Του
ΜΕΡΙΚΕΣ φορές οι αλλαγές έρχονται απότομα. Μια απλή ανάγνωση των κυριότερων δυτικών εφημερίδων το αποδεικνύει: η Τουρκία, ο σύμμαχος ο πιο καλός και γεωπολιτικά ο πιο χρήσιμος, άρχισε να γίνεται ο πιο ύποπτος.
Την αλλαγή αυτή δεν την προκάλεσαν οι εκλογικές επιτυχίες των ισλαμιστών μήτε η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον ηγέτη τους κ. Ερμπακάν. Ηταν σαφές ότι όλος ο κόσμος, με εξαίρεση το Ιράν, θα προτιμούσε άλλες καταστάσεις. Ο κ. Ερμπακάν όμως πρόσφερε εγγυήσεις και αποδείξεις καλής θέλησης και σε όλους τους ξένους και στους συμπατριώτες τουΩ κυρίως στον πρόεδρο Ντεμιρέλ και στον πανίσχυρο τουρκικό στρατό: υπογράμμισε την πίστη του στο λαϊκό – κοσμικό κράτος, απέφυγε κάθε σύγκρουση με τον στρατό (μίλησε για τους «σοφούς στρατηγούς» και επέτρεψε να αποταχθούν φίλοι του ισλαμιστές αξιωματικοί!), σεβάστηκε όλες τις διεθνείς (δυτικές) υποχρεώσεις της Τουρκίας που είχε ορκιστεί να καταργήσει. Οπως τις διευκολύνσεις για τα συμμαχικά αεροπλάνα που επιβλέπουν το Βόρειο Ιράκ για να απαγορεύουν τον βομβαρδισμό των κουρδικών χωριών από τον Σαντάμ Χουσεΐν ή το σύμφωνο στρατιωτικής συνεργασίας με το Ισραήλ. Και δεν έθεσε σε καμία στιγμή θέμα ΝΑΤΟ μήτε θέμα Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Επικράτησε έτσι στην Τουρκία και διεθνώς μια τακτική «δημοκρατικής αποδοχής» του κ. Ερμπακάν: δεν κυβερνούσε μόνος αλλά με την αμερικανόφιλη κ. Τσιλέρ, ο πρόεδρος Ντεμιρέλ έχει το λέγειν του, ο στρατός το αποφασιστικό (όταν χρειάζεται) δικό του πράττειν. Λογικό δεν είναι έτσι ο αρχηγός του πρώτου κόμματος να είναι και πρωθυπουργός; Λογικό αλλά και «πονηρό», είπαν πολλοί: ο Ερμπακάν στην κυβέρνηση είναι ίσως λιγότερο επικίνδυνος από τον Ερμπακάν στην αντιπολίτευση και σε τελευταία ανάλυση ο τούρκος πρωθυπουργός δεν είναι κανένας αγιατολάχ τρομοκράτης αλλά ένα από τα παραδοσιακά πρόσωπα της τουρκικής πολιτικής ζωής. «Ναι, είναι ισλαμιστής», δήλωνε τολμηρός γερμανός διπλωμάτηςΩ «όσο ο Χέλμουτ Κολ είναι χριστιανοδημοκράτης».
Και η αλήθεια είναι ότι έδειξε σύνεση και διπλωματικότητα. Απέφυγε κάθε πρόκληση. Ακόμη και με την υπόθεση της εκ νέου μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τέμενος, που επέτρεψε να τεθεί, αλλά που απέφυγε να υιοθετήσει και να προχωρήσει. Ή με το πρόβλημα των Κούρδων: επέτρεψε σε όλους να μάθουν ότι θα μπορούσε να αποδεχθεί τον διάλογο μαζί τους (πολλοί ψηφοφόροι του είναι εξάλλου απελπισμένοι Κούρδοι) για να υποχωρήσει όταν συνοφρυώθηκε ο στρατός, ο πρόεδρος Ντεμιρέλ και η κ. Τσιλέρ, αποφεύγοντας όμως τα «ποτέ» των προκατόχων του.
Είναι όμως επίσης αλήθεια ότι ο κ. Ερμπακάν, που τελικά φαίνεται πανέξυπνος πολιτικός, έδινε ό,τι ήταν απολύτως αναγκαίο στους «άλλους», εντός και εκτός Τουρκίας, αλλά, ταυτοχρόνως, εδραίωνε την εξουσία του: δεν έχει γίνει αρκετά γνωστό ότι οι τουρκικές αρχές περιορίζουν όλο και περισσότερο τις ουσιαστικές ελευθερίες των δημοσιογράφων, ότι ο πρωθυπουργός φροντίζει να ελέγχει τα πάντα, ότι οικοδομεί συστηματικά (με τους δικούς του συνεργάτες) μια προσωπική εξουσία που περιορίζει στο ελάχιστο τις δυνατότητες των εταίρων – υπουργών του.
Το διαπιστώνει σήμερα η κ. Τσιλέρ, υπουργός εξωτερικών, που είναι υποχρεωμένη να εκδηλώνει δημόσια διαφωνίες με τον πρωθυπουργό της για κρίσιμα θέματα εξωτερικής πολιτικής που δεν μπόρεσε να προλάβει καν. Οπως, π.χ., την υπόθεση της επίσκεψης στο Ιράν (και στο Πακιστάν) που συμπληρώνεται με ανάλογες απόπειρες στο Ιράκ και στη Συρία.
Ο «καλός» και «λογικός» κ. Ερμπακάν, που είχε φανεί να τοποθετεί στο γραφείο απολεσθέντων αντικειμένων όλες του τις προεκλογικές υποσχέσεις για την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας, προχώρησε αιφνιδίως στο ταξίδι αυτό, που περιελάμβανε ένα εντυπωσιακό συμβόλαιο αγοράς περσικού φυσικού αερίου («αγοράζουμε, δεν επενδύουμε, είπαν πονηρά οι Τούρκοι!…), σε μια στιγμή όπου οι Αμερικανοί δίνουν μάχη με τους Ευρωπαίους για να απομονώσουν την Τεχεράνη ως κέντρο που ελέγχει τη διεθνή τρομοκρατία. Και δεν αρκεί αυτό. Θέλει τώρα να οργανωθεί ειδική διάσκεψη Ιράν – Ιράκ – Συρίας – Τουρκίας επισήμως για το Κουρδικό, πράγμα που πάντως θα περιόριζε την απομόνωση και της Βαγδάτης, άλλου εχθρού θανάσιμου των Αμερικανών.
Είναι πολύ πιθανόν (αυτό επιτρέπει να διαφανεί η στάση της κ. Τσιλέρ) να υπάρξουν αντιδράσεις της ίδιας της τουρκικής πολιτικής τάξης σε όλα τούτα. Κανένας, ποτέ, στην Τουρκία, δεν μπορεί να προδικάσει ποια είναι τα σύνορα ανοχής του στρατού. Ο κ. Ερμπακάν όμως προσφέρει ικανοποίηση σε όλους εκείνους τους Τούρκους που έχουν αρχίσει να ψέγουν τη Δύση και τους Αμερικανούς ότι «δεν τους θέλουν», ότι «δεν τους βοηθούν», ότι «τους εκμεταλλεύονται χωρίς αντάλλαγμα». Οσο περίεργο και αν φαίνεται, ένα μεγάλο τμήμα της τουρκικής κοινής γνώμης θεωρεί τη χώρα «ανάδελφο» ως προς τη Δύση και διαπιστώνει, από χρόνια, ότι «η Δύση δεν αγαπά την Τουρκία», ενώ η ρωσική «Ανατολή» τής ήταν πάντα εχθρική.
Ολα τούτα εξηγούν τα σχόλια (πικρά και γεμάτα ανησυχία) πολλών δυτικών εφημερίδων. Είναι πιθανόν, αλλά όχι βέβαιο, ότι αντανακλούν και ανησυχίες διπλωματών. Προφανώς, όμως, όχι και των κυβερνήσεων που προτιμούν να περιμένουν εξελίξεις και επιβεβαιώσεις. Ισως διότι δεν μπορούν αυτή τη στιγμή να κάνουν αλλιώς, δεν φαίνεται να συμμερίζονται την άποψη ότι η Τουρκία αρχίζει τη μεγάλη της στροφή προς την Ασία και τον πολιτικό ισλαμισμό. Οι δυτικές κυβερνήσεις έχουν μεγάλα ερείσματα στην Αγκυρα και αυτό το θεωρούν κάτι σαν «ασφάλεια πυρός». Επιλέγουν έτσι (προσωρινά;) την άποψη ότι ο κ. Ερμπακάν θέλει να παίξει όπου αυτό είναι επιτρεπτό, έστω και αν ενοχλεί, αλλά όχι και όπου αυτό θα προκαλούσε τη ρήξη με τη Δύση. Για την ώρα προτιμούν οι επικρίσεις να προέρχονται κυρίως από τους σχολιαστές, ενώ οι υπεύθυνοι αποφεύγουν ηχηρές καταδίκες. Κάτι ανάλογο είχαν πράξει και με την εξωτερική πολιτική του Ανδρέα Παπανδρέου από το 1981 και μετά. Χωρίς να χάσουν.
