Σχέδιο τρελό, απραγματοποίητο, προϊόν μεγαλομανίας… Αυτά ήταν τα σχόλια όταν το 1983 ο εκκεντρικός πρόεδρος της Λιβύης συνταγματάρχης Μουαμάρ Καντάφι είχε δηλώσει ότι ήθελε να κατασκευάσει έναν τεχνητό ποταμό μέσα στην έρημο. Στόχος του ήταν να δώσει μια λύση στην έλλειψη νερού από την οποία υποφέρει η χώρα του όπου κανένα ποτάμι δεν κυλάει και η βροχή δεν πέφτει ποτέ. Στα χαρτιά το σχέδιο ήταν να αντληθεί νερό από τον Νότο, το πιο ερημικό και άνυδρο μέρος που υπάρχει, μέσω πολύ βαθιών γεωτρήσεων σε υδροφόρα στρώματα. Στη συνέχεια το πολύτιμο υγρό θα μεταφερόταν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, ως τον Βορρά, για να υδρεύσει τις παράκτιες πόλεις και να δημιουργήσει εύφορα εδάφη. Σχέδιο τρελό, απραγματοποίητο… Κι όμως, είκοσι χρόνια αργότερα αγωγοί μεταφέρουν καθημερινά πολλές χιλιάδες κυβικά μέτρα πόσιμου νερού διασχίζοντας 4.000 χιλιόμετρα κάτω από την έρημο. Καταπληκτικό! Οι Λίβυοι δεν διστάζουν να το αποκαλούν «το όγδοο θαύμα του κόσμου». Είτε συμφωνεί κανείς σε αυτό είτε όχι, ο «Μεγάλος τεχνητός ποταμός» αρδεύει σήμερα περισσότερα από 230.000 φρεσκοκαλλιεργημένα εκτάρια. Το τρίτο και τελευταίο τμήμα αυτού του φαραωνικού έργου βρίσκεται μόλις στην αρχή του και θα ολοκληρωθεί σε δέκα περίπου χρόνια.
Θα μπορούσε να θεωρήσει κανείς ότι αυτό το σχέδιο του «Καθοδηγητή της Τζαμαχιρίγια», όπως αρέσει στον Καντάφι να τον αποκαλούν, έχει τις ρίζες του στην παράδοση των Βεδουίνων. Μια παροιμία τους λέει άλλωστε: «η αφθονία του νερού είναι το όνειρο κάθε Βεδουίνου». Κατά κύριο λόγο όμως το θαύμα οφείλεται στους παλαιοντολόγους! Αυτοί είναι στην πραγματικότητα οι πρώτοι που σκέφτηκαν να εκμεταλλευθούν την υγρή κληρονομιά μιας περιόδου κατά την οποία η Σαχάρα ήταν σκεπασμένη από πλούσιες σε θηράματα σαβάνες και υγρά τροπικά δάση.
Παρ’ ότι σήμερα η έρημος αυτή, μια από τις πιο ξηρές και άγονες στον κόσμο, καλύπτει το 90% του εδάφους της Λιβύης, δεν συνέβαινε το ίδιο στο παρελθόν, όταν επί εκατομμύρια χρόνια τα εδάφη τους ποτίζονταν από βροχές. Μια απότομη κλιματική μεταβολή τις έκανε να στερέψουν, αποξηραίνοντας λίμνες και ποταμούς. Τα νερά ωστόσο είχαν εισχωρήσει στο έδαφος, διαπερνώντας τις στρώσεις του ψαμμίτη για να σχηματίσουν τεράστια στρώματα, βάθους πολλών χιλιομέτρων. Ακριβώς αυτό το υπόγειο νερό σκέφτηκαν οι επιστήμονες για να αντεπεξέλθουν στην πρόκληση που διατύπωσε ο Καντάφι. Εκαναν λοιπόν υπολογισμούς, μετρήσεις, εκσκαφές, αναλύσεις… Το νερό ήταν πράγματι εκεί, κάτω από την άμμο, διάφανο, καθαρό.
«Το στρώμα εκτείνεται κάτω από τη Λιβύη, καταλήγει κάτω από την Αίγυπτο και το Σουδάν στα ανατολικά και βρέχει το υπέδαφος του Τσαντ και της Τυνησίας» διευκρινίζει η Αλίς Ορελί, υδρογεωλόγος υπεύθυνη για το πρόγραμμα υπόγειων υδάτων της UNESCO. «Είναι ένας από τους μεγαλύτερους υδροφόρους ορίζοντες στον κόσμο. Εχει πολλές εκατοντάδες μέτρα βάθος και ξεπερνά σε έκταση τη Γερμανία».
Το 1984 όλα βρίσκονται στην αρχή τους. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ζει στις ακτές της Μεσογείου, όπου οι παράκτιοι υδροφόροι ορίζοντες έχουν εξαντληθεί εδώ και καιρό ή έχουν γίνει υφάλμυροι από το νερό της θάλασσας. H αφαλάτωση του θαλασσινού νερού για να ικανοποιηθούν οι βιομηχανικές και αγροτικές ανάγκες είναι υπερβολικά δαπανηρή, σχεδόν απαγορευτική. Το Ελ Ντοράντο του νερού βρίσκεται λοιπόν στον Νότο. Το μόνο που απομένει είναι η κυβέρνηση της Λιβύης να μετατοπίσει τον πληθυσμό προς τις οάσεις που έχουν άφθονο νερό. Μόνο που κανείς δεν θέλει να πάει να ζήσει μέσα στη μέση της ερήμου. Θα πρέπει λοιπόν το πολύτιμο υγρό να μεταφερθεί σε αυτούς που θα το χρησιμοποιήσουν.
Παρ’ ότι υπερβολική εκ πρώτης όψεως, η λύση αυτή θα υιοθετηθεί. Αρέσει άλλωστε ιδιαίτερα στον «ηγέτη της επανάστασης». Οι Ισραηλινοί έχουν κατορθώσει, στη Νεγκέβ, να αρδεύουν και να καλλιεργούν την έρημο για να αποκτήσουν αγροτικούς πόρους. Οι Λίβυοι μπορούν και αυτοί να επιτύχουν ένα ανάλογο κατόρθωμα. Επιπλέον είναι ένα μέσο για να αποκτήσουν αυτάρκεια τροφίμων απέναντι στο εμπάργκο που επιβάλλουν το 1986 οι ΗΠΑ και επικυρώνει το 1992 ο ΟΗΕ.
Αφού η ιδέα του «Μεγάλου τεχνητού ποταμού» έγινε δεκτή, προκηρύχθηκε διαγωνισμός για προσφορές, στον οποίο προσέτρεξαν μεγάλες εταιρείες από όλον τον πλανήτη. Εναντι 30 δισ. δολαρίων η αποστολή περιελάμβανε την εξασφάλιση της μεταφοράς, μέσω 5.000 χιλιομέτρων καναλιών από μπετόν διαμέτρου 4 μέτρων και κλεισμένων στο έδαφος, 6,5 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων νερού την ημέρα από το υδροφόρο στρώμα του Ταζέρμπο, του Σαρίρ και της Κούφρα ως τη γιγαντιαία δεξαμενή της Αζνταμπίγια. H επιχείρηση θα επέτρεπε τον ανεφοδιασμό των πόλεων και την άρδευση καλλιεργειών 400.000 εκταρίων.
Τελικώς ο διαγωνισμός κερδήθηκε από τους Νοτιοκορεάτες. Εδώ και δύο δεκαετίες η Dong-ah, μία από τις μεγαλύτερες κατασκευαστικές εταιρείες στον κόσμο, απασχολεί σε αυτό περίπου 12.000 εργάτες, εργολάβους και μηχανικούς, προερχόμενους κυρίως από την Ασία αλλά και από την Ευρώπη και την Αφρική. Κατά μήκος του Μεγάλου ποταμού έχουν κατασκευάσει σταθμούς άντλησης αλλά και τεράστιες δεξαμενές, μεγάλες όσο πολλά γήπεδα ποδοσφαίρου και ύψους 10 μέτρων. Μέσα σε αυτές τις τεχνητές λίμνες των 4 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων το νερό αποθηκεύεται προτού διοχετευθεί προς τις πόλεις.
Οι Λίβυοι αντλούν σήμερα περίπου 4 εκατομμύρια κυβικά μέτρα την ημέρα, η εξόρυξη όμως αυτού του υπόγειου νερού προκαλεί διαμάχες. Στο Διεθνές Συμπόσιο για το Νερό που έγινε τον περασμένο Ιούνιο στις Κάννες ο Ομάρ Σαλέμ, διευθυντής της Γενικής Αρχής Υδατος της Λιβύης, δήλωνε: «Οι ειδικοί φοβούνται ότι θα διεξαχθεί ένας πραγματικός αγώνας δρόμου στην άντληση, με πολλές χώρες να προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο νερό. H δυσκολία έγκειται στην εξεύρεση μιας ισορροπίας ανάμεσα στις ηθικές και δεοντολογικές, περιβαλλοντικές και επιστημονικές ανησυχίες και την ικανοποίηση των κοινωνικοοικονομικών αναγκών του παρόντος πληθυσμού αλλά και των μελλοντικών γενεών».
«Αν δεν βρεθεί λύση στην έλλειψη του νερού δεν είναι απαραίτητο να ανησυχούμε για τις επόμενες γενιές, γιατί κινδυνεύουμε να μην έχουμε επόμενες γενιές» αναλύει η Αλίς Ορελί. «Με τον παρόντα ρυθμό το κατώφλι εκμετάλλευσης του νουβικού υδροφόρου ορίζοντα είναι περίπου 100 χρόνια. Πρέπει να εκμεταλλευθούμε το χρησιμοποιημένο νερό, να αποκαταστήσουμε τους παράκτιους υδροφόρους ορίζοντες, να καθιερώσουμε μια στρατηγική οικονομίας στην ατομική κατανάλωση για να αποφύγουμε τη σπατάλη. Κυρίως να βρούμε μια ισορροπία στις αγροκαλλιέργειες».
Ο «θησαυρός» είναι κρυμμένος στο… υπόγειο
Τεράστιες ποσότητες νερού βρίσκονται κάτω από τα πόδια μας, περιφρονώντας τα σύνορα των κρατών. Ειδικοί από όλο τον κόσμο έχουν αρχίσει να καταγράφουν, να χαρτογραφούν και να αξιολογούν όλους αυτούς τους υπερσυνοριακούς υδροφόρους ορίζοντες στο πλαίσιο ενός προγράμματος της UNESCO με τίτλο Internationally Shared Aquifer Resources Management (Isarm). H Λιβύη, αλλά και άλλες χώρες της Αφρικής, της Νότιας Αμερικής, της Δυτικής Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής αποτελούν ήδη αντικείμενο ερευνών. «Ο πειρασμός της άντλησης νερού χωρίς να ενημερωθεί ο γείτονας είναι μεγάλος» εξηγεί η Αλίς Ορελί, υπεύθυνη για το πρόγραμμα υπογείων υδάτων της UNESCO. «Ο ρόλος μας ως υδρογεωλόγων είναι να επιλύσουμε τέτοιου είδους καταστάσεις προτείνοντας λύσεις κοινής διαχείρισης αυτών των πόρων. Να συγκεντρώσουμε τα κράτη για να καθορίσουμε ένα διεθνές νομικό πλαίσιο, όπως κάνουμε τώρα για τον υδροφόρο ορίζοντα του Γκουαρανί, κάτω από τη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Παραγουάη και την Ουρουγουάη, με την οικονομική βοήθεια της Παγκόσμιας Τράπεζας». H διαχείριση υπερσυνοριακών στρωμάτων νερού αφορά 145 κράτη. Αποτελεί μόνο μία από τις πλευρές της κρίσης του νερού η οποία εντείνεται με την αύξηση των αναγκών και τη μόλυνση των πόρων από τη ρύπανση. Με στόχο να κινητοποιήσουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό κρατών τα Ηνωμένα Εθνη ανακήρυξαν το 2003 «Διεθνές έτος των γλυκών υδάτων». Στις 5 Μαρτίου η UNESCO δημοσίευσε την πρώτη παγκόσμια έκθεση για την αξιοποίηση των υδάτινων πόρων, λίγο πριν από το Παγκόσμιο Φόρουμ για το Νερό που έγινε στο Κιότο από τις 16 ως τις 23 Μαρτίου.
