Η αιώνια άσπονδη φιλία των Αγγλων με τους Γάλλους είναι ένα κοινό μυστικό, ανομολόγητο, τουλάχιστον επισήμως. Ενίοτε όμως πράξεις κάθε άλλο παρά καλής θελήσεως και λόγια που σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ευγενικά το φέρνουν αναγκαστικά στην επιφάνεια. Χαρακτηριστικό δείγμα το άρθρο του Βρετανού Ράσελ Λιούις, πρώην αρθρογράφου των «Daily Mail» και «Daily Telegraph», που δημοσιεύεται στη «Wall Street Journal» επ’ ευκαιρία της 14ης Ιουλίου, επετείου της Γαλλικής Επανάστασης. Τίτλος: «Δεν υπάρχει τίποτε να γιορτάσουμε την ημέρα της κατάληψης της Βαστίλλης».
Οι Γάλλοι θα ξεσπάσουν σε πανηγυρικές κραυγές σήμερα, 213η επέτειο της ημέρας κατά την οποία το 1789 ένας παρισινός όχλος κατέλαβε τη Βαστίλλη. Η κατάληψη της βασιλικής φυλακής συμβολίζει την αρχή της Γαλλικής Επανάστασης και αυτό σήμερα θεωρείται «καλό πράγμα». Η φεουδαρχική τυραννία ανετράπη και η σύγχρονη δημοκρατία γεννήθηκε. Τα γεγονότα ωστόσο λένε άλλα. Η Επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι που ακολούθησαν αποδυνάμωσαν σε τέτοιο βαθμό τη Γαλλία ώστε ποτέ δεν μπόρεσε να ανακτήσει την υπεροχή που απολάμβανε στην Ευρώπη επί των ημερών των βασιλέων της.
Η κατάληψη της Βαστίλλης αυτή καθαυτή ήταν ένα επαίσχυντο γεγονός. Ενας μεθυσμένος όχλος, που είχε αρπάξει τα όπλα του κρατικού οπλοστασίου, επετέθη και σφαγίασε τους φρουρούς και τον διοικητή, οι οποίοι δεν πρόβαλαν καμία αντίσταση. Οι μόλις επτά κρατούμενοι που απελευθερώθηκαν δεν ήταν πολιτικοί διαφωνούντες. Τέσσερις ήταν παραχαράκτες και δύο διανοητικά ασθενείς.
Μπορεί να φαίνεται περίεργο το να λέμε ότι η Γαλλία άρχισε να βαδίζει προς την παρακμή τις παραμονές των μεγαλύτερων στρατιωτικών επιτυχιών της. Ωστόσο, παρ’ ότι ο Ναπολέων κέρδισε πολλές μάχες, τελικά έχασε τον πόλεμο – και το κόστος ήταν καταστρεπτικό. Σε όλη την περίοδο της Επανάστασης, του εμφυλίου πολέμου και της Αυτοκρατορίας, δύο εκατομμύρια κυρίως νεαροί Γάλλοι έχασαν τη ζωή τους – σχεδόν τόσοι όσοι στους δύο παγκόσμιους πολέμους, τότε όμως ο πληθυσμός ήταν πολύ μικρότερος.
Ακόμη χειρότεροι όμως ήταν οι νόμοι των ίσων κληρονομικών μεριδίων, που παγιώθηκαν με τον Ναπολεόντειο Κώδικα και ανάγκασαν τους αγρότες να κάνουν λιγότερα παιδιά για να αποφύγουν να χωρίσουν τα χωράφια τους. Ετσι η Γαλλία, που είχε τον μεγαλύτερο πληθυσμό στην Ευρώπη μετά τη Ρωσία, έχασε τη δημογραφική κούρσα που συνόδευσε τη Βιομηχανική Επανάσταση και ως το τέλος του αιώνα την είχε ξεπεράσει κατά πολύ, και μοιραία, η Γερμανία.
Η Γαλλία έχασε επίσης εδαφικά. Την παραμονή της Επανάστασης ο γαλλικός Αγιος Δομίνικος (που σήμερα αποτελείται από την Αϊτή και τη Δομινικανή Δημοκρατία) παρήγε τόση ζάχαρη όση όλα τα υπόλοιπα νησιά των Δυτικών Ινδιών μαζί. Η Γαλλία έχασε κάθε πρόσβαση σε αυτή την ανεκτίμητη πλουτοπαραγωγική πηγή εξαιτίας του αποκλεισμού από το βρετανικό Βασιλικό Ναυτικό. Μια άλλη απώλεια για την άλλοτε ανθηρή αυτοκρατορία της Γαλλίας ήταν το έδαφος της Λουιζιάνας, ένα μεγάλο κομμάτι των σημερινών Μεσοδυτικών Πολιτειών των ΗΠΑ και τελευταία κτήση της Γαλλίας στη Βόρεια Αμερική, την οποία ο Ναπολέων πούλησε στον πρόεδρο Τόμας Τζέφερσον. Εν τω μεταξύ ο κατ’ εξοχήν ανταγωνιστής της Γαλλίας, η Βρετανία, είχε αρχίσει να ανακάμπτει από την απώλεια των αμερικανικών αποικιών της το 1776 και να βάζει τα θεμέλια για μια δεύτερη Βρετανική Αυτοκρατορία, η οποία εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη στην Ιστορία.
Η οικονομική ζημιά για τη Γαλλία από την Επανάσταση και τις συνέπειές της ήταν ανεπανόρθωτη. Η απόκτηση γης από τους αγρότες μπορεί να εθεωρείτο καλό πράγμα· αυτοί ωστόσο δεν είχαν τα εργαλεία και το κεφάλαιο για να βελτιωθούν, και έτσι η γαλλική γεωργία τελματώθηκε. Εν τω μεταξύ οι γαιοκτήμονες της Βρετανίας προωθούσαν μια επανάσταση στις γεωργικές καλλιέργειες η οποία απέφερε κεφάλαιο ικανό να τροφοδοτήσει τους υπόλοιπους τομείς της οικονομίας.
Αυτό αποτέλεσε επίσης την αρχή της Βιομηχανικής Επανάστασης, από την οποία όμως η Γαλλία έμεινε επίσης έξω. Μερικοί ιστορικοί θεωρούν ότι η βιομηχανία της Γαλλίας αναπτυσσόταν ταχύτερα από αυτήν της Βρετανίας τον αιώνα πριν από το 1789. Ωστόσο η αναταραχή από την Επανάσταση, η κατάρρευση του νομίσματος και οι απαιτήσεις και οι περισπασμοί του πολέμου απέσπασαν τόσο βαρύ τίμημα ώστε η γαλλική βιομηχανία χρειάστηκε 20 χρόνια για να ανακτήσει την παραγωγή την οποία είχε επιτύχει το 1789. Αντίθετα η βρετανική βιομηχανία αναπτύχθηκε τη δεκαετία 1800-1810 κατά 23% και την επόμενη δεκαετία κατά 39%.
Είναι γνωστό ότι ο Ναπολέων περιφρονούσε την Αγγλία, την οποία θεωρούσε κράτος καταστηματαρχών, οι ηγέτες της Επανάστασης όμως που είχαν προηγηθεί από αυτόν έτρεφαν ακόμη μεγαλύτερη περιφρόνηση προς το εμπόριο. Περισσότεροι έμποροι από αριστοκράτες οδηγήθηκαν στην γκιλοτίνα. Οι Ροβεσπιέρος και Σία γρήγορα υιοθέτησαν τον προστατευτισμό, ο οποίος συνεχίστηκε επί Ναπολέοντος. Αυτό το πνεύμα προστατευτισμού εξακολουθεί να διαποτίζει τη γαλλική σκέψη ως σήμερα και δυστυχώς κυριαρχεί στην κατά τα γαλλικά πρότυπα διοικούμενη Ευρωπαϊκή Ενωση. Το laissez faire είναι γαλλική φράση, οι Βρετανοί όμως είναι εκείνοι που την εφήρμοσαν.
Ο αποκλεισμός του Νέλσονος κατέστρεψε τα γαλλικά λιμάνια και το εμπόριο, το οποίο δεν επανήλθε στα επίπεδα του 1789 ως το 1825. Η ζημιά της Γαλλίας ήταν κέρδος για τη Βρετανία. Ως το 1815 η βρετανική σημαία κυμάτιζε στα 11/12 του παγκόσμιου εμπορικού στόλου και η Βρετανία είχε εγκαταστήσει ναυτικές βάσεις σε όλον τον κόσμο.
Και στο εσωτερικό η ιστορία είναι πάνω κάτω η ίδια. Το 1789 η Γαλλία είχε το καλύτερο οδικό δίκτυο στον κόσμο. Το 1815 ο Λουδοβίκος ΙΗ´, αναλαμβάνοντας την εξουσία, έκλαψε για την κατάσταση των δρόμων του βασιλείου του. Εν τω μεταξύ η Βρετανία είχε δημιουργήσει ένα θαυμάσιο οδικό δίκτυο και ένα αντιστοίχου επιπέδου δίκτυο αμαξών.
Παρ’ όλα αυτά πολλοί θα εξακολουθήσουν να επιμένουν ότι η Γαλλική Επανάσταση αποτέλεσε τουλάχιστον έναν φάρο ελευθερίας για τον κόσμο, δείχνοντας σε όλους τους λαούς πώς να απαλλαγούν από τις αλυσίδες της φεουδαρχικής προκατάληψης και της καταπίεσης. Δεν είναι όμως έτσι – αυτό είναι μια ιστορική παρερμηνεία.
Οι αρχηγοί της Επανάστασης ήταν εξίσου εχθρικοί προς την ελευθερία της γνώμης με τους Ταλιμπάν. Ο λαμπρός χημικός Λαβουαζιέ, που είχε ανακαλύψει τη σύνθεση του αέρα και τον ρόλο του οξυγόνου, καταδικάστηκε σε θάνατο από επαναστατικό δικαστήριο. Οταν ζήτησε αναστολή της εκτέλεσής του για να ολοκληρώσει μερικά σημαντικά πειράματα, ο πρόεδρος του δικαστηρίου την αρνήθηκε με ένα σχόλιο αντάξιο του Μουλά Ομάρ: «Η δημοκρατία δεν χρειάζεται σοφούς».
Πολιτικά το κύριο δημιούργημα της Επανάστασης ήταν ένα κράτος πολύ πιο απολυταρχικό από αυτό του Λουδοβίκου ΙΔ’. Οι αγρότες πραγματικά απηλλάγησαν από τις φεουδαρχικές οφειλές και τη δεκάτη και πολλοί από αυτούς έγιναν κύριοι της γης τους, έχασαν όμως και τα φεουδαρχικά δικαιώματά τους στο σιτηρέσιο και στον θερισμό. Οι πλουσιότεροι αγρότες και οι κερδοσκόποι κέρδισαν, οι πιο φτωχοί αγρότες έγιναν φτωχότεροι από ποτέ. Και βέβαια όλες οι τάξεις υπέφεραν εξίσου με τις επιστρατεύσεις, που πήραν τους γιους τους για να μη γυρίσουν ποτέ πίσω ή για να γυρίσουν ανάπηροι. Αυτό ήταν ένα βάρος πολύ πιο τυραννικό από τα όσα είχε επιβάλει το σήμερα διασυρόμενο παλαιό καθεστώς και αναπαρήχθη από πολλά κράτη, επιταχύνοντας έτσι τον κατήφορο στον καθολικό πόλεμο.
Η απεχθέστερη κληρονομιά της Γαλλικής Επανάστασης δεν ήταν ωστόσο αυτή· ήταν η αντίληψη ότι τα δύσκολα πολιτικά προβλήματα λύνονται καλύτερα διά της βίας. Στη χειρότερη μορφή της είναι η θεωρία ότι μια ενάρετη ή πεφωτισμένη ελίτ έχει το δικαίωμα – για το καλό του λαού – να επιβάλλει τις απόψεις της με την τρομοκρατία. Είναι μια κληρονομιά για την οποία μετανιώνουμε όλοι σήμερα. Καλή επέτειο!
