Συνηθίζετε να βλέπετε το ποτήρι μισογεμάτο ή μισοάδειο; Αν ανήκετε στους αισιόδοξους αυτής της ζωής, μάλλον θα βαφτίζατε το γονίδιο AVPR1a γονίδιο της γενναιοδωρίας. Οι απαισιόδοξοι πιθανότατα θα προτιμούσατε να το ονομάσετε γονίδιο της τσιγκουνιάς. Οσο για τους ισραηλινούς ερευνητές οι οποίοι ανέλυσαν την παρουσία του γονιδίου AVPR1a σε φοιτητές που δέχθηκαν να συμμετάσχουν σε ένα αποκαλυπτικό του χαρακτήρα τους παιχνίδι, αυτοί εκτιμούν ότι πρόκειται για το γονίδιο που υπαγορεύει τη δικτατορική συμπεριφορά! Αν διερωτάστε πώς είναι δυνατόν ένα γονίδιο να διαθέτει τόσα πολλά πρόσωπα, η απάντηση είναι απλή: το γονίδιο είναι ένα και μοναδικό και καθόλου διπρόσωπο, αλλά όταν επεισέρχεται η δική μας ματιά σε αυτό τα πράγματα περιπλέκονται.
Από την πολυγαμία στην τσιγκουνιά
Ας δούμε, λοιπόν, την ιστορία από την αρχή. Ολα άρχισαν στη δεκαετία του ’80, όταν αμερικανοί επιστήμονες του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας αποφάσισαν να μελετήσουν δύο συγγενικά είδη αρουραίων τα οποία εμφάνιζαν διαφορετικές κοινωνικές συμπεριφορές: το είδος που ζούσε στους αγρούς ήταν μονογαμικό, ενώ εκείνο των βουνών ήταν πολυγαμικό. Επειτα από διεξοδικές πολυετείς μελέτες οι αμερικανοί επιστήμονες απέδωσαν τις παρατηρούμενες κοινωνικές διαφορές στην κατανομή του υποδοχέα της ορμόνης βασοπρεσσίνης στους εγκεφάλους των πειραματοζώων. (Προκειμένου να ασκήσουν την όποια δράση τους, οι ορμόνες συνδέονται με μόρια των οποίων η στερεοδομή είναι συμπληρωματική με τη δική τους και ονομάζονται υποδοχείς τους. Συνήθως η σύνδεση με τον υποδοχέα δίνει το έναυσμα για την έναρξη των διεργασιών που οδηγούν στην εκτέλεση της εντολής που δίνεται από την ορμόνη.) Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα μονογαμικά ποντίκια, τα οποία μάλιστα ανάθρεφαν τα μωρά τους με μεγαλύτερη φροντίδα από τα πολυγαμικά, είχαν και μεγαλύτερες ποσότητες του υποδοχέα της βασοπρεσσίνης στον εγκέφαλό τους.
Αν και βέβαιοι για τα ευρήματά τους, οι αμερικανοί επιστήμονες δεν μπόρεσαν τότε (1993) να εξηγήσουν πού οφείλονταν οι ποσοτικές διαφορές του υποδοχέα που παρατηρούσαν στους εγκεφάλους των πειραματοζώων. Χρειάστηκε να περάσουν 12 χρόνια για να πάρουν απάντηση στο ερώτημά τους: το 2005 συνάδελφοί τους του Πανεπιστημίου Emory στην Ατλάντα, με άρθρο τους στην επιθεώρηση «Science» (10 Ιουνίου 2005, τεύχος 308, νούμερο 5728, σελ. 1630-1634) συνέδεσαν το γονίδιο AVPR1a, το οποίο κωδικοποιεί για τον εν λόγω υποδοχέα, με τη συμπεριφορά των τρωκτικών. Για την ακρίβεια, συνέδεσαν την περιοχή που προηγείται του γονιδίου AVPR1a με αυτή τη συμπεριφορά. Ενώ, δηλαδή, το γονίδιο ήταν ακριβώς το ίδιο στα δύο είδη ποντικών, η περιοχή που προηγείται του γονιδίου ήταν διαφορετική: στα μονογαμικά ποντίκια αποτελείται από πολλά επαναλαμβανόμενα μοτίβα και είναι μακρύτερη σε σχέση με εκείνη των πολυγαμικών που διαθέτουν πολύ λιγότερες επαναλήψεις των επίμαχων μοτίβων.
Επρόκειτο για την πρώτη φορά που στην περιοχή αυτή, η οποία εμπίπτει στην κατηγορία του junk DNA (άχρηστου DNA), αποδιδόταν κάποιος ενεργός ρόλος στον καθορισμό της συμπεριφοράς. Ούτε λίγο ούτε πολύ, η περιοχή φαινόταν να καθορίζει το αν τα τρωκτικά θα είναι μονογαμικά ή πολυγαμικά. Περιττό να πούμε ότι η είδηση για τα ευρήματα των αμερικανών επιστημόνων έκανε τον γύρω του κόσμου και πως η μόνιμη επωδός στα άρθρα ή στα τηλεοπτικά ρεπορτάζ ήταν η πιθανότητα να εξηγείται η ανθρώπινη συμπεριφορά από την κατανομή του ίδιου υποδοχέα στους εγκεφάλους μας. Είναι άραγε ο μπερμπάντης σύζυγος έρμαιο του άχρηστου DNA του; Αυτό ήταν το «καυτό» ερώτημα που τέθηκε με τα ευρήματα των αμερικανών επιστημόνων και ήταν πια ζήτημα χρόνου να μπούμε και ‘μεις στο μικροσκόπιο των επιστημόνων που μελετούν τη συμπεριφορά.
Δικτατορικές τάσεις
Τα πλέον πρόσφατα ευρήματα σχετικά με την επίδραση του άχρηστου DNA (το οποίο η επιστημονική κοινότητα συμφωνεί τώρα ότι δεν είναι καθόλου άχρηστο και πως ο όρος είναι ατυχής) προέρχονται από το Ισραήλ. Σύμφωνα με άρθρο ερευνητών του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ το οποίο δημοσιεύεται στο τελευταίο τεύχος της επιθεώρησης «Genes, Brain and Behavior», όσο κοντύτερη είναι η περιοχή που προηγείται του γονιδίου AVPR1a, τόσο πιο δικτατορικές τάσεις εμφανίζουμε!
Πώς φθάσαμε, όμως, από τη μονογαμία στις δικτατορικές τάσεις; Η μονογαμία και η από κοινού ανατροφή των απογόνων αποτελούν στοιχεία κοινωνιών όπου τα άτομα εμφανίζουν αλτρουιστικές συμπεριφορές και όπου ο κοινωνικός ιστός είναι στενός. Καθώς η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι πολύπλοκη και δεν είναι κανείς βέβαιος ότι ρωτώντας ευθέως θα πάρει μια ειλικρινή απάντηση, οι ισραηλινοί ερευνητές αποφάσισαν να ζητήσουν από φοιτητές να παίξουν ένα παιχνίδι στους υπολογιστές τους.
Το παιχνίδι ήταν σχεδιασμένο για να αποκαλύπτει την αλτρουιστική συμπεριφορά: οι 206 φοιτητές χωρίστηκαν σε δύο ομάδες, τους δικτάτορες (δεν γνώριζαν ότι ήταν δικτάτορες) και αυτούς που θα γίνονταν παραλήπτες της ενδεχόμενης γενναιοδωρίας τους. Οι δικτάτορες είχαν ένα ποσόν περίπου 12 δολαρίων το οποίο μπορούσαν να διαθέσουν όπως ήθελαν: να το κρατήσουν όλο ή να δώσουν μέρος του ή και όλο σε κάποιον ανώνυμο παραλήπτη. Το 18% των δικτατόρων κράτησε όλο το ποσόν για τον εαυτό του, το 6% έδωσε όλο το ποσόν, ενώ το υπόλοιπο 76% έδωσε μέρος του ποσού. Οπως σημειώνεται στο άρθρο των ισραηλινών ερευνητών οι οποίοι υπέβαλαν τους φοιτητές σε εξετάσεις DNA, όσο πιο κοντή ήταν η περιοχή που προηγείται του γονιδίου AVPR1a τόσο μεγαλύτερη ήταν η πιθανότητα των δικτατόρων να εμφανίσουν εγωιστική συμπεριφορά και να κρατήσουν τα χρήματα για τον εαυτό τους. Αν και από το παιχνίδι δεν υπήρχε δυνατότητα να διερευνηθεί η τάση των εθελοντών για μονογαμία, τα ευρήματα των ισραηλινών επιστημόνων συνάδουν με κείνα των αμερικανών συναδέλφων τους: οι μη αλτρουιστικές συμπεριφορές (πολυγαμικότητα, εγωιστική τσιγκουνιά) συνδέονται με την περιοχή που προηγείται του γονιδίου AVPR1a.
Αν και η επίδραση του αλτρουισμού στην ανθρώπινη εξέλιξη είναι ένα θέμα που απασχολεί πολλούς εξελικτικούς βιολόγους (υπάρχει μια διαμάχη σχετικά με το αν η αλτρουιστική ή η εγωιστική συμπεριφορά είναι πιο συμφέρουσα για την επιβίωση του είδους), διερωτάται κανείς αν τα πειράματα όπως αυτά των ισραηλινών ερευνητών δεν υπεραπλουστεύουν τα πράγματα. Κατ’ αρχάς δεν είναι πλήρως κατανοητό γιατί στο παιχνίδι η μια ομάδα παίζει τον δικτάτορα και όχι, παραδείγματος χάριν, τον γνωστό παππού των κόμικ Σκρουτζ Μακ Ντακ. Δεύτερον, και σημαντικότερο, δεν είναι τραβηγμένο να αποδώσουμε την ειδεχθή συμπεριφορά των δικτατόρων σε ένα και μόνο μικρό κομμάτι DNA; Και τέλος, μήπως θα έπρεπε να αφήσουμε κατά μέρος την απόδοση ευθυνών (και ονομάτων που εκφράζουν πρόθεση) στα γονίδια; Κατανοώ, βεβαίως, ότι είναι ευκολότερο να συγχωρεθεί ένας μπερμπάντης σύζυγος όταν δεχθούμε ότι τα γονίδιά του δεν τον βοηθούν, αλλά αν σκεφτείτε πού μας οδηγεί μια τέτοια αποδοχή, θα συμφωνήσετε ότι είναι καλύτερα να την αποφύγουμε…
