Ο άνδρας της είχε πεθάνει πριν από λίγα χρόνια, μα ο μεγάλος γιος της ήταν ένας από τους άρχοντες-πρίγκιπες του πλούσιου και δυνατού κράτους. Ενας πολεμιστής που κληρονόμησε το τιμημένο όνομα και τα προνόμια του πατέρα του μαζί με τα πολύτιμα όπλα του. Κι εκείνη, μια περήφανη για όλα τούτα γυναίκα, νέα ακόμη και όμορφη μέσα στα αέρινα ενδύματά της και τα χρυσά της κοσμήματα. Γνώριζε καλά ποια ήταν η θέση της, παρ’ ότι γυναίκα, κι όταν έβγαινε στην άκρη του λόφου για να αντικρίσει την πεδιάδα και ψηλά το βουνό, την Ιδη, ήξερε πως τούτος ο όμορφος, γεμάτος νερά, δένδρα και άγρια ζώα τόπος ήταν και δικός της. Τα δύο μικρότερα παιδιά της ήταν τώρα η μεγάλη της έννοια, γι’ αυτό όταν αρρώστησε, ένα καλοκαίρι με πολλές βροχές και υψηλές θερμοκρασίες, αυτά σκεφτόταν πρώτα. Οχι για πολύ. Εσβησε γρήγορα με τα μικρά γύρω από το κρεβάτι της. Γι’ αυτήν όμως η κοινωνία είχε επιφυλάξει ειδικές τιμές – όχι όπως στις άλλες, απλές γυναίκες – και η ταφή της μετά την καύση έγινε σε έναν τεράστιο πίθο με τα κοσμήματα και τα μυροδοχεία της να τη συνοδεύουν. Σύντομα θα την ακολουθούσαν και τα δύο της παιδιά. Το ταφικό πιθάρι ξανάνοιξε, εκείνη σπρώχτηκε απαλά στο βάθος και χώρεσαν τα νήπια. Πλέον είχε περάσει στη λήθη. Από τότε χρειάστηκε να περάσουν 28 αιώνες ώσπου κάποιος να ταράξει τον ύπνο της αρχόντισσας και των παιδιών της.
Είναι αυτή η αλήθεια για τα ευρήματα που ήρθαν στο φως εφέτος το καλοκαίρι στην Αρχαία Ελεύθερνα της Κρήτης; Δημοσιογραφική αδεία η ιστορία πλάστηκε από υλικά αληθινά αλλά και φανταστικά. Ο αρχαιολόγος θα τα βάλει στη θέση τους.
«Πάρε το πρώτο αεροπλάνο και κατέβα κάτω. Βρήκα κάτι καταπληκτικό!». Η φωνή του κ. Νίκου Σταμπολίδη, καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης και επικεφαλής των αρχαιολογικών ανασκαφών στη νεκρόπολη της Αρχαίας Ελεύθερνας από το 1985, ακουγόταν στο τηλέφωνο ενθουσιασμένη. Δυστυχώς, έχασα τη μοναδική ευκαιρία εκείνες τις ημέρες του Αυγούστου κι έτσι έμαθα για το εξαιρετικό εύρημα μέσα από τις περιγραφές και τις φωτογραφίες. Στην αρχαία νεκρόπολη της Ελεύθερνας που ξαφνιάζει σταθερά τους αρχαιολόγους μοιάζοντας ανεξάντλητη, ένα ακόμη εύρημα ήρθε να ταράξει τα νερά.
Τρεις τεράστιοι πίθοι, ύψους ο καθένας 2 μέτρων, τοποθετημένοι πλάγια και εν σειρά ώστε ο πυθμένας του ενός να φράσσει το στόμιο του άλλου. Τρεις ταφικοί πίθοι δηλαδή, ασύλητοι, με τους σκελετούς των νεκρών στο εσωτερικό τους και μαζί τα κτερίσματα που τους συνόδευαν στον θάνατο. «Ως τώρα αγνοούσαμε αυτόν τον τρόπο ταφής, με τον έναν πίθο να σφραγίζει τον άλλον» λέει ο κ. Σταμπολίδης. «Είχαμε όμως κι άλλη έκπληξη, καθώς πάνω από τους πίθους σχηματίζονται ψευδοθόλια, καμάρες δηλαδή από λίθους, οι οποίοι είχαν τοποθετηθεί με εκφορικό τρόπο. Μοιάζουν με θολωτούς τάφους, αλλά πολύ προτού εμφανιστούν αυτοί» προσθέτει.
Τύχη αγαθή
Καθαρίζοντας μια σύγχρονη ξερολιθιά από τις πολλές που έχουν φτιάξει οι αγρότες της περιοχής και ενώ όλοι πίστευαν ότι βρίσκονται σε παρθένο έδαφος, προέκυψε το αναπάντεχο εύρημα. «Απόδειξη ότι ο αρχαιολόγος δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τίποτε» σχολιάζει ο κ. Σταμπολίδης. Γιατί στο ένα μέτρο κάτω από την κιμηλιά εντοπίστηκαν κατ’ αρχάς δύο παράλληλοι τοίχοι. Και μέσα στο όριό τους αλλά βαθύτερα από αυτούς υπήρχαν οι τρεις πίθοι.
Τύχη αγαθή οι τάφοι – πιθάρια – ήταν ασύλητοι. Ο βαθύτερα ευρισκόμενος, που ήταν και ο αρχαιότερος, περιείχε τρεις σκελετούς και, όπως φαίνεται αρχικώς, τοποθετήθηκε ο ένας για να ακολουθήσουν οι άλλοι δύο, σαφώς μικρών διαστάσεων. Επάνω στο μέτωπο του μεγάλου σκελετού υπήρχε μια χρυσή ταινία, η οποία είχε δεθεί στο μέτωπό του με κορδόνι, όπως δείχνουν οι οπές στα άκρα της. Περόνες χρυσές, ασημένιες και από σίδηρο, χάντρες από ορεία κρύσταλλο και κορνεόλη, τρεις σφραγιδόλιθοι από φαγεντιανή, κορνεόλη και ημιπολύτιμο λίθο και ένας σκαραβαίος με φτερωτές θεότητες ήταν τοποθετημένα δίπλα στους νεκρούς. Και ακόμη μία εντυπωσιακή σε μέγεθος χάλκινη αρύταινα (κουτάλα) με χέρι μισού μέτρου που απολήγει σε νυκτικό πτηνό και έχει πολύ βαθύ σώμα σαν τις ημισφαιρικές κυπριακές φυάλες ή κατά τα μυκηναϊκά πρότυπα. Αλλά και έξω από το στόμιο του πιθαριού, και αφού προφανώς είχε χρησιμοποιηθεί στις ταφικές τελετές, βρέθηκε μια εισηγμένη κυπριακή οινοχόη του 8ου αιώνα π.Χ.
Στον δεύτερο πίθο υπήρχε ένας μόνο σκελετός με μια χρυσή και μια σιδερένια περόνη. Το ίδιο και στον τρίτο και νεότερο, όπου όμως τα κτερίσματα ήταν πλούσια: ένα περιδέραιο από μικρούς χρυσούς ρόδακες, χρυσά ημίτομα κεφαλάκια και περόνες χάλκινες και σιδερένιες.
Ο Ομηρος
Τα ερωτήματα όμως συσσωρεύονται: «Προς τι αυτή η κατασκευή;» αναρωτιέται ο κ. Σταμπολίδης, προβληματισμένος για τη χρονολόγηση των δύο τοίχων και συγκεκριμένα αν είναι της Γεωμετρικής Εποχής ή προγενέστεροι, μέσα στους οποίους μπορεί να ήρθαν αργότερα και να τοποθέτησαν τους ταφικούς πίθους. «Και επίσης, ποιοι μπορεί να είναι οι νεκροί;» συνεχίζει.
Οι ανθρωπολόγοι στους οποίους εστάλη για εξέταση σκελετικό υλικό των ταφών θα ολοκληρώσουν τη μελέτη τους σε έξι μήνες περίπου. Ο ίδιος όμως θεωρεί πιθανό από το είδος των ευρημάτων – κοσμήματα αλλά καθόλου όπλα – να πρόκειται για ταφές γυναικών και παιδιών. «Πράγμα που θα εξηγούσε πού επιτέλους θάπτονταν οι υψηλού κύρους γυναίκες των πολεμιστών-πριγκίπων της Ελεύθερνας, αφού, όπως ήδη γνωρίζουμε από τα παλαιότερα ευρήματά μας, αυτοί καίγονταν στην πυρά» λέει. Γιατί οι ελάχιστες περιπτώσεις καύσης γυναικών που έχουν βρεθεί στην Ελεύθερνα δίπλα στους άνδρες πολεμιστές είναι αυτές εγκύων που πέθαναν στη γέννα (συγκινητικό ήταν το εύρημα πριν από δύο χρόνια του κρανίου ενός εμβρύου ανάμεσα στα καμένα οστά μιας γυναικείας ταφής). Κατά τον Ομηρο άλλωστε μόνον αυτές οι αρχόντισσες μπορούσαν να συμμετέχουν στο «θεσπιδαές πυρ».
Τα μυστήρια
Κι αν οι σκελετοί των πίθων δεν είναι γυναικείοι; Σ’ αυτή την περίπτωση η ταφή ενηλίκων ανδρών θα οδηγήσει σε σκέψεις για κάποια διαφοροποίηση ανάμεσα σε ντόπιους που ακολουθούσαν το έθιμο ταφής των προγόνων τους και σε επήλυδες που έκαναν καύση των νεκρών, όπως σημειώνει ο κ. Σταμπολίδης.
Πολλά από τα κτερίσματα πάντως, ιδίως του πρώτου πιθαριού, είναι ακριβώς ίδια με εκείνα που έχουν βρεθεί στον μεγάλο λαξευτό τάφο ο οποίος ήρθε στο φως πριν από μερικά χρόνια με τα καμένα οστά των πριγκίπων-πολεμιστών της Ελεύθερνας.
Ενα από τα άλυτα μυστήρια της Ελεύθερνας όμως είναι τα κρητομυκηναϊκά ευρήματα, δηλαδή οι σφραγιδόλιθοι ή τα λίθινα αγγεία ανθοφορίας, που έχουν βρεθεί εκεί όπου κανείς δεν τα ανέμενε: Μέσα στο χώμα των τύμβων της Γεωμετρικής Εποχής. Πώς και γιατί, άγνωστο. «Ισως θα πρέπει να περιμένει κανείς να βρεθούν μέσα στη νεκρόπολη και τάφοι αυτής της πρώιμης περιόδου, της Κρητομηκυναϊκής» απαντά ο κ. Σταμπολίδης.
Το νεκροταφείο της Ελεύθερνας, η Ορθή Πέτρα όπως έχει ονομασθεί εξαιτίας της ύπαρξης ενός γιγαντιαίου πεσσού – όπως οι οβελίσκοι της Αιγύπτου -, και το δαιδαλικό κενοτάφιο έχουν εντοπισθεί στο ανατολικό όριο της ως τώρα ανασκαφής. Πόσω μάλλον που τα όρια της νεκρόπολης δεν έχουν επισημανθεί προς καμία κατεύθυνση. «Αυτό σημαίνει ότι η έρευνα θα πρέπει να συνεχισθεί και πέραν της υπάρχουσας ανασκαφής, όπου ελπίζουμε ότι θα εντοπισθούν και ευρήματα της Υστερομινωικής Εποχής. Δηλαδή από το 1600 π.Χ. και κάτω» καταλήγει ο κ. Σταμπολίδης, ανοίγοντας έτσι ένα νέο κεφάλαιο ερευνών στην πολυσήμαντη Ελεύθερνα.
Το στέγαστρο της νεκρόπολης
Το 2007 δεν ήταν για την Ελεύθερνα μόνον έτος αποκαλύψεων. Τον επόμενο χρόνο θα εγκαινιασθεί το στέγαστρο 1.400 τ.μ. το οποίο καλύπτει τον αρχαιολογικό χώρο που έχει ανασκαφεί ως τώρα, με έναν εντελώς ιδιαίτερο τρόπο ώστε να δημιουργείται η αίσθηση ενός ανοιχτού μουσείου. Σε σχέδια του αρχιτέκτονα κ. Δημήτρη Κουτσογιάννη η κατασκευή παρέχει την ασφαλέστερη δυνατή προστασία των αρχαιοτήτων με μια αισθητική που δεν προσβάλλει το τοπίο. Παράλληλα παρέχει τη δυνατότητα περιμετρικής περιήγησης των αρχαιοτήτων χάρη σε έναν υπερυψωμένο διάδρομο, ενώ υπάρχουν στάσεις για την ενημέρωση των επισκεπτών με πληροφοριακό υλικό.
Για την ολοκλήρωση του χώρου ώστε να λειτουργήσει και να γίνει επισκέψιμος απομένουν μόνον οι ειδικοί φωτισμοί των μνημείων, κάποιες εργασίες συντήρησης σε αυτά και η τοποθέτηση των αναλογίων για το πληροφοριακό υλικό.
Ας σημειωθεί ότι όλο το έργο ανάδειξης της νεκρόπολης της Ελεύθερνας, συμπεριλαμβανομένου του στεγάστρου, του φυλακείου, του πάρκινγκ αλλά και ενός γεφυριού, κόστισε 1 εκατ. ευρώ και ήταν ενταγμένο στο Γ´ ΚΠΣ. Μόλις οκτώ μήνες απαιτήθηκαν για την κατασκευή του στεγάστρου και δύο χρόνια για το σύνολο του έργου.
Οι νεκρόδειπνοι
Και ένα κτίριο ειδικό για ταφικές τελετές; Ο καθηγητής κ. Νίκος Σταμπολίδης διατηρεί τις επιφυλάξεις του, αλλά ένα ακόμη νέο εύρημα, που αποκαλύφθηκε το καλοκαίρι στην Αρχαία Ελεύθερνα, ένα κτίριο με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά σε έναν ιδιαίτερο επίσης χώρο, τη νεκρόπολη, αφήνει όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά.
Πρόκειται και πάλι για τυχαία ανακάλυψη, καθώς ήρθε στο φως κατά τη διάρκεια των εργασιών για την τοποθέτηση της περίφραξης του ανεσκαμμένου αρχαιολογικού χώρου, τον οποίο καλύπτει ένα μεγάλο στέγαστρο που ήδη ολοκληρώνεται. Κανείς δεν φανταζόταν τι θα ακολουθούσε. «Ενώ οι εργάτες έσκαβαν για τα θεμέλια της περίφραξης και εκεί όπου πέρυσι είχαμε βρει την πυρά ενός νεκρού, ακριβώς από κάτω αποκαλύφθηκε ένα κτίριο σε ύψος τέτοιο που δεν σώζεται κανένα άλλο της Γεωμετρικής Εποχής».
Οι τοίχοι του σώζονται σε ύψος περίπου 2 μέτρων και έχει θυραίο άνοιγμα πλάτους 1,25 μέτρων με κανονικούς ορθοστάτες (περίθυρα), οι οποίοι είναι μοναδικοί για τη Γεωμετρική Εποχή. Στο εσωτερικό του υπάρχουν λίθινες τράπεζες ή πάγκοι επάνω στους οποίους βρέθηκαν πέντε κρατήρες και 20 τουλάχιστον κύπελλα. Η χρονολόγηση των οστράκων δείχνει τον 8ο αιώνα π.Χ., δηλαδή τουλάχιστον ένα αιώνα πριν από τη χρήση του χώρου για πυρές και εγχυτρισμούς. Το κτίριο μάλιστα νοείται ως υπόγειος χώρος, καθώς τουλάχιστον στα 2/3 του ύψους του, δηλαδή στο 1,5 μέτρο, οι τοίχοι έχουν χτιστεί μέσα στο σκάμμα που δημιουργήθηκε στο παρθένο έδαφος.
«Οι πάγκοι, οι κρατήρες και οι σκύφοι παραπέμπουν σε χρήση αποθηκευτική ή τελετουργική. Θα μπορούσε δηλαδή να πίνουν εκεί οι άνθρωποι σε ένα είδος τελετής κατά τις κηδείες ή τα μνημόσυνα. Δεν γνωρίζαμε όμως καν ότι υπήρχαν τέτοια κτίρια-χώροι αυτή την εποχή» λέει ο κ. Σταμπολίδης. Και δεδομένου ότι το κτίσμα δεν έχει ανασκαφεί ολόκληρο παρά μόνον ως προς το βάθος του, η συνέχεια θα δώσει την απάντηση.
Τέλος, ένα ακόμη ανασκαφικό εύρημα κατά τη διάρκεια των εφετινών ερευνών ήταν τρία τεφροδόχα αγγεία, τα οποία εντοπίστηκαν πολύ κοντά στο αποτεφρωτήριο και στον λαξευτό τάφο με τα αντίστοιχα αγγεία των πριγκίπων-πολεμιστών της Ελεύθερνας. Τι ιδιαίτερο έχουν αυτά τα τρία τεφροδόχα αγγεία; «Καλύπτονταν από χάλκικες εισηγμένες ομφαλωτές φυάλες από την Αίγυπτο και τη Μικρά Ασία και δη την περιοχή της Φρυγίας» απαντά ο κ. Σταμπολίδης.
