ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, Απρίλιος.
Ο κίνδυνος να πεισθείς για τη ματαιότητα κάθε ανάλογης διοργάνωσης ήταν μεγάλος. Κατ’ αρχάς βρισκόσουν στη Θεσσαλονίκη, την Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 1997, και άκουγες την κυρία Ελένη Αρβελέρ να ανοίγει το συνέδριο με αντικείμενο «Πολιτισμός και κοινωνική συνοχή στο κατώφλι της τρίτης χιλιετίας», υπενθυμίζοντας ότι ο θεσμός της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας είναι ο ένας και μοναδικός πολιτιστικός θεσμός που ίδρυσε η Ευρώπη. Την ίδια στιγμή όμως γνώριζες ότι μόλις είχαν ματαιωθεί περισσότερες από 200 εκδηλώσεις από την εφαρμογή ενός θεσμού που μόνο ντροπή μπορεί να προκαλέσει σε οποιονδήποτε έχοντα στοιχειώδη εθνική και άλλη ευαισθησία.
Δεν έφταναν όμως αυτά. Γιατί, παραλλήλως, παρακολουθούσες τις εργασίες ενός συνεδρίου το οποίο συγκέντρωνε ονόματα – προσωπικότητες που σπανιότατα η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να δει. Για κάθε άλλη χώρα, και πολύ περισσότερο για κάθε άλλη Πολιτιστική Πρωτεύουσα θα αποτελούσε αν μη τι άλλο, μέγιστη τιμή που σαράντα προσωπικότητες που βρίσκονται επικεφαλής σπουδαίων ιδρυμάτων, θεσμών, οργάνων συναντώνται στην Πολιτιστική Πρωτεύουσα για να μιλήσουν ακριβώς για τον πολιτισμό. Και μάλιστα για να καταλήξουν σε μια Χάρτα, η οποία στη συνέχεια θα διοχετευόταν σε εκείνες τις οδούς και τα όργανα που θα μπορούσαν να βάλουν σε εφαρμογή όλα όσα θίχτηκαν. Και ενδεχομένως αυτό να σήμαινε ότι δεν θα ήταν ο θεσμός της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας ο μόνος θεσμός περί τα πολιτιστικά που ίδρυσε η Ευρωπαϊκή Ενωση, αλλά κάτι άλλο νέο στον τομέα της Παιδείας και του Πολιτισμού θα μπορούσε να ξεκινήσει.
Η υποδοχή αυτού του συνεδρίου ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια της κοινωνικής αγένειας και μαρτυρούσε την απόλυτη και εκκωφαντική τελικά περιφρόνηση προς οτιδήποτε και οποιονδήποτε μπορεί να υπερασπιστεί την ελληνική πολιτιστική φυσιογνωμία: έλαμπε διά της απουσίας η διεύθυνση της «Πολιτιστικής Πρωτεύουσας» από το συνέδριο (η παρουσία μιας συμπαθούς καθ’ όλα υπαλλήλου δεν μπορούσε να σώσει τα προσχήματα), έλαμπαν, για τον ίδιο λόγο, οι εκπρόσωποι της πολιτικής ζωής (ο υπουργός Πολιτισμού και εμπνευστής του συνεδρίου έφθασε λόγω Υπουργικού Συμβουλίου αργοπορημένος κατά αρκετές ώρες, αλλά ουδείς άλλος εστάλη να τον εκπροσωπήσει), ουδείς από το υπουργείο Παιδείας, ουδείς από άλλα υπουργεία, ουδείς έστω από τον Δήμο Θεσσαλονίκης. Και όμως, θα είχαν απέναντί τους τον Χάβιερ Πέρες ντε Κουέγιαρ, τον Γκαστόν Τορν, τη Σιμόν Βέιλ, την Ιρίνα Αντόνοβα, τον Ζαν Μπερνάρ της Γαλλικής Ακαδημίας, τον Ολλανδό Πίτερ Πιξ, που προεδρεύει της Επιτροπής για τον Πολιτισμό και την Παιδεία του ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και γενικότερα θα μπορούσε να συναντήσει τους ανθρώπους – κλειδιά στην προώθηση σχεδίων και προγραμμάτων που αφορούν την κουλτούρα.
Ενδεικτικά μόνο να αναφέρουμε το όνομα της Ρολάντ Λαμουράν που διευθύνει στη Γαλλία το πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών (περιττεύει η επισήμανση του έργου ενός τέτοιους ιδρύματος), του λόρδου Α. Μπριγκς, πρώτου καγκελαρίου του Ανοιχτού Πανεπιστήμιου στην Αγγλία, της Ελέν Καπλάν που ηγείται του κέντρου τεκμηρίωσης για τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης και τις πρώην δημοκρατίες της ΕΣΣΔ, του Υμπέρ Κουντάν, ο οποίος διευθύνει στο γαλλικό Ile de Science και πολλών ακόμη άλλων. Από ελληνικής πλευράς σύνεδροι ήσαν οι πανεπιστημιακοί Γιώργος Βέλτσος, Κώστας Βεργόπουλος, Γεώργιος Δερτιλής, Βασίλης Καρασμάνης (πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δελφών που ήταν συνδιοργανωτής του συνεδρίου), Δ. Ν. Μαρωνίτης, Δημήτρης Παντερμαλής, Ιωάννης Φατούρος, Φωτεινή Τσαλίκογλου και Γιώργος Χειμωνάς και ακόμη οι σκηνοθέτες Μιχάλης Κακογιάννης και Νίκος Κούνδουρος (ο επίσης προσκληθείς Κώστας Γαβράς ματαίωσε τη συμμετοχή του). Και, βεβαίως, η πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Ευρώπης Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, στην οποία ανήκει προφανώς ο άθλος τού να φέρει μαζί, κοντά στη Θεσσαλονίκη, όλους αυτούς τους εκπροσώπους από τα πιο νευραλγικά για τον πολιτισμό σημεία.
«Το τέλος της Μακ Λιούαν εποχής» θα μπορούσε να έχει τίτλο η Χάρτα αυτής της Θεσσαλονίκης. Γιατί, αν η διαπίστωση – μότο του Μάρσαλ Μακ Λιούαν «όλη η γη είναι ένα ηλεκτρονικό χωριό» ήταν το έμβλημα και το επίτευγμα του 20ού αιώνα, από τα μέσα του ως τώρα – την εκπνοή του, η ανατροπή μιας όψης αυτού του μηνύματος είναι ίσως ό,τι πιο ελπιδοφόρο μπορεί να κληρονομήσει η δεύτερη χιλιετία στην τρίτη. Αυτό ακριβώς βρίσκεται στην ουσία της Χάρτας: η ανάδειξη του τοπικού σε παγκόσμιο, πράγμα που συνεπάγεται την αποφυγή κάθε ισοπέδωσης πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων. Το σημερινό τοπίο έτσι και αλλιώς είναι ζοφερό (και) για τον πολιτισμό. Η εικόνα που περιέγραψε με αποκαρδιωτική ενάργεια ο καθηγητής Δ. Ν. Μαρωνίτης για τη μετατροπή των πολιτιστικών αγαθών σε αναλώσιμα είδη, όπου πια το παιχνίδι το παίζουν κάπηλοι και έμποροι κάθε είδους, μπορεί αν όχι να ανατραπεί τουλάχιστον να αλλάξει, αν η κουλτούρα πάψει να είναι είδος απομονωμένο, πάψει να είναι κεφάλαιο αυτόνομο και αποκομμένο από όλες τις παραμέτρους της ζωής, είτε αυτό είναι η φιλοσοφία είτε η οικονομία είτε η επιστήμη.
Κάθε είδους πολιτιστικός ιμπεριαλισμός ακυρώνει τον πολιτισμό, σύμφωνα με τη Χάρτα, όπως επίσης τονίζει ότι η Δημοκρατία είναι το έδαφος όπου καλλιεργείται η δημιουργική ελευθερία και η άσκηση της ελεύθερης κριτικής.
Ενα άλλο σημείο, νέο και αυτό, που θίγεται στη Χάρτα και αρκετά αναλυτικά ετέθη στο συνέδριο από τον γερμανό καθηγητή της Φιλοσοφίας και Εγκληματολογίας Γιόζεφ Χόισλινγκ αφορά τη σημασία των σπορ, του αθλητισμού που κρίνεται πια ως έκφανση πολιτιστική, ως έκφανση ζωής των νέων.
Αισιόδοξοι ή ηττοπαθείς (και η ηττοπάθεια ήταν ίδιον κυρίως των ελλήνων ομιλητών), όλοι όσοι συγκεντρώθηκαν να μιλήσουν για τον πολιτισμό στη Θεσσαλονίκη κατέληξαν στις βασικές αρχές της Χάρτας ώστε η διαφορά, η πολιτιστική διαφορά, να μην είναι είδος προς εξαφάνιση αλλά αντιθέτως είδος για προστασία.
