Σε λίγες μέρες η Εταιρεία Σπουδών (επισημότερα: Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας – Ιδρυτής: Σχολή Μωραΐτη) θα εορτάσει τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων παρουσίας στην ελληνική πνευματική ζωή. Ο πανηγυρισμός δεν είναι χωρίς έρεισμα: Συλλογικές προσπάθειες σαν αυτήν, στηριγμένες κατά το ξεκίνημά τους στο όραμα και τη θέληση ενός ανθρώπου, συνήθως στον τόπο μας δεν διατηρούν το σφρίγος τους όταν λείψει ο εμπνευστής. Και όμως, η Εταιρεία Σπουδών, που ιδρύθηκε με τη θέληση και τη στήριξη του Αντώνη Μωραΐτη και έδρασε τα πρώτα χρόνια με άμεση και αδιάκοπη δική του συμμετοχή, μπόρεσε – ίσως χάρη και σε όσα εκείνος ενστάλαξε στους συνεργάτες του – να εξακολουθήσει να δραστηριοποιείται και μετά τον πρόωρο χαμό του το 1981.
Αλλά ακόμη και χωρίς αυτή τη θετική ιδιαιτερότητα, ο απολογισμός της τριακονταετίας δικαιολογεί τη σημερινή αναφορά που πιστεύω πως δεν μειώνεται από το γεγονός ότι γίνεται από ένα μέλος της με αδιάλειπτη συμμετοχή στο Διοικητικό της Συμβούλιο από την πρώτη συγκρότησή του: Ο αναλυτικός κατάλογος των δραστηριοτήτων της Εταιρείας από το 1973 ως σήμερα περιέχει γύρω στις 1.200 δημόσιες εκδηλώσεις (διαλέξεις, σειρές ομιλιών, σεμινάρια, συμπόσια, επιστημονικά διήμερα κτλ.), περισσότερες από 120 εκδόσεις, πάνω από 40 εκθέσεις.
* Πώς ξεκίνησαν όλα
Ολα ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 1972 με την πρώτη πανηγυρική συνεδρίαση της Γενικής Συνέλευσης της Εταιρείας, στην οποία μετείχαν – ασφαλώς προσελκυσμένοι και από την προσωπικότητα και τον ενθουσιασμό του Αντώνη Μωραΐτη – εκτός από τον μετέπειτα πρόεδρο της Δημοκρατίας Μιχαήλ Στασινόπουλο και κορυφαίοι εκπρόσωποι του πνευματικού κόσμου, όπως – για να μείνουμε σε όσους δεν είναι πια κοντά μας – ο Παντελής Πρεβελάκης, ο Τάκης Παπατσώνης, ο Γ. Π. Σαββίδης, ο Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλης, η Εύα Βλάμη, ο Ματθαίος Μουντές.
Ο στόχος ήταν προφανής, σχεδόν ανοιχτά διακηρυγμένος: Να δημιουργηθεί ένας πυρήνας ποιοτικής ακτινοβολίας, ένα πολυεπίπεδο βήμα ελεύθερης έκφρασης μέσα στο κλίμα της ευτέλειας, της κακογουστιάς και της – έμμεσης ή άμεσης – λογοκρισίας, που κάλυψε τη χώρα στα χρόνια της δικτατορίας. Και πραγματικά, στα πρώτα προγράμματα της Εταιρείας τα θέματα και τα πρόσωπα δείχνουν καθαρά την πρόθεση για μια «άλλη» φωνή, για εναλλακτικές προσεγγίσεις. Υστερα, με την αλλαγή του κλίματος που έφερε η μεταπολίτευση, η Εταιρεία, σε μια αδιάκοπη προσπάθεια παρέμβασης για την ανανέωση και τον εκσυγχρονισμό του πνευματικού βίου, εξακολούθησε να αναζητεί καινούργιους τρόπους έκφρασης, χωρίς να διστάζει ούτε να δοκιμάζει ούτε να εγκαταλείπει όσα άλλοτε από κόρο, άλλοτε από εσφαλμένες εκτιμήσεις δεν έβρισκαν την αναμενόμενη ανταπόκριση στο κοινό.
Η απώλεια του Αντώνη Μωραΐτη αναπόφευκτα σημάδεψε και την Εταιρεία. Αλλά τα μέλη της, με προφανή επιθυμία να τιμήσουν τη μνήμη του και να σεβαστούν το έργο του, αποφάσισαν να μην αναστείλουν τη λειτουργία της και να συνεχίσουν στηριγμένοι στις ίδιες αρχές. Η Χρυσάνθη Μωραΐτη-Καρτάλη που τον διαδέχτηκε και στη θέση του διευθύνοντος συμβούλου της Εταιρείας στήριξε αποτελεσματικά και δημιουργικά την καινούργια προσπάθεια.
* Πλούσιο μορφωτικό έργο
Ετσι προχώρησαν τα πράγματα ως το τέλος της δεκαετίας του 1980, όταν η Εταιρεία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το παλαιοαθηναϊκό κτίριο της οδού Σίνα 46 που τη στέγασε από τα πρώτα βήματά της. Και πιστεύω πως δεν θα αδικήσω κανέναν λέγοντας ότι ολόκληρη αυτή την πρώτη δύσκολη και πολυσύνθετη περίοδο της Εταιρείας, όσο κι αν οι αποφάσεις ήταν πάντα συλλογικές, σχεδόν σε κάθε περίσταση η έμπνευση, η πρωτοτυπία και η φροντίδα για την επιμελημένη εκτέλεση οφείλονται στον ενθουσιασμό και την αφοσίωση του Κωστή Σκαλιόρα.
Ταιριάζει σε τέτοιες επετειακές περιστάσεις να αναρωτιέται κανείς τι πέρα από τα άπιαστα (την ατμόσφαιρα των συναθροίσεων, τη συμμετοχή του κοινού, την ώσμωση των ιδεών, την έμμεση γενικότερη επίδραση) μένει ως παρακαταθήκη. Για την Εταιρεία Σπουδών θα έλεγα ότι εκτός από το εκδοτικό της έργο – οι συχνές παραπομπές στους τίτλους των βιβλίων της αποτελούν λαμπρή απόδειξη της σημασίας τους – η συμβολή της αποτυπώνεται, πέρα από τη θεματολογία, και στο είδος των εκδηλώσεων που οργάνωσε. Ανάμεσά τους αναφέρω ενδεικτικά τρεις: τους «Διαλόγους», όπου δύο ομιλητές αντάλλασσαν απόψεις – συχνά έντονα διαφορετικές – για το ίδιο θέμα, τα «Εργαστήρια», στα οποία ένας ειδικός ασκούσε στα εργαλεία της τέχνης ή της επιστήμης του έναν κλειστό κύκλο σπουδαστών ποικίλης προέλευσης, και τη σειρά «Μια μέρα…» που με τη φανταστική – αλλά επιστημονικά ορθή – ανασύνθεση μιας μέρας στη ζωή ενός ανώνυμου ανθρώπου σε παλαιότερη εποχή (από τα νεολιθικά χρόνια ως τις αρχές του 20ού αιώνα) έδειξε στο ευρύ κοινό την αξία – αλλά και τη γοητεία – της μικροϊστορίας.
Μετά την αναπόφευκτη διατάραξη την οποία προκάλεσε η μεταστέγασή της, η Εταιρεία ξαναβρήκε τον ρυθμό της από το 1992 και ύστερα. Με υπεύθυνο για το πρόγραμμά της τον Βασίλη Κρεμμυδά, επιβεβαίωσε τις ανανεωτικές τάσεις της: Χωρίς να εγκαταλείψει τις παραδοσιακές μορφές των εκδηλώσεών της, η Εταιρεία επικέντρωσε το ενδιαφέρον της στην οργάνωση «Συμποσίων» και «Διημέρων». Και τα δύο συγκροτούνται από σειρές ανακοινώσεων γύρω από ένα κεντρικό θέμα, τα «Συμπόσια» σε αυστηρά επιστημονικό επίπεδο, τα «Διήμερα» που έχουν κάπως πιο εκλαϊκευτικό χαρακτήρα.
* Οι στόχοι και η συνέχεια
Ανάλογα διαμορφώθηκε και το εκδοτικό πρόγραμμα: Η Εταιρεία εξακολουθεί να έχει ως γενική αρχή την έκδοση βιβλίων που συγκροτούν τη «Βιβλιοθήκη Γενικής Παιδείας», τα οποία θεωρείται χρήσιμο να υπάρχουν στην ελληνική βιβλιογραφία αλλά λόγω του περιορισμένου κοινού προς το οποίο απευθύνονται δεν προσελκύουν τους εμπορικούς εκδότες. Προτεραιότητα όμως δίνεται τώρα στη δημοσίευση των πρακτικών των «Συμποσίων», κάποτε και των «Διημέρων» όταν καλύπτουν θέματα ευρύτερου ενδιαφέροντος. Αλλωστε η «Θεατρική Βιβλιοθήκη», που αποτέλεσε έναν από τους βασικούς εκδοτικούς άξονες της πρώτης περιόδου και συγκροτείται από 35 ποιοτικές μεταφράσεις ξένων και αρχαίων ελληνικών έργων, έχει πια ολοκληρωθεί. Εξάλλου, τα Πρακτικά καλύπτουν τώρα τον σκοπό της περιοδικής έκδοσης (το «Δελτίο») που από το 1977 ως το 1988 περιελάμβανε το χρονικό των δραστηριοτήτων της Εταιρείας και περιλήψεις, συχνά εκτενείς, των ομιλιών που πραγματοποιούνταν από το βήμα της.
Με τέτοιο απολογισμό έργου, η Εταιρεία Σπουδών είναι θεμιτό να θέλει, με τις ειδικές εκδηλώσεις που οργανώνει, να επισημάνει τη μακρόχρονη δραστηριότητά της και να συνεορτάσει με όλους εκείνους που ως πρωταγωνιστές και ενεργοί συμπαραστάτες ή με την απλή παρουσία τους συνέβαλαν στην επιτυχία του έργου της. Ταυτόχρονα είναι αναμενόμενο ότι η συμμετοχή στον εορτασμό για τη συμπλήρωση των 30 χρόνων θα ενισχύσει τους υπευθύνους της, ανανεωμένοι να συνεχίσουν την προσπάθεια και να είναι πάντα καλοί δέκτες των ανησυχιών και των πνευματικών ενδιαφερόντων του αθηναϊκού κοινού.
Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων
Οι εκδηλώσεις για τα 30 χρόνια από την ίδρυση της Εταιρείας Σπουδών θα πραγματοποιηθούν στις 7 και 8 Μαρτίου στο κτίριο του Ιωνικού Κέντρου, Λυσίου 11, στην Πλάκα. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει ένα διήμερο με ομιλίες, μια έκθεση τεκμηρίων από τις δραστηριότητες της Εταιρείας κατά τα 30 χρόνια της παρουσίας της και την έκδοση του Χρονικού της. Η έκθεση μετά το διήμερο θα μεταφερθεί στη Σχολή Μωραΐτη (Α. Παπαναστασίου και Αγ. Δημητρίου, Ψυχικό). Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη. Αναλυτικά το πρόγραμμα έχει ως εξής:
Πέμπτη 7 Μαρτίου, ώρα 18.30
Διάλεξη: Νίκος Χουρμουζιάδης «Το χρονικό μιας τριακονταετίας».
Πρώτη Συνεδρία. Πρόεδρος: Αλέξης Δημαράς. Αλ. Αργυρίου, «Θεωρήσεις και αναθεωρήσεις της κριτικής σκέψης στον Μεσοπόλεμο». Γιάννης Δάλλας, «Κ. Βάρναλης προς Γ. Αποστολάκη: μια άγνωστη γραφή του αντιλόγου του (ένας αλληγορικός λίβελος)».
Εγκαίνια της έκθεσης «Διαδρομή 30 χρόνων».
Παρασκευή 8 Μαρτίου, ώρα 18.30
Δεύτερη Συνεδρία. Πρόεδρος: Βασίλης Κρεμμυδάς. Μαρία Πολίτη, «Η καλή ακρόαση και ο “Λόγος παρηγορητικός περί Δυστυχίας και Ευτυχίας”». Θανάσης Τζαβάρας, «Η φιλόφρονος υποδοχή της ψυχανάλυσης στην Εταιρεία Σπουδών». Α. Καραδήμου-Γερόλυμπου, «Μεταμορφώσεις του αστικού χώρου στη νεότερη ελληνική πόλη». Σπύρος Ασδραχάς, «Αιτούμενα της Ιστορίας: οι μεταμορφώσεις της αναγκαιότητας». Νίκος Χατζηνικολάου, «Σκέψεις με αφορμή μια μετάφραση του Βολταίρου στα ελληνικά».
Πληροφορίες τα πρωινά στα τηλέφωνα: 010 6795.000 (κ. Οκου) και 010 7251.174 (κ. Καϊάφα).
Ο κ. Αλέξης Δημαράς είναι ιστορικός της Εκπαίδευσης.
