Ο Francois Ηauter, δημοσιογράφος της γαλλικής εφημερίδας «Le Figaro», ξεκίνησε ένα οδοιπορικό διαρκείας τριών μηνών, μέσα από το οποίο επιχείρησε να προσεγγίσει τον
πολιτισμό των Κινέζων. Ακόμη περισσότερο, να κατανοήσει έναν ολόκληρο κόσμο τόσο μακρινό και διαφορετικό από αυτόν των «Δυτικών». Μέσα από το ταξίδι του γνώρι
σε ανθρώπους, κατέγραψε συμπεριφορές και έζησε καταστάσεις που μας επιτρέπουν να γνωρίσουμε καλύτερα τη χώρα η οποία φιλοξενεί τους 29ους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Σ ε κάθε κοινωνία υπάρχουν πάντα αντιφάσεις ανάμεσα στην κληρονομιά και στην καινοτομία, στη συνήθεια και στην ανανέωση. Η Κίνα είναι από τις χώρες εκείνες που δεν έχουν βρει ακόμη την ισορροπία τους ανάμεσα στις αντιφάσεις. Είχα μείνει εμβρόντητος από τη διαπίστωση ότι οι Κινέζοι αδυνατούσαν να εξελιχθούν, να ανανεωθούν. Βγαίνοντας από την έκθεση της Καντόνας, όπου έμποροι από όλο τον κόσμο δίνουν ραντεβού δύο φορές τον χρόνο, βεβαιώθηκα ακόμη μία φορά. Χαμένος μέσα στην απόλυτη ανωνυμία, ήμουν ο μόνος που παρατηρούσε τον κόσμο γύρω του και όχι τα αντικείμενα προς πώληση. Ανθρωποι από κάθε φυλή χωρίζονταν σε δύο κατηγορίες: στους αγοραστές και στους εκθέτες. Με ένα κομπιουτεράκι στο χέρι, σοβαροί και βιαστικοί, προσπαθούσαν να πετύχουν την καλύτερη δυνατή τιμή για τις αγορές τους. Ιρανοί, Ολλανδοί, Ισραηλινοί, έμποροι απ΄ όλα τα μέρη του πλανήτη διαπραγματεύονταν κάθε είδους αντικείμενο. Από τη μαρμάρινη προτομή του Μεγάλου Αλεξάνδρου με 400 δολάρια ως πλαστικά παιχνίδια ή κούκλες για sex shops. Ενας Ισπανός αγόρασε μπροστά μου 2.000
βεντάλιες- στυλ φλαμένκο- χωρίς δεύτερη σκέψη.
Μια μέρα έπιασα κουβέντα με τον Ερικ, έναν αγοραστή μεγάλης εταιρείας με έδρα τη Σιγκαπούρη. Μου εξήγησε ότι η Wal-Μart, η μεγαλύτερη αλυσίδα αμερικανικών σουπερμάρκετ, γεμίζει 250.000 κοντέινερ δύο φορές τον χρόνο, δαπανώντας 20 δισ. δολάρια. Το Carrefour, από την άλλη, ξοδεύει στην Κίνα το ένα τέταρτο του ποσού αυτού. «Ενα σουπερμάρκετ αγοράζει εδώ 50.000-60.000 προϊόντα» μου εξηγεί ο Ερικ. «Εγώ να φανταστείς αγοράζω εδώ 30.000 προϊόντα!» βεβαιώνει με ενθουσιασμό. «Καθένας εδώ διαπραγματεύεται με κοντέινερ διότι οι παραγγελίες είναι τεράστιες.150.000 πιάτα…ποτέ κανείς δεν θα αγοράσει λιγότερα». Στην Καντόνα βρίσκεις τα πάντα, από κουζινικά, γυαλικά, ποτήρια, μαχαιροπίρουνα, ψεύτικα λουλούδια, αγαλματίδια του Μιχαήλ Αγγέλου, αφρικανικά γλυπτά, ως και τους Δίδυμους Πύργους στις φλόγες με το πρόσωπο του Μπιν Λάντεν να αναβοσβήνει! Υπάρχουν αντικείμενα για όλα τα γούστα. Η Κίνα φαντάζει σαν ένα «εργοστάσιο του κόσμου» και οι Κινέζοι είναι αναμφίβολα η νέα εργατική τάξη του πλανήτη.
Η δημιουργικότητα, η εφευρετικότητα και η καινοτομία παραμένουν προνόμιο των Ευρωπαίων, των Αμερικανών και των Ιαπώνων. Οι Κινέζοι το μόνο που κάνουν είναι να αντιγράφουν τους άλλους. Είχα τη διαίσθηση ότι τίποτε δεν είχε αλλάξει από την επίσκεψή μου στη χώρα 20 χρόνια πριν. Τα ίδια απαράλλακτα μέρη χωρίς καμία πρόοδο. Σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού μου ανακάλυπτα συνεχώς μια Κίνα με δύο πλευρές. Η μια, ανοικτή στους ξένους, ήταν μια βιτρίνα στον κόσμο, όπως αυτή η έκθεση στην Καντόνα. Η άλλη- απαγορευμένη στους Δυτικούς για λόγους «εμπορικής προστασίας»- είχε μείνει στάσιμη εδώ και ένα τέταρτο του αιώνα.
Αυτό αφορούσε τα αεροπλάνα (είχαν αλλάξει, ευτυχώς, μηχανές αλλά όχι το προσωπικό), τα τρένα, τα ξενοδοχεία που ανήκαν σε Κινέζους και τα διαχειρίζονταν Κινέζοι. Σε αυτά τα μέρη βρισκόσουν αντιμέτωπος με ένα αλαζονικό ή αδιάφορο προσωπικό, με γκρίζα σεντόνια, με πάγκους και ταμεία του 19ου αιώνα όπου κανείς δεν καταλάβαινε ούτε μία λέξη στα αγγλικά. Θα ήσουν τυχερός αν δεν έτρωγες μολυσμένα φαγητά. Κανείς δεν ήταν υπεύθυνος για τίποτε. Αυτή η Κίνα έμοιαζε σαν κοιμισμένος δράκος. Ηταν η Κίνα του Μάο, η Κίνα της μάζας όπου ό,τι ήταν δημόσιο δεν ανήκε σε κανέναν και γι΄ αυτό έμοιαζε εγκαταλειμμένο.
Πώς η Κίνα ονειρευόταν να φθάσει και να ξεπεράσει τη Δύση χωρίς να κάνει τα δικά της βήματα προς την ανανέωση; Η κινεζική ευφυΐα περιοριζόταν μόνο στην αντιγραφή. Αυτό το είχα διαπιστώσει ζώντας στο Πεκίνο. Θυμάμαι που, κοντά στην Καντόνα, περνούσα κάποια χωριά, με 200.000 ψυχές, όπου οι κάτοικοι κατασκεύαζαν εδώ και αιώνες τα ίδια πράγματα με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Προσπαθούσα να δώσω τις δικές μου εξηγήσεις για αυτή την άρνηση των Κινέζων σε καθετί καινούργιο, πρωτοπόρο και δημιουργικό. Η μανία για αντιγραφή ήταν ίσως ένας τρόπος να παραμείνουν αφεντικά του εαυτού τους. Αυτή η εμμονή για τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, που στόχο έχουν να κάνουν ό,τι και ο διπλανός τους, ήταν μια πρώτη εξήγηση της γενικής έλλειψης εφευρετικότητας. Ενα άλλο στοιχείο ήταν η πολιτική των κινεζικών τραπεζών. Μισούσαν την καινοτομία. Το σύστημά τους ήταν παρωχημένο. «Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτε για αυτό» υποστήριζαν οι υπεύθυνοι. Μία ακόμη πιθανή εξήγηση ήταν το γεγονός ότι οι Κινέζοι παθιάζονται με το γρήγορο κέρδος. Εδώ και 2.200 χρόνια οι φυσικές καταστροφές στη χώρα ήταν τόσο μεγάλες που σάρωναν τα πάντα στο πέρασμά τους – όσα είχαν δημιουργήσει με κόπο γενιές και γενιές. Ηταν, λοιπόν, φρονιμότερο για εκείνους να διαφυλάσσουν την περιουσία τους σε ρευστό παρά να επενδύουν τα χρήματά τους σε κτήρια και πύργους, ειδικά στην επαρχία Σετσουάν. Η μεγαλύτερη μάστιγα, όμως, ήταν το κράτος. Τίποτε δεν είχε αλλάξει. Το Κομμουνιστικό Κόμμα μπορούσε ανά πάσα στιγμή να οικειοποιηθεί τις περιουσίες τους. Αυτή η τακτική ακύρωνε κάθε διάθεση για δημιουργία και επενδύσεις.
Για τους Κινέζους, όμως, δημιουργία σήμαινε και αμφισβήτηση του παρελθόντος. Ηταν κάτι σαν κριτική. Η επιθυμία κάποιου να αλλάξει τα πράγματα έδειχνε ασέβεια στις προηγούμενες γενιές και δεν υπάρχει χειρότερο για τους Κινέζους από το να μη σέβονται τους προγόνους τους. Αυτό που απομένει, λοιπόν, είναι η αντιγραφή. Θυμάμαι μια ιστορία η οποία σχετίζεται με αυτή μου τη διαπίστωση. Ενα πρωινό ο διευθυντής ενός μεγάλου ευρωπαϊκού εργοστασίου στην επαρχία της Καντόνας ανακάλυψε με φρίκη ότι ο κινέζος ανταγωνιστής του, λίγα μέτρα πιο πέρα, τοποθέτησε στα φορτηγά του το ίδιο ακριβώς λογότυπο με το δικό του. Οταν του ζήτησε εξηγήσεις έμεινε άφωνος με τη δικαιολογία που άκουσε: «Α,αδελφέ μου!Σας θαυμάζω τόσο πολύ που σκέφθηκα να χρησιμοποιήσω και το σήμα σας…». Πώς μπορούσαν να βγουν από αυτό το δίλημμα; Από τη μια ο σεβασμός στο παρελθόν, από την άλλη το θράσος της καινοτομίας. Εψαχνα εναγωνίως για κάποιο σήμα αλλαγής. Στον υπόλοιπο πλανήτη η μοντέρνα τέχνη είναι εκείνη που σηματοδοτεί κάθε εποχή. Πήγα, λοιπόν, να επισκεφθώ τις κινεζικές γκαλερί.
Ανακάλυψα μια τέχνη που ακροβατούσε ανάμεσα στη δυστυχία δύο αντιφατικών κόσμων, της Ανατολής και της Δύσης. Η τέχνη στην Κίνα παρουσίαζε μια εσωστρέφεια, μια γενιά που ακολουθούσε μια άλλη χωρίς κανένα ίχνος κριτικής της προηγούμενης. Διαστρεβλωμένες φιγούρες, κραυγαλέα και κακόγουστα χρώματα, ένα αποτέλεσμα καυστικό και κυνικό. Πίσω από τον καμβά διαφαινόταν η ανησυχία των ανθρώπων που ψάχνουν απεγνωσμένα να βρουν τον εαυτό τους. Για να καταφέρουν όμως να απελευθερωθούν και να βρουν διεξόδους προς τη δημιουργία, χιλιάδες είναι οι Κινέζοι που εγκαταλείπουν κάθε χρόνο τη γενέτειρά τους, προκειμένου να εγκατασταθούν σε άλλα μέρη του πλανήτη. Εκεί ίσως μπορέσουν χωρίς τύψεις να δώσουν τον δικό τους αγώνα για ανανέωση και πρωτοπορία.
