Ενα άρθρο σε εφημερίδα συνδέεται αναπόφευκτα με την έννοια του εφήμερου. Δεν έχει σημασία αν η θεματολογία αποφεύγει συνειδητά τη συσχέτιση με την επικαιρότηταΩ το επόμενο φύλλο έρχεται με νέες επιφυλλίδες που αντικαθιστούν τις προηγούμενες δίνοντας μια αίσθηση παροδικότητας σε κείμενα που γράφτηκαν για να είναι διαχρονικά». Ο καθηγητής της Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Γιώργος Γραμματικάκης εξηγεί γιατί οι σκέψεις που διατύπωσε μέσα από τις στήλες του «Βήματος» και άλλων εφημερίδων αναζήτησαν μια μόνιμη θέση στα εκδοτικά πράγματα. Το βιβλίο του «Κοσμογραφήματα», που πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα από τις εκδόσεις Πόλις, σύμφωνα με τον ίδιο θα έχει ακόμη έναν κριτή εκτός από τον αναγνώστη: τον χρόνο.
Η ιδέα για την έκδοση των επιφυλλίδων στο «Βήμα» αλλά και σε άλλες εφημερίδες γεννήθηκε ουσιαστικά από την ανταπόκριση ορισμένων αναγνωστών, οι οποίοι έδειχναν το ενδιαφέρον τους με επιστολές και τηλεφωνήματα. «Ημουν συνήθως αμήχανος απέναντι σε αυτό το ενδιαφέρον από μέρους του κοινού της εφημερίδας. Δεν καταλάβαινα αν η απήχηση ήταν της στιγμής ή θα είχε μια σταθερότητα», λέει ο καθηγητής. Πολλοί φίλοι και γνωστοί επέμεναν να εκδοθούν τα κείμενα, όπως άλλωστε συνηθίζεται. Συγγραφικό παρελθόν υπήρχε: το βιβλίο «Η Κόμη της Βερενίκης» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), στο οποίο περιγράφονται οι σύγχρονες απόψεις για τη γένεση του Σύμπαντος και της ζωής.
Τα «Κοσμογραφήματα» αναζήτησαν εκδοτικό οίκο και για έναν πρόσθετο λόγο: την ανάγκη να δημιουργήσει κάτι που φαινομενικά θα κατανικήσει τον χρόνο με τον τρόπο που το κάνει ένας γλύπτης, ένας ζωγράφος ή ένας μάστορας: «Εκείνοι κατανικούν τον χρόνο», λέει ο κ. Γραμματικάκης, «το έργο τους προορίζεται να ζήσει στο Πέραν. Στη θέση μου το μόνο προϊόν που θα μπορούσα να προσφέρω ήταν η διατύπωση των επιστημονικών διαλογισμών μου και των προεκτάσεών τους». Στα «Κοσμογραφήματα» δεν μεταφέρονται ασφαλώς αυτούσια τα δημοσιεύματα των εφημερίδων: τα κείμενα έχουν εμπλουτιστεί και η έκτασή τους έχει γίνει… απαγορευτική για τις σελίδες εφημερίδας.
Στην πρώτη ενότητα, του Σύμπαντος κόσμου, περιλαμβάνονται δημοσιεύματα και ομιλίες με θέματα από την κοσμολογία σε εκλαϊκευμένη μορφή.
Στη δεύτερη ενότητα περιγράφεται ο ελληνικός κόσμος, που αντλεί τα θέματά της από την πορεία του τόπου και των ανθρώπων του.
Στην τρίτη ενότητα, τον κόσμο των προσώπων, προσεγγίζονται με συντομία πρόσωπα σημαντικά της Ελλάδας και του κόσμου. Το βιβλίο κλείνει με τις κοσμικές συνομιλίες, περιλαμβάνοντας μερικές από τις συνεντεύξεις που έδωσε κατά καιρούς ο καθηγητής σε εφημερίδες και περιοδικά. Καταβάλλεται προσπάθεια να ξεφύγουν αυτά τα κείμενα από το επίκαιρο των συνεντεύξεων και να διατυπωθούν πράγματα που έχουν ίσως διαρκέστερη σημασία.
Κείμενα δημοσιευμένα στο «Βήμα» μεταξύ 1993 και 1996 περιέχει το υπό έκδοση βιβλίο «Αεί παίδες απαίδευτοι – Είκοσι τρία σχόλια περί εθνικισμού, πλούτου και παιδείας» (εκδόσεις Καστανιώτη) του καθηγητή της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γ. Β. Δερτιλή. «Η διαφορά είναι ότι τα κείμενα απέβαλαν τον χαρακτήρα της επιφυλλίδας, απέκτησαν την ελάχιστη εκείνη συνοχή που απαιτεί ο αναγνώστης, βελτιώθηκαν και συμπληρώθηκαν», αναφέρει ο συγγραφέας. Η επιλογή από τα δημοσιευμένα κείμενα περιορίστηκε σε τρία αλληλένδετα θέματα: στον εθνικισμό, στον πλούτο και στην εκπαίδευση. Η κατάταξη των κειμένων στο βιβλίο ακολούθησε μία λογικήΩ ότι η ιδεολογία, η ύλη και η γνώση είναι δυνάμεις που αλληλοδιαμορφώνονται, ενώ παράλληλα διαμορφώνουν τη νεοελληνική κοινωνία. Αναφέρουμε ενδεικτικά τίτλους των «σχολίων»: «Μνήμη, ιστορία, συλλογική ταυτότητα», «Εθνική ταυτότητα και εθνικισμός», «Μύρμηγκες και τέττιγες», «Βιογραφίες πλουτολογικές», «Δωρεάν πτυχίο», «Το μέλλον: απαίδευτοι υπηρέτες και μισθοφόροι εγκέφαλοι».
Ο Γ. Β. Δερτιλής σε αρκετά σημεία άλλαξε τη γραφή ή το ύφος, χωρίς να μεταβάλει την ουσία. Οι αλλαγές αυτές, σύμφωνα με τον ίδιο, «βελτίωσαν το σύνολο και, δικαιολογώντας έτσι το χαρτί που θα θυσιαστεί στη συγγραφική μου ματαιοδοξία, καθησύχασαν κάπως την οικολογική μου συνείδηση». Τα κείμενα πήραν τον χαρακτηρισμό «σχόλια» επειδή θεωρήθηκε από τον συγγραφέα ότι δεν είναι επιφυλλίδες, αφού δεν γράφτηκαν για τη φευγαλέα επικαιρότητα και δεν είναι ακριβώς δοκίμια. Ο καθηγητής εξηγεί: «Το αναφέρω για όσους ενδεχομένως θα περίμεναν αποδείξεις και αυστηρούς συλλογισμούςΩ μου φαίνεται ότι ο δοκιμιακός λόγος, η δοκιμή, δεν είναι επιστημονική πραγματεία. Είναι η σύγκλιση της απορίας με την υπόθεση. Από την άλλη όμως απέφυγα να απλοποιήσω υπερβολικά την επιχειρηματολογία και τη γραφή, να την κάνω “ευκολότερο διάβασμα”. Προσπάθησα απλώς να πετύχω ισορροπημένο μείγμα λιτότητας και σαφήνειας».
