίνουν πια τίποτε.
Σε αυτή τη συγκυρία, η μεγάλη επιστροφή του Ντανιέλ Ορτέγα στο προεδρικό μέγαρο της Μανάγκουα έχει το δικό της ειδικό συμβολικό βάρος. Το πόσο άλλαξε ή όχι με τα χρόνια ο ηγέτης των Σαντινίστας, μένει να φανεί. Ο Ορτέγα υπήρξε πρόεδρος της χώρας την περίοδο 1985-1990, όταν στη χώρα μαινόταν ο πόλεμος των Σαντινίστας εναντίον των υποστηριζομένων από τις ΗΠΑ ανταρτών «Κόντρας» που κόστισε πάνω από 50.000 ανθρώπινες ζωές και κατέστρεψε την οικονομία της. Τελικά οι Σαντινίστας έχασαν τις εκλογές το 1990 από τη Βιολέτα Τσαμόρο, αλλά επέμειναν και τώρα δικαιώνονται.
Η Νικαράγουα είναι η μεγαλύτερη σε έκταση χώρα της Κεντρικής Αμερικής. Ωστόσο με ΑΕΠ μόλις 5 δισ. δολάρια, το 70% των 5,5 εκατομμυρίων πολιτών της φυτοζωούν με λιγότερα από 2 δολάρια την ημέρα. Η ειδική αποστολή στη Νικαράγουα του αλήστου μνήμης πεζοναύτη του σκανδάλου «Ιράν – Κόντρας» Ολιβερ Νορθ προς υποστήριξη του φιλοαμερικανού αντιπάλου του Ορτέγα, έδειξε από μόνη της τον πανικό που νιώθουν ορισμένοι βορειοαμερικανοί αξιωματούχοι, όταν βλέπουν τον χάρτη της Λατινικής Αμερικής να… κοκκινίζει τόσο ραγδαία και επικίνδυνα.
